Analar týraly sóz qozǵaǵanda «Perzentimniń tabanyna kirgen tiken, mańdaiyma qadalsyn» degen sóz eriksiz eske túsedi. Osyndai aýyr sózderdi aityp, jankeshtilik erlikterge barǵan analarǵa tańǵalmasyńa amal joq. Kerek deseńiz, rýhty analar otbasynyń bereke-birligin ǵana saqtap qoiǵan joq, qolyna qylysh, naiza alyp, jaýǵa da shapty, el de basqardy. Tarihtaǵy batyr analarymyz – Tumar, Bopai, Gaýhar analarymyzdyń erligi, Nurilá, Danabike, Qarashash analarymyzdyń dana bolmysy osynyń kýási. Al tarih betterinen túbegeili joiylýǵa shaq qalǵan tutas bir jurtty aman alyp qalyp, qaita ósip-ónýine eleýli úles qosqan analardyń biregeii – Altyn Qaishyly atanǵan Izbike ananyń ómiri tutas bir tarih. Qazaqtyń Sirgeli, Jalaiyr rýlary ǵana emes, Ortalyq Aziiada jaiylyp jatqan keshegi kóshpendi jurttardyń búgingi urpaqtary, iaǵni Noǵai, Qaraqalpaq, Ózbek syndy qazaqqa qany da, jany da, tili men dili de jaqyn halyqtardyń ishindegi keibir jazbagerleri Altyn Qaishyly ana erligi men danalyǵyn ańyz qylyp áli kúnge deiin aityp ta, jazyp ta keledi. Rasynda, dáýirinde qazaqtekti Oisyl ulysynan taraǵan urpaqtartútinin qaita tutatqan el anasy Altyn Qaishyly Izbikeni áz tutady. Óitkeni Qazaqtyń basyna tóngen nebir zulmat zamandarda ultymyzdyń tektiligin saqtaǵan analar ekenin este saqtaǵanymyz jón.
Negizi, Oisyldyń uldarynyń bári batyr, jaýjúrek bolypty. Bul sózdiń de jany bar. Óitkeni Turymbet degen balasy tý ustaýshy – «týbegi» qyzmetinde eken. Al Borash degen uly han áskeriniń qolbasshy qyzmetin atqarypty. Jalpy, Oisyldyń otyz uly mynalar: Álihan, Baqyrhan, Qorqyt, Tóbeke batyr, Týra, Sholaq, Báigel, Ámirbek, Ótep, Tynybek, Shynybek, Nurbek, Nurymbet, Qulymbet, Qosaqbai, Alshynbai, Jurynbai, Baiymbet, Jarymbet, Sadyq, Sydyq, Tólep, Arystan, Borash, Jaras, Janas, Syrymbet, Turymbet, Jalmambet jáne taǵy basqa.
Osyndai ataǵy alysqa ketken áýlet bolǵandyqtan hannyń ordasy Oisyl elimen qatar ári jaqyn boldy. Oisyl eliniń bas batyry (batyrbasy) Tóbeke batyrdan Ótep batyr, odan Syrymbet, Jalmámbet, Turymbet tarady. Bul úsheýi de elge tanylǵan batyrlar edi. Syrymbet batyrdyń Izbike atty báibishesiniń óz aldyna aýyly, sheberhanasy, qyzmetkerleri bolyp, asqan tiginshilik sheberligimen Qarataý óńirine tanylǵan. Eldiń bek-myrzalary, batyrlary, sonymen qatar han ordasynyń adamdary saltanat kiimderin arnaiy kelip Izbike anaǵa tiktirgen. Izbike ananyń sheberligine tánti bolǵan han altynnan qaishy jasatyp syiǵa tartqan. Sodan keiin Altyn Qaishyly Izbike ana atalyp el qurmetine bólengen.
Han Ordasynyń adamdarymen birge Jánibek hannyń jalǵyz qyzy Amanbike de kiim tiktirýge Izbike anaǵa kelip-ketip júretin. Han qyzy kiimin tiktire júrip Izbike ananyń qainysy el tulǵaly, el aýzyna batyrlyǵymen ilige bastaǵan Borash myrzamen kóńil jarastyrady. Kóńil jarastyǵy sezimge ulasyp, han qyzy júkti bolyp qalady. Súigen qyzynyń júkti bolǵanyn estigen Borash myrza Hanǵa quda túsýge adamdar jiberetinin aitady.
Tabiǵat syiyn qalai jasyrsyn, han qyzymen Borash myrzanyń jaqyndyǵy týraly sóz el aýzyna ilinip, Oisyl urpaqtarynyń aibyndap bara jatqan bedelin kóre almai júrgen han ýáziriniń qulaǵyna da jetedi. Uzamai hanǵa quda túsý úshin Oisyldan jaýshy adamdar keledi.
Ýázirdiń han qyzyna oiy bar edi. Qudalyq jónimen kelgen adamdarǵa qazaqy dástúr boiynsha dám alǵyzyp óziniń aram oiyn bildirgisi kelmegendei «aqyldasyp alaiyq» dep kúte turýlaryn aitady. Oisyldan kelgen adamdardy kúttirip, ýázir hanǵa keledi.
– Han iem, sizdiń mártebeńizge tańba salyp, bedelińiz ben abyroiyńyzdy taptap, basynyp otyr! – deidi ýázir hanmen aqyldasa otyryp.
Han:
– Qalai basynady?
Ýázir sonda:
– El aýzyndaǵy sóz ras bolsa, qyzyńyz júkti. Bolar is bolyp, boiaýy sińgen soń, olar amalsyz sizge kelip otyr, – dep handy qairai bastaidy. Bul sózdi estigen han birden ashýǵa bulyǵyp namysqa shabady. Ýázir handy sabyrǵa shaqyryp, ekeýi aqyldasa kele, Borashty ǵana emes, Oisyl urpaqtaryn óltirýge bekinedi. Negizi, bul ýázirdiń usynysy bolatyn. Sebebi, han aldynda bedeli artyp bara jatqan Oisyl urpaqtaryn kórip júrgen ýázir olarǵa burynnan ishtei kektenip júrgen bolatyn. Sonymen birge onyń han qyzyna degen kóńili bar edi.
Ýázir hanǵa:
– Oisyldyń basyn alsaq, denesi qaida barady. «Arystanmen ǵana quda bolmaimyn, túgel Oisylmen quda bolamyn» dep sol eldiń batyr-bilerin shaqyraiyq, beiýaqytta olarǵa tap berip, báriniń basyn alaiyq. «Jaý shapty» dep dúrliktirsek boldy, shýy alysqa barmaidy.
Turymbettiń batyrlyǵyna qaimyqqan han:
– Týbegi Turymbettiń basyn qalai alamyz? Týbegi turǵan jerde sarbazdardyń qoly kóterilmeidi, qylyshy shappaidy ǵoi.
Boiyn sum oi bilegen ýázir:
– Týbegi Turymbetti Shyǵys jaqtaǵy eldi shapqynshylyqtan qorǵaýǵa jibereiik. Qaityp kelgende «elińdi syrttan jaý shapty» dep sendiremiz. Al Turymbet Ordada júrgende bul isti júzege asyra almaimyz. Turymbettiń janashyrlary aityp qoiady, – deidi. Ýázir osylai bar páleni qozdyryp, han qyzy men Borash myrzanyń súiispenshiligin basynǵandyq dep búkil taipaǵa kiná aýdaryp, hannyń ashý yzasyn týdyratyn oilardy aityp, Oisyl basshylarynyń kózin qurtatyn qyrǵyndy osylai oilap tapty.
Borashty óltirmeimin dese, súiekke tańba, óltireiin dese, qalyń el, jurt ne deidi. Aiaǵynyń ne bolatynyna kózi jetpese de keiinnen osy isi úshin «qyrǵiqabaq» atanǵan ýázirdiń oiyn maquldady. «Oisyl balalarynyń hanmen teńdikke umtylǵan kóńilin basyp qoiý kerek shyǵar» degen oiǵa keldi. Qyrǵyndy uiymdastyrýǵa muqiiat daiyndaldy. Áskerge óte bedeldi Týbegi Turymbet batyrdy shaǵyn jasaqpen shyǵysqa jaý shabýylynan qorǵaýǵa joryqqa jiberdi. Sóitip han: «Oisylmen quda bolamyn, Oisyldyń belgili bekteri túgel qudalyqqa kelsin» degen habarshy jiberedi.
Sóitip hanmen quda bolamyz dep, Oisyldyń yǵai men syǵailary túgel sán-saltanatymen qudalyqqa júrdi. Jasyl alańda Oisyl urpaqtaryna arnap appaq kiiz úiler bir-birine túiistirilip, esikteri ortaǵa qaratylyp, kirer aýyz bir jerden qaldyrylyp dóńgelene tigilgen kiiz úiler qudalardy túsirýge daiyn.
Oisyldyń otyz ulyna jeke-jeke otyz úi kóterdi. Hanmen quda bolatynyna qýanǵan Oisyl jigitteri arqasyn keńge salyp, jaibaraqat as-aýqatyn alyp otyrady. Et asym ýaqyt ótken kezde «Attan, jaý shapty, jaý shapty!» – dep attandaǵan aiqaidan qudalar esikke qarai tura umtylyp, asyǵa-úsige shyǵa bastaidy. Esik aldynda daiyn turǵan han jendetteri qudalardy óltire bastady. Alysyp júrip keibiri attaryna minip, qasha bastaidy, biraq olar da uzaqqa barmaidy, qiylyp tastalǵan úzeńgi men tartpadan attan aýyp túsip jatty.
Hannan bundai is kútpegen Oisyl jigitteri qapyda qalyp, túgeldei qyryldy. Han tek bul qyrǵyndy jasap qana qoiǵan joq, sonymen birge Oisyl eliniń aýyldaryna da shapqynshy jiberdi. Qyrǵynǵa ushyraǵan bassyz el, bas saýǵalap jan-jaqtaǵy taipalarǵa qashyp baryp panalady, keiin shapqynshylyqqa ushyraǵan qara halyq sol taipalarǵa sińip ketti.
Bul qyrǵynnan aman qalǵan Syrymbettiń báibishesi Altyn Qaishyly Izbike ana Nan jáne Tola aty eki uly, Borashtyń han qyzynan týǵan balasyn alyp bas saýǵalaidy. Tolany tórkini Jalaiyr jurtyna jiberip, ózi úlken uly men Borashtyń ulyn qamqorlyǵyna alady.
Borash batyrdyń han qyzymen kóńil jarastyryp júrgenin bilip, úilengenine jyl tolmaǵan áieli ókpelep «qyrǵyn» bolardyń aldynda óz eline ketip qalǵan-dy. Ol zamanynda bedeli bailyǵymen tanylǵan Qydyrbai baidyń qyzy edi.
Hannan «Oisyl urpaqtaryn túgel qyryńdar» degen qupiia jarlyq bolady. Qyzyńyzdan týǵandy qaitemiz degende, «er bala» týylsa óltirińder, «qyz bala» bolsa ómir súre bersin deidi. Amanbikeniń júkti bolyp qalǵanyn biletin Izbike ana han qyzyna aman-esen bosansań Borashtyń urpaǵyn ózime ber dep habar beredi. Han qyzy qansha erke bolǵanymen týǵan balasyn asyraýdan han qaharynan qaimyqty. Dese de ana júregi balaǵa degen meiirimimen dúniege keletin balany Altyn Qaishyly Izbike anaǵa qyzmetker áieli arqyly kelisip, bermekshi boldy. Han qyzy ai, kúni jetip ul bosanady. Qyzmetshi áiel hanǵa qyz týdy dep, basqa qyz balany kórsetedi. Al ul balany kelisim boiynsha aidalada turǵan kiiz úige aparady. Kiiz úidiń dál ortasyndaǵy oshaqtyń astynan syrttan kelgen bóten adamdarǵa baiqalmaityn etip qazylyp jasalynǵan jertólege balany kóńmen jasyryp qaldyrady. Bul qupiia syrdy biletin adam ǵana balany taýyp ala alady. Taǵdyr tálkeginen qyrǵynǵa ushyraǵan Oisyl balalarynyń qaitadan el bolýyn qalaǵan ana, ózindik tektilik tulǵasymen qaiǵy-qasiret, qorqynyshqa boi urmai Oisyl shańyraǵynyń rýhyna berilgendikten, rýh qudirettiligin jan tánimen sengendikten Oisyldan qalǵan árbir tuiaqty asyldyń synyǵy dep sanap janyn kóń saqtaǵan balany baýyryna basty. Balaǵa Kóńirdek dep at qoiyp, óz balasy Nan ekeýin Izbike ana el panalai júrip asyrady.
Borashtyń ókpelep tórkinine ketip qalǵan áieliniń aiaǵy aýyr bolatyn. Qydyrbai baidyń Qobda ózeni boiyndaǵy jailaýynda kúni jetip bosanǵan áieli ul tabady. Qobda ózeniniń boiynda turǵandyqtan qazaqy yrym boiynsha Qobdasai qoiady. Balany aman saqtaý úshin Oisyl urpaǵy ekendigin aitpaidy.
Týbegi batyr Turymbet joqta eliniń toz-tozyn shyǵarǵan qanysher hanǵa Altyn Qaishyly Izbike ana nala edi. Dese de, qainysy eliniń asa bedeldi batyry jaýgershilikke ketken Turymbet batyrdy kúder úzbei kútedi. Keletininen úmitti Izbike ana tai minip oinap júrgen balalarǵa jaýynger sarbazdar ótken saiyn «Turymbet, Turymbet» dep uran shaqyrtady.
«El qulaǵy elý» degendei, jaýgershilikte júrgen kezinde Turymbet batyr elinde qyrǵyn bolǵanyn estidi. Qupiia bir kisi jiberip, sumdyqtyń ras ekenin biledi.
Qan quryǵynyń uzyn ekenin biletin batyr saqtyqpen elge oralýǵa bet alady. Aryp, ashyp sharshap sarbazdarymen birge elge kele jatqan batyr «Turymbet» dep urandaǵan óz atyn estidi. Altyn Qaishyly Izbike ana qainysyn osylai tabady. Aǵasy Syrymbettiń báibishesi Izbike anadan bolǵan jaidy estigen batyr hanmen soǵyspaqshy bolady. Qyrǵynnan qalǵan elden jáne Dýlat pen kishi júz Alshynnan ásker aldyrmaqshy da edi. Alaida batyrǵa Izbike ana toqtaý aitady. «Qansha batyr, bekter opat boldy, el bet-betine ydyrap tozyp ketti. Jalǵyz seniń shabýǵa shamań kelmeidi, sende opat bolasyń. Endigi jerde Oisyl urpaqtaryn qaita jinaqtap el etý tek qana seniń qolyńnan keledi. Oisyldyń shańyraǵyn qaita kótereiik», – deidi Izbike ana danalyǵyn kórsetip. Oilana kele, bul isti qainysy maqul kóredi. Turymbet jeńgesi Altyn Qaishyly Izbike anany ámeńgerlik jolmen áieldikke alady.
Syrymbetten týǵan Nandy, han qyzynan týǵan Borashtyń balasy Kóńirdekti, Turymbetten Manap atty ul týyp – osy úsh balany Izbike ana tárbielep ósiredi. Bulardy jasynda «úsh en» keiinnen árqaisysy bir-bir tańbaǵa ie bolyp «Úsh tańbaly» eli atanady.
Qydyrbai baidyń balasy bolyp júrgen Qubasaidyń amandyq habaryn Turymbet batyr bilip turady. (Qydyrbai baiǵa Qubasaidy aman saqtaýdy tapsyrǵan bolatyn). At jalyn tartyp minýge kelgen shaqta jien ekendigin biletin jurt, betine aita bastaidy. Balasy sheshesinen baryp suraidy. Sheshesi bolǵan jaǵdaidy búge-shúgesine deiin aityp, el qyrǵynǵa ushyraǵan soń elge qaita oralmaǵandyǵyn aitady. Bedeli bailyǵymen qazaqqa belgili Qydyrbai bai ójet balany endi jasyrýǵa bolmaitynyn bilip, jieni Qubasaiǵa enshi berip, óz eline jiberetin bolady. Enshisine malmen qosa alty aq atan túie, úiirimen jylqy jáne qyzmetshi, jaýyngerler beredi.
Qyrǵynnyń aldynda sol jaqta kóship júrgen oisyl urpaqtary da bar edi. Barlyǵyn qosyp Qubasaidy basshy etip jurtyna qaitarady. Oisyl urpaqtary birigip jatyr dep eldi dúrliktirmes úshin suraǵan adamǵa «Túrkistanǵa toiǵa bara jatyrmyz» deidi. Kórer kózge birden shalynatyn alty aq atan túieni Qydyrbai bai kósh basshysy etip ári kóshtiń aman-esendiginen habardar bolyp turý úshin bergen. Túrkistandaǵy toiǵa kelip, báige attaryn aralap júrgen Qubasai óz tańbasyn kórip kóńili bosap atty qushaqtai:
Mende jalǵyz, sende jalǵyz, – dep jylaidy.
Er jigittiń jylaǵanyn el qaýmalap kóredi. Báige atyn qushyp jylap turǵan er jigit «úsh tańbaly» dep atalǵan óz týysqandarymen osylai tabysady.
Qubasaiǵa ergen jurt «Baiuly-Sirgeli» atanyp keldi. Úsh tańbaly bolyp atalatyn eki jaqtaǵy Oisyl urpaqtary tabysqannan keiin Sirgeli (Sirge eli keiin sóz birigip Sirgeli atanady). Sirge – sońǵy bóliginiń jiyntyǵy. Asyldyń synyǵy, tulpardyń tuiaǵy.
Mine, toz-tozy shyqqan elin qaita jinap, irgeli el qataryna qosýyna eleýli úles qosqan áiel – Izbike ana tarihta aty osylai máńgilikke jazylyp qaldy. Osyndai El analaryn búgingi ýaqytta, elimiz Táýelsizdik alǵan kezde dáripteý jastardy otansúigishtikke baýlityny sózsiz.
Sádibek TÓLTEBAEV,
Psihologiia-pedagogika ǵylymdarynyń kandidaty
