AES salý usynysy 90-jyldardyń aiaǵynan beri talqylanyp keledi. Men ekonomika ministri bolǵan kezde de osy másele kóterildi. Úkimette qyzý talqylaýǵa tústi. Biraq joba qoldaý tappady. Sebebi ol ýaqytta elektr qýatyn óndiretin áleýet joǵary, ekonomika áli daǵdarystan shyqpaǵan, elektr qýatyna suranys tómen, qarajat tapshy edi.
Keiingi 5-6 jylda másele qaita kóterildi. Birinshiden, ekonomikanyń qarqyndy ósýine bailanysty elektr qýaty tapshylyǵy baiqalsa, ekinshiden, kún tártibine energiianyń taza kózin paidalaný qatań qoiyla bastady. Mysaly, byltyr elimiz 115 mlrd kilovatt-saǵat elektr qýatyn tutyndy, sonyń 112 mlr-dyn ózimiz óndirdik. 3 mlrd-qa jýyq elektr qýatyn kórshi memleketterden aldyq. Bul – energiia tapshylyǵynyń birden-bir kórinisi. Oǵan qosa keiingi eki jylda energiia qýatyn óndirý tómendedi.
Energetikada «qondyrylǵan qýat» degen uǵym bar. Ol – jańadan salynǵan kezdegi elektr stansasynyń jalpy óndirý qabiletin beineleitin kórsetkish. Qazir ol elimizde 24,6 GVt. Bir qaraǵanda, óte úlken kólem, biraq ýaqyt óte kele kez kelgen qondyrǵy eskiredi. Ártúrli tehnikalyq aqaý bolady. Sondyqtan ainalymǵa «qoljetimdi qýat» degen uǵym engizilgen. Bul – eldegi elektr stansalarynyń qýat óndirýge jaramdysyn beineleitin kórsetkish. Ol bizde qazir joǵaryda atalǵan 24,6 GVt kólemniń 17 GVt kólemine jeter-jetpes bolyp tur. Sol 17 GVt kólemniń turaqty jumys isteitin qýaty bar-joǵy 15 GVt shamasynda. Al tańerteńgi 1-2 saǵat pen keshki 1-2 saǵatta elektr qýaty eń kóp paidalanylatyn kezeń sanalady. Sol kezde halyq suranysyn qamtamasyz etýge búginde 16 GVt qýat kerek. Biraq ondai múmkindik keide jetkiliksiz. Qýat jetpegendikten, kórshi memleketterden energiia alýǵa májbúrmiz.
Búginde 31 el atom elektr stansasyn paidalanady. Qazir álemde 439 energetikalyq reaktor jumys isteidi. 19 el 62 reaktor salý satysynda. Atom energetikasy álemdegi elektr energiiasynyń jalpy generatsiiasynyń 10%-yn quraidy. Eýroodaq atom energetikasyn «jasyl» tehnologiiaǵa teńestirdi. Endi 15-20 jylda AES qyzmeti barynsha jandanatyny kúmán týdyrmaidy.
Atom energetikasyn damytýǵa bizde jetkilikti áleýet bar. Óndiriletin tabiǵi ýran kóleminen álemde birinshi oryndamyz. Oǵan qosa elimizde iadrolyq otyn komponentteriniń óndirisi bar. Úlbi metallýrgiia zaýyty bazasynda AES-ke iadrolyq otyn shyǵaratyn zaýyt iske qosylyp, elimiz iadrolyq otynnyń belsendi óndirýshisine ainaldy. Mundai múmkindik kóp elde joq ekenin eskersek, bizde atom energetikasyn damytýdyń aýqymdy áleýeti bar ekeni, ony utymdy paidalaný baiypty sheshim bolatyny anyq.
Bul salada elimizdiń kadrlyq saiasaty qalyptasty. Atom ónerkásibi men ǵylymda 20 000-nan asa adam eńbek etedi. Joǵary oqý oryndarynda 2010 jyldan bastap iadrolyq, tehnikalyq fizika baǵytynda 3 000-nan asa kadr daiarlandy. «Ulttyq iadrolyq ortalyq» pen «Iadrolyq fizika institýtynda» 3 iadrolyq zertteý reaktory jumys isteidi. Paidalanýǵa berilgen sátten bastap osy reaktorlardy bizdiń mamandar esh qiyndyqsyz tabysty paidalanyp keledi. Olardyń jumysynyń nátijelerin álemdik ǵylymi qoǵamdastyq tolyq moiyndaidy. Sonymen qatar 1973 jyldan 1999 jylǵa deiingi kezeńde Aqtaýda BN-350 tolyqqandy ónerkásiptik iadrolyq reaktoryn paidalandy, ol reaktor apatsyz jumys istedi. Bul – el quzyreti men áleýetiniń dáleli.
AES salý týraly oń sheshimge keletin bolsaq, qai elge salǵyzyp, qai memleket tehnologiiasyn ákeletinimiz anyqtalǵanda sol tehnologiiaǵa arnap kadrlar daiarlai bastaimyz. Kadr daiarlaý asa qiyn emes. On jylda myńǵa tarta injener daiarlaýǵa bolady. Qazir daiyndyǵy bar adamdar qatarynan kásibi deńgeii joǵary mamandardy tańdap, 2-3 jyl oqytyp, belgilengen elge tájiribege jibersek, daiyn maman bolyp shyǵady.
Dúniejúzinde qalyptasqan talapqa sai ekonomikany turaqty damytýǵa energiianyń taza kózin paidalaný qajettigi kún tártibine endi. Osy turǵyda jasyl energiia qataryndaǵy AES-ke balama joq ekeni belgili. 2035 jylǵa deiingi energetikalyq balans ázirlendi. Soǵan sáikes ekonomikanyń ósý qarqyny artady, halyq sany kóbeiip keledi. Atalǵan merzimge deiin elektr energiiasyn tutyný kólemi saǵatyna 153 mlrd kVt deńgeiinde bolatyny boljandy. Bul rette jumys istep turǵan elektr stansalarynyń óndirý qabileti 2020 jylǵy 108 mlrd kVt/saǵattan 2035 jyly 88,6 mlrd kVt/saǵatqa deiin kezeń-kezeńimen tómendeitini belgili. Sondai-aq kómir stansalarynyń óndirý qabileti qysqaryp, qosymsha jasyl energiia sanatyndaǵy kún, jel, atom energiiasy men gaz kózderin paidalanatyn 17,5 GVt elektr qýatyn engizý ekonomikanyń turaqty damýyna múmkindik bermek.
Kez kelgen memleket ekonomikasynyń turaqty damýy birinshi kezekte elektr qýatymen qamtamasyz etýge bailanysty. Dál qazir elimizdiń bul saladaǵy áleýeti óte zor. Óndiristiń damýyna tusaý bolatyndai energiia tapshylyǵy baiqalmaidy. Desek te, óndiristi ári qarai óristetýge energiianyń taza ári turaqty kózine erekshe kóńil bólinýge tiis. Sondyqtan elde energiianyń balama kózin damytý máselesi ótkir tur. Nátije de joq emes. Qazir jalpy óndiriletin elektr qýatynyń 5%-dan astamy osy balama kózden alynady. Kún men jelden energiia alý aqyryn damyp keledi. Osy oraida AES salǵansha kún men jel energetikasyn damytyp, nege tolyq soǵan kóshpeimiz degen suraq týady. Bul máseleni de ashyq aitqan durys. Birinshi, baǵaǵa bailanysty. JEK-tiń qazirgi tarifi, árine, bizdiń qoldanystaǵy dástúrli stansadaǵydan qymbat. Ekinshiden, JEK úzilissiz qýat bere almaidy. Únemi bir baǵytty qatty jel soǵyp, ne únemi kún jarqyrap tursa ǵana úzdiksiz energiia beredi. Bul tabiǵat jaratylysyna qarsy. Sondyqtan olar senimdi energiia kózi bola almaidy. Oǵan qosa, JEK-tiń qymbat energiiasy ekonomikanyń básekege qabiletin tómendetip, eldi daǵdarysqa uryndyrady.
Atom qýatynyń ornyn gaz da basa almaidy. Bul salada kómirtegi beitaraptyǵy saiasatyn ustanǵan elmiz. Kómir jaǵatyn jańa stansa jobalai almaimyz. Ótpeli kezeńde gaz generatsiiasyn ulǵaitýǵa bolar edi, biraq gaz resýrsy jetkiliksiz. Máselen, qýaty 1 GVt bolatyn stansa jumys istese, shamamen 2 mlrd tekshe metr gaz kerek. Al energetikalyq teńgerimde 20 GVt energiia qýaty qajet desek, onyń bárin gazben jabýǵa 40 mlrd tekshe metrden astam gaz kerek bolady. Onyń ústine gazhimiia salasyn damytyp, óńirlerdi gazdandyrýdy keńeitip jatyrmyz. Atalǵan baǵyttyń bárine birdei jetetin gaz resýrsy joq bizde.
Álem halqyn alańdatqan eń kúrdeli másele – jer sharyndaǵy klimattyń ózgerýi. Mundai ózgeris bizde tipten qatty baiqalady. Eýropanyń kóp elinde buryn-sońdy bolmaǵan kún ysýy oryn alyp, myńdaǵan gektar ormandy órt shalyp, halyq ábigerge tústi. Aziia, AQSh pen Eýropadaǵy birqatar eldi topan sý basyp, ekonomikasyna orasan zor ziian keldi. Afrika men arab eline qar jaýyp, olarda da qiyndyq týdy. BUU qoldaýymen jumys istep júrgen halyqaralyq ǵalymdar tobynyń zertteý nátijesine den qoialyq. 2014 jyly osy toptyń 6 baiandamasy jariialandy. Onda jerdegi temperatýra tez kóterilip, saldarynan klimat ózgerip, keleńsiz apatty jaǵdailar oryn alǵanyna adamnyń jaýapsyz tirligi sebep bolǵany ǵylymi turǵydan naqtylandy.
Bul úrdisterdi tejeý jolynda búkil álem birigip kúrespese, jerdegi temperatýra 2100 jylǵa deiin taǵy bir gradýsqa kóteriledi. Onda planetadaǵy kóp aimaqta ómir súrýge qaýip tónedi. Bul ǵylymi túrde dáleldendi. Zertteý nátijesi negizinde 2015 jyly Parijde 197 eldiń basshysy qatysqan jiyn bolyp, Parij kelisimine qol qoiyldy. Kelisimniń negizgi talaby – ár el 2100 jylǵa deiin jerdegi temperatýrany 1,5 gradýstan asyrmaýǵa atsalysýǵa tiis. Oǵan qol jetkizýde búkil álem kómir, munai, gaz resýrstaryn qoldanýdy kúrt azaitýy kerek. Energiianyń jasyl túrine kóship, qajetine tiimdi jaratýdy ómir tártibine ainaldyrýǵa mindetti. Aýadan kómirqyshqyl gazdy súzip alatyn tehnologiia men basqa sharalardy qoldanýǵa kóshý de – mańyzdy mindet.
Álemniń jetekshi memleketteri qysqa merzimde arnaiy strategiialaryn qabyldap, 2050 jyldan bastap kómirsýtegi resýrstaryna (kómir, munai, gaz) beitarap bolatyndaryn nemese sol kezeńnen bastap atalǵan resýrstardy tirshilikte paidalanýdan bas tartatyndaryn jariialady. Bul jiynǵa bizdiń el de qatysyp, Parij kelisimin qoldady. Bul tek bizge ǵana emes, búkil dúniejúzine ońaiǵa soqpaidy. Sebebi álem ekonomikasy jylyna 7,5 mlrd tonna kómir, 4,5 mlrd tonna munai, 4 trln tekshe metrden astam gaz paidalanyp otyr. Adamzattyń basqa amaly joq.
TMD elderi arasynda aýany lastaýdan aldyńǵy qatarda turmyz. Sebebi elektr qýatynyń 68%-yn kómirden alamyz. Gaz úlesin 10%-ǵa, JEK úlesin 5%-ǵa deiin ósirdik. Resei elektr energiiasynyń 50%-ǵa jýyǵyn AES pen sý elektr stansasynan óndiredi. Gazdan alatyny – 23-24%. Demek Resei elektr qýatynyń 70%-dan astamyn taza kózden alady. Ózbekstan energiia óndirýde 80%-yn gaz ben basqa taza energiia kózderin qoldanady. Bul elde ekonomika qarqyndy ósip, energiia tapshylyǵy baiqaldy. Máseleni túbegeili sheshý maqsatynda ózbek eli AES salýdy qolǵa aldy. Qyrǵyz eli energiianyń basym bóligin sý resýrsynan alyp otyr.
Bizdiń eldiń ekonomikasy jylyna 400 mln tonnadan astam kómirqyshqyl gazyn aýaǵa shyǵarady. Basym bóligi elektr energiiasyn óndirý men halyqty jylýmen qamtý salasyna tiesili. Naqty esepte bizdiń elde temperatýra kóterilýi dúniejúzindegi jaǵdaimen salystyrǵanda anaǵurlym jyldam ekeni dáleldendi. Mysaly, keiingi 100 jylda jer betiniń temperatýrasy 1 gradýsqa jýyq kóterildi. Al kóp jylǵy zertteýdiń nátijesinde bizdiń elde ár jylda temperatýra 0,28 gradýsqa nemese 35 jylda 1 gradýsqa kóterilip jatqany anyqtaldy. Saldarynan ózen-kólderde sý tartylyp, kóp jer shóleitke ainalyp barady. Eldegi ekologiialyq jaǵdaidy túzeýge bet burmasaq, 2100 jylǵa deiin temperatýra 3 gradýsqa kóterilýi múmkin. Bul jaǵdai ekonomika men halyq turmysyna orasan zor ziian tigizedi. Sondyqtan Úkimet klimat ózgerýin qatań baqylap, jaǵdaidy retteitin tiisti sharalardy jyldam iske asyrýǵa tyrysyp jatyr.
Ekologiia men klimat ózgerýin bylai qoiǵanda, erte me, kesh pe, qazba bailyqtyń taýsylatyny anyq. Demek otyn taýsylsa, adamzat ne isteýi kerek? Adamnyń jer betinde turaqty tirshilik etýine energiianyń taza ári sheksiz kózi ǵana múmkindik syilaidy. Sondyqtan atalǵan jaǵdailardy eskerip, memleketterdi energiianyń taza kózine kóshýge májbúrleitin naqty tetik anyqtala bastady. Alǵashqysy 2026 jyldyń basynan tájiribege enbekshi. Tetiktiń biri – transshekaralyq kómirtegin retteý nusqasy. Soǵan sáikes Eýroodaqqa eksport jasaityn kez kelgen memleket óz óniminiń ekologiialyq turǵydan taza ekenin dáleldeýge tiis. Eger importtalatyn zatty óndirý Eýropada ornalasqan óndirispen salystyrǵanda las ekeni anyqtalsa, ondai ónimge qosymsha salyq salynyp, birte-birte Eýroodaqqa kelýine tosqaýyl qoiylady. Bul bizdiń eksporttaýshy kásiporyndarǵa ońai timeidi. Jetekshi memleketter arnaiy qor quryp, ekonomikasy turaqty elmen ozyq tehnologiiasyn bólisýdi josparlap otyr. Óndiristi jańartýda belsendilik tanytqan eldiń biznes ókilderi ǵana bul qordan qarajat alady. Osyndai tetik kómegimen jetekshi memleketter ken otyn kózin paidalanýdy shektep, dúniejúzi ekonomikasynyń jasyldanýyna yqpal etpekshi.
Byltyrdan bastap Eýropada kómirtegi salyǵy («carbon tax») engizildi. Osynyń ózi otandyq ónimniń eksportyn edáýir qiyndatatyny qazirdiń ózinde belgili boldy. Sebebi atalǵan jaǵdaiǵa orai kez kelgen taýarǵa qoiylatyn tehnikalyq reglament, standart pen talap ózgerdi. Jalpy, dúniejúzilik damýdyń dál qazirgi kezeńinde álemdegi árbir eldiń halyqaralyq bedeli kóp jaǵdaida kómirtegin qoldanbaityn ekonomikaǵa bet burysymen aiqyndalatynyn aitqanymyz jón.
Qoryta aitqanda, dúniejúziniń aldyńǵy qatarly elderi atom energiiasyna iek artyp tur. Sondyqtan dál osy máselede úreige boi aldyrýdyń eshqandai qajeti joq. Bul jumysty keiinge qaldyra berýden utylmasaq, utpaitynymyz anyq.
Jaqsybek QULEKEEV, memleket jáne qoǵam qairatkeri
Egemen Qazaqstan gazeti
