Erkeǵali Rahmadiev: «Brýsilovskii talai talantty qýǵynnan alyp qaldy»
Munyń syryn ataqty kompazitor bylai dep túsindirgen edi. «Shyn máninde, 1930 jyly 1 tamyzda dúniege keliptim. Soǵys sozylyp ketse armiiaǵa alyp kete me dep, meniń jasymdy kishireitip jibergen ǵoi. Óitkeni ol kezde 1926-27 jyldary týylǵandardy soǵyska ala bastaǵan. Ony keiin bildim, kenje aǵamnan kansha surasam da aitpai qoiǵan. Óz oiymsha, týystarym «soǵystan eshkim qaitpasa tuqymsyz qalmyz ba» dep oilaǵan bolýy keerk» deidi Erekeń óz esteliginde
Erekeńniń ómir jol taqtaidai tegis bolady dep eshkim aita almasy anyq. 1932 jyldaǵy asharshylyq jyldary anasy Erkeǵalidy arqalap júrip ósirdi. Sol bir zqlmat jaiynda «1934 jyly asharshylyq bitti. Sonda men jolda balasyn qushaqtap elip jatqan qazaqtyń áielderin kórdim, áli esimde» deidi.
Erkeńiniń ákem aqyn bolǵan. Al 13-inshi atasy Orman degen kisige qatysty bir ańyz bar. Orman atasy uiyqtap jatqanda túsinde aq shalmaly adamdar kelip aian beripti: «Oreke, mal alasyń ba, óleń alasyn ba?» dep suraǵanda, tentek shal: «Maldy ne qylaiyn, boq-boq bolyp malǵa malynyp júremin be, berseń óleńińdi ber» depti.
Sodan beri Erkeǵali Rahmadievtiń tuqymda ne bir aqyn ánshiler ómirge kelgen ǵoi. Biraq Erekeńniń úsh balasynyń bireýi de mýzykaǵa barmaǵan. Ortanshy qyzym rejisserlikke túsken. Al ulym – músinshi. Ánshi bolmasa da Erekeńniń ul-qyzdary ónerdiń ainalasynda eńbek etip keledi.
Keńes ókimeti kezinde Erekeń «Qudaisyzdar koǵamǵa» múshe qylyp kabyldaidy. Bala Erkeǵali úige kelse, ákesi namaz oqyp otyrdy.
– Aǵa, men «Qudaisyzdar koǵamyna» múshe boldym, – dep kitapshasyn kórsetedi. Biraq ákesi namazdan basyn almai, úndemei otyrdy. Sodan bir ýaqytta namaz oqyp bolyp, keregege jainamazyn ildi, sosyn kamshyny aldy da:
– Balam, ne dedin jańa? – degende Erekeń maqtanyshpen «Kudaisyzdar qoǵamyna» múshe bolyp keldim» deidi. Sodan ákesi kiiz úidiń esigin jaýyp, shyqpyrtyp sabaidy. Ary qashyp, beri qashyp, bir ýaqytta áiteýir kutylypqutylady.
Erteninde meni mektepke jetektep alyp bardy. Ol ýaqytta bári rýlas, aýyldas, qandas bolatyn. Mekteptiń direktory da ózimizdiń eldiń azamaty bolý kerek. Ákem oǵan: «Meniń molda ekenimdi bilesiń, balamdy ózime qarsy qoiǵanyń ne, endi bul mektepte oqymaidy» dep alyp ketti.
Bir ai boiy meni úige qamap qoidy. Sosyn Lepsiden raikomnyń birinshi hatshysy kelip ákemnen keshirim surady, «bilmestik jasaǵan eken, balany oqýdan qaldyrmanyz» dedi. Sodan mektepke qaita bardym, – deidi Erekeń. .
Muqan Tólebaevtyń týǵan jeri – Úlgi kolhozy. Ekeýmiz bir aýdannanbyz, kórshiles eki kolhozdanbyz. Jasyraq kezimde qaljyndasqym kelgende «Keńes ókimetinde eki birdei «Halyq ártisi» shyqqan aýdan túgil, oblys joq» deitinmin. Sol Úlgiden kelip oqimyz, kolhoz úsh shaqyrymdai jerde, kietin kiim joq. Soǵystyń kezi. Ústimizde teri shalbar, teri ton, saldyr-gúldir júremiz. Ákemniń tete inisi bar edi, men solardyń qolynda turdym, ákem koi baǵyp ketti. Sol úidegi sheshem tańǵy saǵat altyda turady da, ár qaltama bir ýystan júgeri salyp beredi, «myna kaltańdaǵyny barǵansha je, al myna qal tandaǵyny qaitqanda jeisiń, áitpese qarnyń ashyp qalady» deitin. Sol mektepke jetkenshe bir saǵattan artyq ýaqyt ótip ketedi.
Bireýler ishken-jegenine baqytty bolady, bireýler jumysta baqytty bolady. Al maǵan qai jerde júrsem de, qazaqtyń balalary amandasyp jatady. Ártúrli adamdar bar, ártúrli minez-qulyq bar, shyndyǵym sol, eshkimge qiianat jasaǵanym joq. Taza eńbegimmen, taza talantymmen jetetin jerime jettim. Osy ózim úshin naǵyz qundylyq dep oilaimyn.
1957 jyly konservatoriiany bitirdim, onyń aldynda mýzykalyk ýchilishede oqyǵam. Latif Hamidi sabaq beretin, sol kisi meni Brýsilovskiige ertip bardy.
«Bul talantty bala, ádeii ertip keldim, osydan birdeńe shyǵady, sen klasyna al» dedi. Olar qurdas, zamandas bolatyn, Brýsilovskii de 1905 jyly týǵan. 1932 jyly Leningradtan konservatoriia bitirip kelgen. 1937 jylǵy jaǵdaida qazaqtar shetinen aqyn bolyp, olardy túnde kelip tutqyndap alyp ketip jatty.
Sol kezderde kún bata Brýsilovskiidiń úiine jinalamyz, túnimen sonda bolyp, tańerteń úige qaitamyz. Bizdi Qudai, Qudaidan keiin Brýsilovskii alyp qaldy ǵoi deitinbiz. Onyń qazaqqa istegen jamanshylyǵy jok. Brýsilovskii bolmasa, bizde opera bolar ma edi, bolmas pa edi. Áli kúnge deiin oilaimyn, nege ol «Qyz Jibekti» jazdy, 80 án jinap, «Er-Tarǵyndy» jazdy.
Ózi oryssha tárbielengen adam, Rimskii-Korsakov, Shostakovichpen bir ýaqytta bitirgen. Kelip alyp, operany Eýropadaǵydai, orystardaǵydai jazdyrtam dese, bizge opera sińbes pe edi, kaiter edi? Mysaly, ózbekter men tájikterde sol jyldary opera múldem quryp ketti.
Bizdin topyraqtan alǵash shyqqan halyq ártisi Kúlásh Baiseiitova ol kezde 24 jasta edi. Kúlekeń keremet ánshiligimen birge uly aktrisa bolatyn. Kúláshtiń Kúláshtigi sonda tur. Qyz Jibekti somdaǵanda tastan qulaityny bar, sondagy jylaǵanyn estigende zalda otyrǵandar qosa eńkildep jylaityn.
Bir kúni jumyska erterek kelip, klastardy tekserip júrsem, bir bala tur eken. «Men Atyraýdan oqýǵa kelip edim, dombyramen kúi oinaimyn» deidi. Sodan Fakýltettiń dekany Kósh Muhitovty, Ǵabidolla Dastanovty, Batima Balǵaevany shaqyrttym, jańaǵy bala dombyrany keremet tartyp berdi. «Obalyna kalmandar, sonaý jaqtan kelgen bala eken, erteń elge jaqsy azamat bolyp, ónerin tanytady» dep keteiin dep turǵan jerinen alyp qaldym. Keiin sol Qarshyǵa Ahmediarovpen maqtanbaǵan qazaq bolmaǵan shyǵar.
