Sońǵy kezderi elimizde qyzylsha aýrýy dendep tur. Dárigerler durys emdik shara qabyldamaǵandyqtan, kóp adam bul aýrýdy asqyndyryp alyp jatatynyn aitady. Sondyqtan qyzylsha týraly oqyrmandarymyzǵa keńirek maǵlumat berý úshin Dalanews.kz Almatydaǵy №8 qalalyq emhananyń epidemiolog dárigeri Mádina Týasheva Sanatqyzynyń suqbatyn óz nazarlaryńyzǵa usynady.
- Qyzylsha — jedel juqpaly aýrý ekenin bilemiz. Bul aýrýdyń negizgi belgileri qandai?
- Qyzylsha – aýa arqyly taraityn jiti infektsiialyq aýrý. Ol tek naýqas adamnan juǵady. Eresekterde aýyrlaý, qiyndaý, al balalarda ońai ótedi. Balalar qyzylshanyń aýyr túrlerin tek náreste kezinde jáne immýniteti álsiregen jaǵdaida qabyldai alady. Aýrýdyń jasyryn kezeńiniń ekinshi kúninen denedegi bórtpeler 4 kún aralyǵynda qatynasta bolǵan adamdarǵa tynys alý arqyly aýadan juǵady. Adam ómirinde qyzylshamen aýyrmaǵan bolsa, ne egilmegen jaǵdaida ózine juqtyrady. Vaktsina almaǵan nemese odan keiin immýnitetti damytpaǵan adamnyń ózine qyzylshany juqtyrý qaýpi joǵary.
Qyzylshanyń jasyryn (inkýbatsiialyq) kezeńi 9-11 kún, eger buryn ekpe alǵan bolsa, jasyryn kezeńi 15-21 kúnge sozylýy múmkin. Inkýbatsiialyq kezeńnen keiin naýqastyń temperatýrasy 39-39,5 gradýsqa deiin kúrt kóteriledi. Munymen bir mezgilde jumsaq teri bórtpeleri, jalpaq qyzǵylt daqtar paida bola bastaidy. Birneshe saǵat ishinde bórtpeler sany kúrt artady.
Alǵashqy belgileri: qyzýy kóterilip, álsizdenip, tamaqqa tábeti nasharlap, murnynan sý aǵyp, ashy jótel paida bolyp, kózi qyzaryp, qabynady. Odan jumsaq jáne qatqyl tańdaida teńbil bórtpeler paida bolady. Eki urttyń ústinde qyzylshaǵa tán maida aqshyl bórtpeler kilegei qabyǵynyń ústinde erekshelenip turady. Mundai belgini Belskii-Filatov-Koplik bórtpeleri deidi. Syrtqy túrine qaraǵanda bul bórtpeler "manna" túiirshigine uqsaidy. Daqtar dóńes pishindi bolady, olardyń ortasynda suiyqtyǵy bar kópirshikter bolady. Árine, bul jaǵdaida eshteńeni syǵyp alýǵa bolmaidy.
Alǵashqy 3-4 kúndegi bórtpeler óte kúshti bolýy múmkin jáne tek teride ǵana emes, sonymen qatar shyryshty qabattarda: kózde, jynys múshelerinde jáne aýyzda kezdesýi yqtimal. Bul jaǵdaida bala, ádette, qatty qyshynýdan azap shegedi. Ata-analar balanyń terisine syzat túspeýin qamtamasyz etýi kerek. Bul jarada infektsiiany týdyrýy múmkin. Qyzylsha asqynǵanda aǵzanyń ortalyq júike júiesiniń jumysy zaqymdalyp, júikeniń qabynýynan ózgerister kóp bolady. Shamamen bir aidan keiin aýrýdyń beti qaita bastaidy. Teridegi qyzyl daqtar (bórtpeler) ketip, olardyń ornyna qyrtystar paida bolady. Olar joǵalǵannan keiin teride eshqandai iz qalmaidy.
- Qyzylsha aýrýynyń arnaiy emi bar ma?
- Qyzylshanyń arnaiy emi joq. Alaida, aýrý belgilerin azaitýǵa kómektesetin sharalar bar. Mysaly, jańa bórtpeler sanyn azaitý úshin tósek-oryn men ish kiimdi jii aýystyryńyz. Sý protsedýralaryn azaityńyz, eger temperatýra bolmasa jáne qabyný protsesi baiqalmasa. Pediatrlar dýsh qabyldaýǵa keńes bermeidi. Balańyzdyń qarapaiym dieta ustanýyn qadaǵalańyz. Bul allergenderdiń barlyq túrlerin boldyrmaý úshin qajet. Dietada kóbirek sút jáne kókónis ónimderi bolýy kerek, kóbirek suiyqtyq (shai, sorpa, kampot, mineraldy sýlar jáne t.b.) ishý kerek.
Temperatýra bolsa, paratsetamol negizinde antiseptik berýińiz kerek. Aspirindi qoldaný usynylmaidy. Spirtti qoldanýǵa bolmaidy.
Qyzylsha teridegi temperatýramen jáne bórtpemen shektelmeidi, ártúrli ishki organdarǵa áserimen uzaq aýyr aǵymǵa ie bolýy jáne ońaltýdyń uzaq kezeńin talap etýi múmkin.
Asqynýlar múgedektik týdyrýy nemese ólimmen aiaqtalýy yqtimal.
- Bul aýrýdyń aldyn alýǵa bola ma?
- Árine, saqtyq sharalaryn júieli túrde júrgizsek, aldyn alýǵa múmkindik mol.
Balalarda qyzylshanyń aldyn alý eki kezeńde josparly vaktsinatsiia túrinde júrgiziledi. Qalyptasqan immýnitet qyzylshadan qorǵaidy nemese juqtyrý jaǵdaiynda aýrýdy jeńil túrde jáne asqynýsyz aýystyrýǵa kómektesedi.
Qyzylsha aýrýynyń maýsymdylyǵy – qazan aiynan sáýir aiyna deiin úi-jailarda adamdardyń jinalýymen bailanysty. Balalardyń qyzylsha juqtyrýy mektepke deiingi balalar mekemelerinde jii oryn alady. Syrtqy ortada virýstyń tez buzylýyna (álsizdenýine) bailanysty úshinshi tulǵalar arqyly juqtyrý jaǵdailary óte sirek. Infektsiia qozdyrǵyshy naýqas adamnan saý adamǵa aýa-tamshy jolymen tasymaldanady.
Inkýbatsiialyq kezeńde naýqasqa belsendi virýstyń bólinýi asa qaýipti, bórtpeler bastalǵanǵa deiin 3-4 kún qalǵanda jáne aýrýdyń klinikalyq kórinisi boiynsha dál diagnostika jasaý múmkin emes. Qyzylsha aýrýymen aýyratyn adam 7-10 kún boiy ainalasyndaǵylarǵa qaýipti. Qyzylsha virýsy joǵary juqpaly (kontagiozen), infektsiianyń berilý paiyzy vaktsinatsiia bolmaǵan jaǵdaida shamamen 100 paiyzdy quraidy. Qozdyrǵysh áýe jolymen, mysaly, kóppáterli úilerdegi baspaldaq torlary, jeldetkish shahtalary arqyly taraýy múmkin.
Qyzylshanyń aldyn alý negizi vaktsinatsiia (ekpe) bolyp tabylady. Tiri vaktsina 10-15 jylǵa turaqty immýnitet qalyptastyratyn virýstyń álsiz qaýipsiz shtamyna ie. Ol ádette asqynýlar bermei, jaqsy tózimdi ótedi. Búgingi kúnderi vaktsina balanyń 12-15 ailyǵynda, mektep aldyndaǵy revaktsinatsiia 6 jasta júrgizedi. Osyny bile tura keibir ata-analar balalaryna tiisti egý jumystaryna kelisim bermeýi tańǵaldyrady.
Aldyn alý sharalaryna keler bolsaq, jeke gigiena erejelerin saqtaý, qoldy daladan kelgennen keiin sabynmen muqiiat jýý kerek. "Saqtansań – saý bolasyń" dep, halyq beker aitpaidy. "Saqtyqta qorlyq joq" ekenin este ustaǵan abzal. Aýrýǵa qarsy ekpe bala 1 jasqa tolǵannan keiin úsh aidyń ishinde salynady. Odan soń 6 jasynda taǵy salynady.
Ekpe almaǵandar emhanadan ony tegin saldyrýǵa bolady. Aita keteiik, ekpe týraly bilmeitin azamattar osy aýrýǵa jii shaldyǵady eken. Sondyqtan da aýrýdyń klinikalyq belgilerin baiqaǵan kezde dereý dárigerdiń kómegine júgingen abzal.
- Qyzylshany sońǵy kezderi qaýipti indetke de balap júr. Jalpy, halyqaralyq tájiribe bul rette ne deidi?
- Sońǵy kezde qyzylsha aýrýy, onyń Resei men Qazaqstanda jáne de basqa kórshi elderde etek jaiyp bara jatqany jaily epidemilogtar men infektsionist-dárigerler jii sóz qozǵai bastady.
Tipti, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy bul aýrýdyń el arasynda tez tarap epidemiialyq jaǵdaidyń asqyna túskenin, eger de onyń aldyn almasaq pandemiiaǵa ainalyp ketý qaýpi bar ekenin eskertti.
- Bul aýrýǵa shaldyqpas úshin, ne isteýge bolady?
- Jii taza aýada serýendeý, nashar jeldetiletin úi-jailarda ótkiziletin saýda, oiyn-saýyq, mádeni-buqaralyq is-sharalar siiaqty adamdar kóp jinalatyn jerlerge barýdy shekteý, ýaqytyly infektsiialyq aýrýlarǵa qarsy vaktsinatsiia alý qyzylshanyń jáne de basqa adam ómirine qaýipti juqpaly aýrýlardyń taralýyn azaitady.
