"Mass-media týraly" zań: Qazaq tilin orys tilmen bir qatarǵa qoiyp qarastyrmaidy
1. Zańnyń mátini kólemdi, sondai-aq retteý aiasy da keńeiip otyr. Burynǵy 23 shilde 1999 jyly qabyldanǵan «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zań – 26 baptan turǵan bolsa, bul zań jobasy – 69 bapty qamtyp otyr. Áli de talqylaý barysynda kólemi ulǵaimasa, azaia qoimaityny anyq. Óitkeni keibir suraqtardyń basy ashylmaǵan nemese tolyq ashylmaǵan, máselen kiberbýlling uǵymyn tek balalarǵa ǵana qatysty qoldanyp otyr. Menińshe balalarǵa qatysty qatańdatylǵan tártipen birge munyń jalpy uǵymyn da ashý mańyzdy. Qázirgi tańda internettegi býllingten eresekterde zardap shegýde. Kriminaldandyrýdy qajet etetin turaqty áleýmettik sipaty bar qoǵamǵa qaýipti minez-qulyq.
2. Zań jobasyndaǵy tilge qatysty norma orys tilin memlekettik tilmen bir qatarǵa qoiyp qarastyrmaidy, ony Qazaqstandaǵy túrli ult ókilderiniń tilinen artyq kórmeidi. Sondai-aq árkimniń ana tilin paidalý quqyǵyn kemsitpeidi, kerisinshe muny qamtamasyz etýge zańnama sheńberinde jaǵdai jasalady delingen. «6 saǵattyq ýaqyt aralyǵy» túsinigin engizý arqyly, budan bylai memlekettik tildegi tele- jáne radiobaǵdarlamalar kórsetilimi az mezgilge, máselen túngi ýaqytqa yǵysyp qalmaidy. Bul tutastai alǵanda tildik saiasattaǵy batyl qadamdardyń biri dep aitýǵa turatyn quqyqtyq jańalyǵy.
3. Jýrnalisterdiń quqyqtyq mártebesin kóterýmen birge, olarǵa qatysty jaýaptylyqta eselep artyp otyr. Máselen, burynǵy «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańǵa sáikes jýrnalistiń mindetteri – 5-eý bolsa, jańa zań jobasynda – 9-ǵa jetken. Baspasóz kartasyn berý arqyly jýrnalisterdiń biryńǵai bazasy jasaqtalady. Túrli áleýmettik-ekonomikalyq quqyqtarynyń qorǵalýy jaqsarady degen paiym bar. Aitalyq memlekettik turǵyn úi qorynan baspana alý, «Bolashaq» baǵdarlamasy boiynsha shetelde taǵlymdamadan ótý sekildi múmkindikterge quqyqtyq negiz qalyptastyrady. Sonymen birge ýákiletti organ úshin baqylaý múmkindigi de artady. Bul jaǵdai sóz bostandyǵyna keri áser etetin tsenzýralyq mehanizmge ulasyp ketpeýi tiis.
4. Aqparattyq egemendik – Respýblika azamattarynyń qoǵamdyq-saiasi derbestigin aiqyndaityn memleket keńistigindegi táýelsizdik retinde anyqtalǵan. Alaida bul birjaqty definitsiia. Árbir azamat tek syrt eldiń ǵana emes, sonymen birge ózi ómir súrip otyrǵan memlekettiń de, onyń qoǵamdyq-saiasi derbestigine manipýliatsiia jasamaýyn boljaýy tiis. Qázir Reseide osyndai qol suǵýshylyqtyń júieli tártipke ainalyp ketkenin kórip otyrmyz. Órimdei jastar, saiasi rejimge ýlanǵan memlekettik nasihattyń yqpalymen soǵysqa attanyp, ómirlerin qiiýda. Sondai-aq aqparattyq egemendiktiń biz eskermei otyrǵan taǵy bir qyry bar, ol – aqparatty tsifrlyq emes, dástúrli formatta alýǵa degen quqyǵynyń saqtalýy. Qázir, máselen petitsiiany berýdi onlain formatqa kóshirý sóz bolýda. Internettiń barlyq aýmaqta bolmaýy sebepti ǵana, muny aralas formatta qaldyrýǵa ýaqytsha májbúr bolyp otyr. Menińshe, aqaparttyq egemendik osyndai tsifrlyq dáýirdiń jetegine ketýdiń de aldyn alýǵa baǵyttalǵan antropologiialyq immýnitet máselesin kóterýi tiis.
5. Baspasóz hatshysy institýtynyń da mártebesin osy Zań arqyly naqtylaý qajet. Óitkeni, tájiribe kórsetip otyrǵandai, kóptegen baspasóz hatshylary birinshi kezekte memlekettik organnyń jariia múddesine qyzmet etýden buryn, onyń jetekshisiniń immidjin qalyptastyrýmen álek. Bizde tek Prezident qana ózi laýazymdy tulǵa ári memlekettik organ. Sonydqtan Prezidenttiń Baspasóz hatshysynan basqasy tek memlekettik organnyń qyzmeti týraly aqparat berýi tiis. Sondai-aq baspasóz hatshysy institýtyn bir ortalyqqa baǵynatyn derbes qurylym retinde qalyptastyratyn ýaqyt kelip jetken sekildi.
6. Tutastai alǵanda Zań jobasy aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge basa nazar aýdaryp, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn utymdy qorǵaýǵa quqyqtyq negiz qalap otyr.
Qazybek Daýtaliev, zań ǵylymidarynyń kandidaty,
Almaty oblystyq Qoǵamdyq keńestiń múshesi
