Otyz jyl el bilegen eks-prezident Nazarbaev Londonda tirkelgen Jusan Technologies kompaniiasynyń kómegimen quny 8 mlrd dollarǵa jýyqtaityn aktivterin «eki shoqyp, bir qarap» otyrǵan.
Halyqaralyq jýrnalistik zertteý biýrosymen birlesip, kólemdi baiandama ázirlegen The Daily Telegraph áýlettiń ókilderi bultara almastai dáiek usynypty.
Batys basylymdarynyń basym kópshiligi Nazarbaevtyń atyn arqalaǵan qorlardyń «syrtqy sipaty aldamshy» dep paiymdaidy.
Syrt kózge aǵartýshylyq, patriottyq, áleýmettik baǵyttaǵy jobalarmen qyzý ainalysqan bop kórinetin álgindei qurylymdar shyntýaitynda áýlettiń «qaltasy» ǵana.
Jýrnalistik zertteý biýrosynyń málim etkenindei, sonyń ishindegi – "Nazarbaev qory" tikelei Jusan Technologies holdinginiń jumysyn qadaǵalaidy.
Al holdingtiń ózi úlken ekojúie ispetti. Batys jýrnalisteriniń aitýynsha, munda áýletten bólek, zamanynda Nazarbaevtyń aitqanyn eki etpegen elita ókilderiniń de úlesi bar.
«2021 jyldyń qazan aiyndaǵy derekke sáikes Jusan Technologies kompaniiasyna qarasty aktivterdiń quny 7,8 mlrd dollardan asyp jyǵyldy. Bunyń ishinde amerikanyń qazynashylyq obligatsiialary, Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń memobligatsiialary jáne qajet bolǵan jaǵdaida kádege asyratyn 3 mlrd dollarǵa jýyq qolma-qol aqsha bar», – deidi The Daily Telegraph.
Jusan Technologies holdinginiń quramyna qandai qurylymdar kiredi?
Jýrnalistik zertteý biýrosynyń aqparatyna qaraǵanda holdingke qarasty aktivter shartarapta shashyrap jatyr. Bulardyń arasynda bankter, telekommýnikatsiialyq kompaniialar, bólshek saýdamen ainalysatyn kásiporyndardyń úlesi kóp (bálkim Bolat Nazarbaevqa tiesili atyshýly "Altyn Ordany" aityp otyrǵan bolar dep boljadyq, red). Bular negizinen Qazaqstanda ornalasqan. Áýlettiń ókilderi artylǵan aqshany Liýksembýrg, Dýbai, AQSh jáne Ulybritaniiaǵa tasyǵan. 2020 jyly Jusan Technologies-tiń taza tabysy 550 mln dollardy qurapty. Holdingke tiesili aktivterdiń quny 1,6 mlrd dollarǵa baǵalanǵan.
«Holdingke qarasty qurylymdardyń ishinde áýlet úshin Jýsan banktiń orny bólek. Qazaqstandaǵy iri degen qarjy uiymdarynyń qataryna kiretin bankti áýlettiń ókilderi erekshe aialaidy, baǵaly, uzaqqa shabatyn biznes dep esepteidi.
Bank tóraǵasynyń orynbasary bop otyrǵan Erbol Orynbaev áýletke bóten emes. 2015 jylǵa deiin Nazarbaevtyń oń qoly boldy, vitse-premerlikte otyrdy. Orynbaev Jusan Technologies-ke jetekshilik etti, onyń holdingtegi úlesi 4,6 paiyzdyń ústinde», – deidi britan basylymy.
...
Jýrnalistik biýronyń qolyndaǵy qujatta Ahmetjan Esimovtyń kúieýbalasy Ǵalymjan Esenovtyń aty atalady.
Esenov Jýsan Bank-tiń iri aktsioneri ekeni belgili.
Biýro málimeti boiynsha kúieýbalanyń banktegi úlesi 20 paiyzdy quraidy. Jusan Technologies-tyń jan-jaqqa taramdalyp ketken sonsha onyń quramynda Nazarbaevpen týystyq bailanysy bolmasa da, basqa jolmen senimine kirgen qaltalylar qaptap júr. Máselen, holdingte Birikken Arab ámirlikteriniń negizin qalaǵan Zaid ibn Sultannyń uly Tahnýn sheihtiń de úlesi bar.
Biýro jýrnalisteri munymen shektelip qalmai, Nazarbaev qorynyń Londondaǵy múddesin qorǵaityn Boies Schiller Flexner zańgerlik kompaniiasyna habarlasqan.
Olardyń málim etkenindei byltyrǵy jyldyń sońynda Jusan Technologies-tyń menshik iesi aýysyp, kompaniia Amerikada tirkelgen Jysan Holdings LCC kommertsiialyq emes uiymynyń qaramaǵyna ótken.
Túsingenimiz, budan kompaniianyń túp iesi ózgermegen.
«Jysan Holdings LCC NU Generation Foundation kommertsiialyq emes uiymyna baǵynady. Bul mekemege Nazarbaev qorynyń tóraǵasy Asylan Sárinjipov basshylyq etedi. Sárinjipov kim? Ol 2013-2016 jyldary Qazaqstannyń bilim salasyn basqardy.
Bylaisha aitqanda, áýletpen bailanysty biznes bir elden, bir elge qonys aýystyrdy. Nazarbaevqa tiesili biznes-imperiia budan bylai AQSh-tan basqarylatyn bolady», – deidi The Daily Telegraph.
Avtokrat basshylar Ulybritaniiaǵa nege qumar?
Batys jýrnalisteriniń paiymdaǵanyndai, Nazarbaev sekildi avtokrat basshylardyń kapitalyn Ulybritaniiaǵa tasýy tegin emes.
«Britaniia Eýraziia qurlyǵyndaǵy qaltaly kleptokrattardyń qolyn qaqpaidy. Olardyń bailyǵy men jeke menshiginiń qorǵalaryna kepildik beredi», – deidi Orta Aziiany zertteýge mamandanǵan sarapshy Aleksandr Kýli.
Onyń aitýynsha eski Qazaqstannyń elitasy elde dúmpý bolyp, kúnderdiń-kúni Ulybritaniiaǵa bas saýǵalaryn sezgen. Al britan biligi óz kezeginde olardyń kapitalyn arashalap, quqyqtyq turǵyda qol ushyn sozyp otyr.
Jýrnalistik zertteý biýrosynyń aqparatyna qaraǵanda Qazaqstandaǵy Qańtar dúrbeleńinen keiin Ulybritaniianyń óz ishinde «paraqorlardy nege panalatýymyz kerek?» degen pikirtalas kúsheigen. Aǵylshyn tildi aýditoriia britan biliginiń oligarhtardy, diktatorlardy, qaltaly ury-qarylardy qýana qabyldap, qushaq jaia qarsy alatynyna narazy.
«Olar ózimen birge altyn-kúmisin arqalai keledi. Osy aradan britan advokatynyń murtyn mailap, bailyǵynan aiyrylmaýdyń amalyn izdestiredi. Aǵylshyndardyń basym kópshiligi mundai áreketke narazy.
Túneýkúni Leiborister partiiasynyń belsendisi Margaret Hodj Nazarbaevtyń «aqsha saýý» algoritmin ashyp aitty.
Qazaqstannyń eks-prezidenti Jusan Technologies-ke qarasty aktivterin túrli qaiyrymdylyq qorlardyń kómegimen astyrtyn, qupiialy túrde basqaryp otyrǵan. Onyń aitýynsha Ulybritaniiada shalqyp ómir súretin qazaq elitasynyń derligi Nazarbaevtyń tusynda qisapsyz bailyqqa ie bolǵan.
Britan biligi munyń bárine kóz juma qaraidy. Otyz jyl boiy el basqarǵan Nazarbaev áýletiniń aǵylshyn jerinde úrip-iship, shaiqap tógip júrgeni halyqtyń shamyna tietinin eskermeidi», – deidi The Daily Telegraph.
Margaret Hodjdyń pikirinshe britan parlamenti mundai zańbuzýdyń jolyn kesýge qulyqty emes. Dese de, eldiń talap-tilegin eskerýge májbúr.
Telegraph tilshisiniń aqparatyna qaraǵanda aldaǵy ailarda britan biligi ekonomikaǵa investitsiia baǵyttaǵany úshin azamattyq beretin júieniń kúshin joimaq.
Batys basylymdary mundai júieniń Resei, Orta Aziia, sonyń ishinde Qazaqstannan keletin qaltaly adamdarǵa qolaily bolǵanyn aitady, alaida olardyń kapitaly eńbekpen kelgenine kúmánmen qaraidy.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
