Pýblitsist-zertteýshi Q. Júkeshevtiń maqalalar tsikli Á. Bókeihanovtyń memleket týraly ideialary men oilaryn baǵdarǵa ala otyryp, qazirgi Qazaqstannyń saiasi biligi jáne basqarylýy aiasynda bolyp jatqan qubylystardy dúniejúzindegi keibir elderdegi qubylystarmen salystyra sipattaidy. Á. Bókeihan atyndaǵy syilyqqa usynylǵan bul maqalalar tsikli oqyrman qaýymdy bei-jai qaldyrmas degen oidamyz.
1-maqala men 2-maqalany myna jerden oqi alasyzdar.
Qanaǵat Júkeshev, filosof, pýblitsist-zertteýshi
Kesir qaidan: resýrstan ba, álde kadrdan ba
(3-maqala)
«...Tiri bolsam, qazaqqa qyzmet qylmai qoimaimyn»
Álihan Bókeihanov
Otarda bolǵan elderdiń bileýshileri men sheneýnikteriniń bárine, onyń quramyna, jasaqtalý tetikterine jáne mentalitetine ortaq zańdylyqtar bar. Olar aldymen qairatkerdiń áleýmettik topqa, sodan keiin týǵan jáne turǵan jerge tándiliginen kórinedi.
Tómengi taptardan shyqqan qairatkerlerdiń bilik basyna kelgennen keiingi áreketteriniń syryn tolyq túsinýge múmkindik beretin adamzat tarihynyń tájiribesi jetkilikti. Qazirgi avtoritarlyq rejimderdi ustap otyrǵan bilik ieleriniń, olardyń mańyna jinalǵandardyń, qyzmet kórsetip otyrǵandardyń dúniege kózqarastary men mentalitetiniń baǵyttaryn ejelgi Rim tarihyn taldai otyryp túsindirýge bolady. Ejelgi Rim plebeileriniń shyqqan tegin, qoǵamdaǵy ornyn, bilikke kelý mehanizmderin, mentalitetin jáne áreketteriniń baǵyttaryn taldaý arqyly ótkeni otarlyqpen bailanysty bolǵan elderdegi áleýmettik-psihologiialyq, mádeni-rýhani qubylystardyń máni jaqsy aiqyndalady.
Plebeilerdiń (lat. plebs-pleo – toltyrylǵan, qosylǵan) jan álemi olardyń tektik-áleýmettik jaǵdailarymen aiqyndaldy. Birinshiden, plebeiler Rim qaýymynan tys turýymen, ejelgi, jergilikti turǵyndarmen – patritsiilermen tektik bailanysy joqtyǵymen erekshelenedi. Patritsiiler men plebeiler týystyq bailanystarynyń bolmaýynan, olar bir-birine jat, aralarynda etnostyq jaqyn tartý sezimderinen ada boldy. «Keibireýleri qalaǵa óz erkimen, keibireýleri májbúrleýmen kelgen, ejelgi rýlarǵa qosylmaityn plebeiler Rim halqynyń bóligi bolyp eseptelmedi» [1: 95]. Ekinshiden, plebeiler ataqty qalanyń ainalasyndaǵy aýyldyq eldi mekenderden kún kóre almai kóship kelgendigimen erekshelenedi. Dalalyq kásiptermen ainalysyp kúneltip júrgen, Rimniń boi kóterýine, damýyna, mádenieti men turmysynyń órleýine úles qospaǵan olar qoǵamdyq ómirden tys turdy, oǵan saýatty aralasa almady. K.Marks sipattaǵandai, «erkin adamdar men quldardyń aralyq mejesinde turǵan plebeiler liýmpen-proletariat deńgeiinen joǵary kóterilip kórgen emes» [2: 22].
Plebeiler tutynýshylyq piǵylda boldy, nan men ermekti ǵana talap etti. Plebeilerdiń úshinshi ereksheligi aýyl turǵyndaryna tán kedeiliginde boldy. Ashtyq pen baspanasyzdyq olardyń jiy ushyrasatyn serikteri edi. Olar áiteýir ildaldalap kún keshti, tamaǵyn toiǵyzyp, uiqysyn qandyrýdy armandap ómir ótkizdi. Rim plebeileriniń mentaliteti osy úsh ereksheligimen aiqyndalady. Rim plebeilerine tán osy erekshelikter otarda bolǵan elderdiń bileýshilerine de tán.
Keńes úkimeti tusynda partiia-keńes organdarynyń barlyq býyndaryn saýaty men salaýattylyǵy az bolsa da, keshegi jalań aiaqtar, jarlylar basqardy. Osyndai jaǵdailar burynǵy sotsialistik dep atalǵan elderdiń jáne sotsialistik baǵdardy tańdap alyp, sol jolda ondaǵan jyldar adasyp júrgen elderdiń bárinde qaitalandy. Olardyń ereksheligi sanasynda quldyń minezin qalyptasqan mentalitet retinde, meiilinshe sińirgeninde. Buǵan qosa, mesheý elderdiń bileýshileri men sheneýnikteriniń deni aýyldy eldi mekenderde týyp-ósken, qalaǵa keiin, kúnkóris izdep kelgender bolyp tabylady, qalada týyp-óskenderi az.
* * *
Endi mesheý jáne avtoritarlyq qoǵamdardyń bileýshileriniń irikteý jáne ornalastyrylý mehanizmderine kóńil aýdaryp kóreiik. Bileýshi – árqashan da ózin bilikke alyp kelgen erejeniń óndirimi. Tulpardyń zańy – tulpardy, suńqardyń zańy – suńqardy alǵa shyǵarady. Mástekke arnalǵan qaǵidamen mástek qana «báigeden keledi». Artta qalýdyń erejesi boiynsha tasbaqa ozady. Tikenek jeýden túie aldyna jan salmaidy. Oiyn fýtboldyń erejesimen oinalǵanda – fýtbolshy, «Ordabasynyń» erejesimen oinalǵanda – «Ordabasy» jeńiske jetedi.
[caption id="attachment_20450" align="alignright" width="610"]
Demokratiialyq emes qoǵamdarda prezidentti halyq sailamaidy. Olardyń zańdary ádil sailaý ótkizý kepildigin bere almaidy, sailaý tetigi halyqtyń qolynda emes, árekettegi bileýshiniń basqarý apparatynyń qolynda. Qajet bolǵanda, jańa bileýshini sol apparattyń bastyǵy taǵaiyndaidy nemese formaly sailaý úderisin ótkizý quqyǵy bar nemese kúshi bar vedomstvolardyń basshylarynyń biri bilikti basyp alady. Ózderi órkenietti damý jolyna túsetinin jariialaǵan elderde, árine, sailaý ótkizgenniń protsedýrasy jasalady. Sailaý ótkizýshiler syrttai onyń ádil ótip jatqan siiaqty bolyp kórinýine kúsh salady, halyq buqarasy oǵan qatysyp jatqan siiaqty bolyp kórinetin spektaklder uiymdastyrylady. Zań boiynsha kandidattar usynylǵan bolady, olarǵa jaǵdailar jasalǵan bolady. Biraq, avtoritarlyq júieler, derliktei barlyq jaǵdailarda sailaýdyń eń sheshýshi tetigin ustaýdy ózine qaldyrady. Ol – sailaý komissiiasyn qurý, daýystardy sanaý. Osylai, syrttai qaraǵanda demokratiiaǵa uqsaǵanymen, shyn máninde onymen kereǵar kelip jatatyn saiasi rejimder Shyǵys elderiniń basym kópshiligine bilik júrgizip otyr.
Sailaý ádil emes joldarmen júrgizilgende bilikke onyń ainalasynda júrgender arasynan eń ákkisi, jyryndysy nemese topastaý bolsa da, arandatýshy bireý kelýiniń qisyny bar (Stalin ólgennen keiingi bilikke talasýdy jáne ony kimniń, qalai ielengenin eske túsirińiz). Kópshilik jaǵdaida bilik árekettegi bileýshiniń qalaǵan adamyna tiedi. Mundaida bileýshiniń murageri kim bolatyny, onyń esimin bileýshiniń qashan ataityny týraly suraqtar ashyq qoiylyp jatady. Bul buqaranyń ádil sailaý ótkizý týraly úmitiniń ábden úzilgeninen, muragerdiń atyn bileýshiniń ózi ataýyna keliskeninen solai bolady.
Keide bylai bolýy múmkin: ákkiler birneshe topqa bólinse jáne olardyń yqpaldary teń bolyp, birin-biri bilikke jibermeitindei ahýal qalyptassa, ondaida bilik eń álsizdiń qolyna tiiýi múmkin. Óitkeni, totalitarlyq júiede álsiz bárine jaǵady. Mysaly, L. Brejnevtiń KOKP-nyń Bas hatshylyǵy laýazymyna kelýi osyndai ahýaldan boldy. Keiin ol aýrýy sebepti memleketti basqarýǵa jaramai qalsa da, ierarhiiadaǵy arasalmaǵy teń, birin-biri jibermeitin kúshter ony joǵary laýazymda aqtyq demi taýsylǵansha ustap otyrdy. Bilik basynda osal adam otyrǵanda ainalasyndaǵylar onyń atyn jamylyp, oiyna kelgenderin isteý múmkindigin alady.
«Danyshpandar oilap shyǵarǵan, fanatikter iske asyrǵan revoliýtsiia jemisiniń sumpaiylardyń qolynda ketýi» jaǵdaiy osylai júzege asyrylady. Mundai qubylystardy zertteýdiń mańyzy bar. Aqyly men intellektisin jumsai otyryp, revoliýtsiianyń qajettigin kóre bilgen, ony iske asyrý joldaryn oilap tapqan, aqyry jeke basyn, ómirin tige otyryp, ony júzege asyrǵan danyshpandar men fanatikter revoliýtsiiadan keiin bilikti óz qolynda qaldyrýdyń ailalaryn, sharǵylaryn izdestirmeidi. Olar «men halyq úshin jasadym, biraq bilik úshin kúresken joqpyn» degen ustanymda bolady. Olar ózderiniń bolmasty boldyrǵanyna, iske aspasty asyrǵanyna riza, endi mańaiyndaǵylar ózderi bilip, túsinip, bar qadirimen, qasietimen bilikti ákelip qolyna ustatady dep oilaidy nemese «men azamattyq mindetimdi atqardym, endigisin ózderiń bilińder» dep, qolyn jýýǵa ketedi. Bul jerde ziialynyń osy ustanýynan týyndaityn bir kereǵarlyq bar ekendigin eskertý kerek: moraldyq qamtamasyzdyq ziialynyń óziniń aldyn bógep, uiatsyz ben arsyzǵa jol ashady. Ziialynyń inabattylyǵy men adaldyǵy olardyń ózderiniń bilik basyna kelýine únemi kedergi bolyp otyrady. Bul – ziialy bolmaýdyń tiimdiligin kórsetý emes, ziialylardyń ózderi úshin oilanyp sheshýdi qajet etetin ómir shyndyǵy.
Sol tusta ońtaily sátti kútip júrgender áreketke kirisedi. Olar – revoliýtsiianyń nátijesi áli belgisiz bolyp turǵanda, «sabyr saqtaiyq», «zańdy bolsyn» degen siiaqty zalalsyz urandardy jaqtaǵan bolyp, tartynshaqtap júrgender, revoliýtsiia protsesi kezinde jeńip bara jatqan jaqqa qosylyp otyrýdy da meńgergender. Qoǵamnyń damýy men keleshegi týraly keleli oidan jurdai, memlekettik múddeler qaperine kirip shyqpaityn olar bilik tutqasyna jarmasý úshin qai mezette atqa qoný kerektigin biledi. Bilik úshin jasalatyn qiturqy apparattyq oiyndar osy kezde iske qosylady. Osylai danyshpannyń aqylymen, patriottyń bilek kúshimen kelgen jemis pysyqailardyń qolynda kete barady. Sonan soń ol ondaǵan jyldar boiy halyqtyń jelkesine minip alyp, taqty bosatpai qoiyp, elin zar iletedi.
Ár bileýshiniń nemese sheneýniktiń aldyna qoiǵan maqsatyna, ideologiiasyna, ieligindegi eldiń (kásiporynnyń, mekemeniń, uiymnyń) ózindik ereksheligi men jaǵdailaryna, qyzmetiniń arnaiylyǵyna, múmkindikterine jáne qajettikterine qarai memlekettiń zańdy jáne atqarýshy bilik organdaryn, sharýashylyq salalaryn, kásiporyndy, mekemeni, uiymdy basqaratyn adamdardy iriktep alý ustanymdary bolady. Totalitarlyq nemese demokratiialyq rejimderdegi elderdiń basshylarynyń ainalasyna adamdardy toptastyrý jáne olardy memlekettiń jaýapty organdary men sharýashylyq salalaryn basqarýǵa paidalaný ustanymdary múldem bólek.
* * *
Mesheý qoǵamdardyń bileýshileri men onyń ainalasyna jinalǵandar ózderiniń diletanttyǵyn soǵys kezinde de, beibitshilik jaǵdaida da, halyqaralyq saiasatta da, ishki máselelerdi sheshýde de, sharýashylyq pen rýhani damýdyń barlyq baǵyttarynda únemi kórsetip keledi.
AQSh-nyń burynǵy prezidenti áke Dj. Býshtyń el basqaryp turǵan kezeńdegi Keńes basshylary týraly aitqany da tálim alarlyqtai: «Keńes Odaǵy úshin esi kiresili-shyǵasyly Brejnevtiń, onyń artynan jerine jetip otyrǵan Andropovtyń, odan keiin álsiz jáne qýatsyz Chernenkonyń basqarýy is júzinde tolyq toqyraý jyldary boldy» [3. 23]. Osy toqyraýdyń Keńes Odaǵyn qulatýǵa alyp kelgeni belgili.
Keńes biligi jyldarynda «bolystyqty satyp alǵan, jalynyp, bas uryp alǵan» [4. 117] qazaq kadrlary el múddesin qorǵaý baǵytynda uiymdasqan, belsendi áreket ete almady. Ulttyq múddelerdi ujymdy túrde qorǵaýǵa, túsinýge talpynǵan joq. Talpynǵandardy qorǵaǵan joq. Ulttyq mádenietti saqtaý jáne damytý tóńireginde keleli is tyndyra almady. Ulttyq-memlekettik múddelerge qatysty pozitsiialardyń bárinde jeńilisti óz qoldarymen jasady. 80-jyldardyń ortasyna deiingi kezeńde ult retinde joiylýdy moiyndaǵan, «birtutas Keńes halqy» bolýdy elpeńdep qabyldaǵan olar tolyǵymen ózinikine qarsy belsendi áreketke kóshken, óz arasynan shyqqan tegeýrindi ziialy adamdarǵa qarsy kúres júrgizetin, otarshynyń qolyndaǵy jandy qarýyna ainalǵan bolatyn. «Qazaqtyń jaýy – qazaq» bolatyndai ahýal osylai qalyptasqan bolatyn. Máńgúrttiktiń áleýmettik sipat alýy saldarynan 80-jyldardyń ortasynda barlyq býyndardaǵy qazaq kadrlary uiymdasqan kúsh retinde ulttyq memleketti qorǵaý, onyń keleshegi úshin áldebir saiasi áreketke barý múmkindiginen aiyrylǵan bolatyn.
Demokratiialyq emes qoǵamdardy bilep otyrǵandardyń áreketteri buldyr, nátijesi tuldyr, rýhani salada istep otyrǵandarynyń bári qate, taiaýdaǵy ýaqytta alǵa jylji qoiatyn nyshan olarda baiqalmaidy. Óitkeni, olar – bir kezdegi hrýshevterdiń, maotszedýndardyń, sýhartolardyń, kimersenderdiń, brejnevterdiń, asadtardyń, álievterdiń, niiazovtardyń ornyna qoiyp ketkenderi, týystary, senimdi adamdary, balalary. Olar ózderiniń jańasha oilap, pármendi áreketter jasaýǵa – metamotivatsiiaǵa qabiletsizdigin kún saiyn kórsetip júr.
Demokratiialyq emes qoǵamdardyń bileýshileri ekonomikada túsip jatqan investitsiialardy bóliske saldy, perspektivaly kásiporyndardy, shikizat kózderin para alyp, arzan baǵaǵa sheteldikterge satyp jiberdi, ónerkásipti órkendetýdi, taýar shyǵarýdy kózdemedi, otandyq taýar óndirýshini qorǵamady, sheteldiń sapasyz buiymdarymen bazardy toltyryp qoiyp, qarap otyrdy.
Áleýmettik salada jumyssyzdyqty kóbeitti, jańa jumys ornyn uiymdastyrmady, bar jumys ornyn sheteldikterge berdi, halyqty kedeiletti, sonysymen áleýmettik aýrýlardyń asqynýyna, saýatsyzdyqqa, pasyqtyqqa, mesheýlikke jol berdi.
Saiasatta da sybailastyqty kóbeitti, zańbuzýshylyqtyń teńdesi joq úlgilerin kórsetti, ádil emes sailaýlar ótkizdi, memlekettik resýrstardy bilikten ketpeý úshin jumsady, tsenzýra ornatýǵa tyrysty, shyndyqty aitqan saiasatshylar men jýrnalisterdi qýdalady...
Artta qalǵan mesheý elderdi bilep otyrǵandar ózderi damýǵa, qoǵamdy damytýǵa qabiletsiz, saiasi jáne quqyqtyq mádenieti tómen, jasampazdyqtan aýlaq, ydyratýshy jáne búldirýshi kúsh ekenin kórsetti. Olarǵa demokratiiashyl kúshterdi, ádilettilikti qoldaidy dep esep qurýǵa, senýge, úmittenýge bolmaidy.
Memlekettik biliktiń yqpaldy organdarynda salaýatty adamdardyń az bolýynan, Aziia men Afrikanyń munai jáne ózge qazba bailyǵy mol 44 eliniń bárinde shikizattan túsken qarajattyń baqylaýsyzdyǵynan tamyr jaiǵan sybailas jemqorlyq eldi alǵa jyljytpady, kerisinshe ortaǵasyrlyq bylyqtyń batpaǵyna jyl ótken saiyn tereńirek batyrdy, halyqty qaiyrshylandyrdy. Ol elderdiń birtalaiy otarlyq ezgiden bosaǵan kezdegi damý deńgeiin joǵaltyp, odan ary keri ketti. (Eskertý: Munai óndirýshiler ishinde demokratiialyq elder de bar. Munai Norvegiiada, AQSh-tyń Aliaska shtatynda, Kanadanyń Alberto obylysynda óndiriledi. Osylar siiaqty, ádilettilik bar elderde ǵana munai kesir emes, naǵyz igilik bolyp tabylady).
Mesheý jáne avtoritarlyq elderdiń jetekshileri sybailastyq jáne nepotizm ustanymdarymen ainalasyna saiasi ergejeililer men kásipqoi qortyqtardy jinap alyp, eliniń aldynda tunyp turǵan máselelerdiń eshqaisysyn ońdy sheshe almady. Musylmandyq Shyǵys elderi mol tabiǵi jáne adami resýrstarǵa ie bola otyryp, ǵylymnyń, tehnikanyń, tehnologiianyń jetistikterin qoldanyp, dúniejúzilik tarihi-quqyqtyq tájiribeni eskere otyryp, úzdiksiz alǵa jyljyp ketý múmkindigi bola tura, sol tabandaǵan kúiinen ary baspai otyr.
Bul qubylysty «resýrstar kesiri» dep ataý etek alyp ketken. Shyntýaittap kelgende, kesirdiń resýrstan emes, bileýshiden bolyp otyrǵanyn ańǵarý qiynǵa soqpaidy. Naǵyz kesir mesheý qoǵamdardy basqaryp otyrǵan bileýshi men onyń ainalasyna jinaǵan jemqorlardan bolyp otyrǵanyn ańǵara alatyn buqaranyń da sanasyna sańlaý túsetin kún jaqyndamai otyr.
* * *
Kópke belgili bir qaǵida bar. Qazaqtan shyqqan uly qairatkerlerdiń derliktei bári áýletinen belgili, el arasyna tanymal, qoǵamdyq qyzmetter atqarǵan adamdar bolǵan. Arǵysy Sh.Ýálihanovtyń, Y.Altynsarinniń, Abaidyń, bergisi A.Baitursynulynyń, M.Tynyshbaevtyń, M.Shoqaidyń ata-babalarynyń bári sondai dáýletimen de, jurtqa yqpal ete alatyn áleýetimen de belgili adamdar bolǵan. Qazaq ziialylarynyń ishinde qaradan shyqqan kórnekti qairatkerler de bar ekeni ras. Solai bolsa da, olardyń ózderiniń de qarajaiaý emes, óz ortasynda bedeldi, adal eńbegimen kún kórgen, jalpyǵa úlgi bolarlyqtai syndarly sózi men úlgili isimen el arasynda syily bolǵan adamdar.
Osyndai áýletti ziialylar arasynan erekshe boi kóterip Álihan Bókeihanov tur. Eger bir zertteýshige elitalyq teoriianyń qoǵamdyq praktikadaǵy kórinisi kerek bolsa, osy Á.Bókeihanovtyń ómiri men qyzmetin alýyna ábden bolady. Halqyna, Otanyna berilgendik, solar úshin janyn pida qylyp, adal qyzmet etýi, pyshaqtyń júzindei qaterli, aýmaly-tókpeli zamanda, kún saiyn ómirine qaýip tónip otyrsa da, urpaǵyna, onyń keleshegine qyzmet etýdiń teńdesi joq úlgisin kórsetip ketti.
* * *
Ádebietter:
- Mashkin N. A. Istoriia drevnego Rima. - M.: 1956.
- Marks K., Engels F. Nemetskaia ideologiia // Soch. T.3. M.: 1955.
- Býsh Dj., Skoýkroft B. Mir stal drýgim. M.: 2004.
- Abai. Qara sózder. Jiyrma úshinshi sóz. A.: 1986.
Qanaǵat Júkeshev.
Almaty. 2016.
https://dalanews.kz/20234
https://dalanews.kz/20327
