Bir nárse aiqyn – jastarǵa Muqaǵali men Jumeken jetken biikten qaramaý kerek. Olardyń baqyty – álem jaquttarymen olardyń ana tilinde uly halyqtyń aralasýynsyz qunyǵa qaýyshyp, káýsaryna alashtyq dúnietanym negizinde qanyǵa alýy. Jylt etken álemdegi ádebi qubylysty – jastar sol kúni ǵalymdardan da, synshylardan, tipti aǵa býyn aqyndar ortasynan buryn bilip otyrady.
Jańa dáýirdiń ádebietin jańa qyrynan ultyna ata býynnan da, aǵa býynnan da ózgeshe qalypta usynyp júrgen jastardyń ádebieti ózimen sanasýdy kerek etedi. Ári olar bizdiń kókke kótere aspandata maqtaýymyzdy da, jerge tyǵa dattaýymyzdy da qajetsinip otyrǵan joq. Olarǵa ádil baǵany tek óz býyny ǵana bere alady. Ol dáýirdi kóbimiz kóre almaimyz. Bul – ómir zańy. Olar aǵalyq jáne atalyq kezeńge jetken shaqta búgingi bizdiń qunsyz degenimiz qundyǵa, jasyq degenimiz jaqutqa ainalady.
Qazaq óleńiniń mazmuny da, tabiǵaty da adam tanyǵysyz ózgeriske túsýde. Bodandyq dáýirdiń qatyp qalǵan ádebi kanondary kelmeske ketip barady. Ata býyn men aǵa býyn shyǵarmashylyqpen úirenip, óleń óriminde qalyptastyrǵan poetikalyq ónegeler ini býyn úshin ólshem bolýdan qalyp barady. Ár aqyndyq tolqyn ózine deiingi poeziia jaýharlarynan úirenedi. Biraq bul úirený ádebi protseste qalai óristedi. Buǵan árine kesip-piship, aittym boldy dep jaýap berý óte qiyn. Biraq bir nárse aiqyn – burynǵy aqyndarymyz qos tildi bolsa, tek qart Shyǵystan múldem qol úzip, mádeni dánekti tek slavian órkenietinen ǵana alsa, búgingi jastar – kóp tildi, ári barlyq ádebi-mádeni igilikterdi musylmanshylyq dúnietanym arqyly tarazylaidy. Sonymen qatar, ulttyq dil turǵysynan ózderiniń aqyl-parasattaryna salyp, ózgeniń ozyǵyn ǵana qabyldaidy. Tozyǵyna qarsy ýáj aita biledi. Munyń bári jas aqyndardyń, onyń ishinde Baýyrjan Qaraǵyzulynyń túrli BAQ betterindegi suhbattary men esselerinde kórinis berip júr.
Baýyrjannyń óleńderin qazirgi qazaq ádebietindegi maǵjandyq dep ataityn aqyndar qaýymy men ádebiet synshylary bar. Aqyndyq ar kodeksin buljytpai ustaný – qiynnyń qiyny, ári Maǵjan jetken biikke jetý óte aýyr, sonymen qatar, zamanalyq qazaq poeziiasynda filosofiialyq oi-tolǵaýda «eski soqpaq» pen «arta qalǵan oi aitýdan» qashyp qutylý jas aqyndardyń kóbiniń qolynan kele bermeidi.
Jastar soǵan qaramai, birde jol taýyp, birde ádebi adasa júrip, jańa modalyq áshekeilerimen ózderiniń ádebi protseske jasaǵan ekspantsiiasynda ózderimen birge sony poetikalyq investitsiialaryn da ákele aldy. Bul endi oilasa sóz etetin jeke másele.
Jastar shyǵarmashylyǵy, onyń ishinde Baýyrjan poeziiasyndaǵy mátindemelik aǵa býynǵa qaraǵanda «balamaly», marginaldy, «kóleńkeli» de «qatparly» jelilikke ie, sondyqtan ony burynǵy sovettik ádisnama aiasynda qasań «digidik qasqamen» ádebi taldap shyǵý esh múmkin emes. Bul qadamǵa barý úshin eń quryǵynda olardyń tutynatyn jáne pir tutatyn rýhani-mádeni áleminiń sulbasyn tani bilýge tiissiń. Olar álem ádebieti men mádenietin shyǵarmashylyq izdenis ústinde ózderinshe oqyp-úirenip, shyǵarmashylyq protsess ústinde ózderinshe kádege jaratady.
Jastar álemdik filosofiiadaǵy «ólim halindegi órkeniet» uǵym-túsinigin «alash órkenietindegi alas urýy» turpatynda poeziia tiline kóshire bildi. Aǵa býyn siiaqty burynǵynyń qaiyra oralýyn ańsamaidy. Múmkin emesti múmkin etýge tyryspaidy, qaita burynnan bar zar-zamandyq ádebi-mádeni kontseptsiialardy qaiyra týyndatady. Óitkeni, bul – qazaq neoklassitsizminiń tuǵyrnamasy.
Buryn alash aqyndyq áleminde bógde mádeniettiń yńǵaiyna jyǵylǵan «Men» jáne «Ózge» basty orynda turyp keldi. Qazaq ǵylymi álemi bunymen sanasyp, ádebiettegi aitýly tulǵalardy bótenniń klassikalyq ádebietimen kindiktestirýge tyrysty. Bul álemdik deńgeide oryndy qadam bolǵanymen, ulttyq deńgeide ózin kóbine aqtamaidy. Ózge bitimdik estezisti (ilki sezimdik túisiný M. Maffesoli engizgen termin aǵyl. aesthesis, fr. Esthesis) bulyńǵyr Aqyn tulǵasyn oqyrman men jazarman uǵynýǵa tyrysyp baǵatyn óner iesiniń jan dúniesi almastyratyn anonimdik analogqa bizdiń mádenietimizde at basyn tirep otyr.
Ontologiia – bolmys týraly ilim, ol estetikada qoldanys tapqanda aqyn tulǵasy óz ben ózgege («Men» jáne «Senge») qaqqa jarylady. Jastar óleńiniń mátininiń tininiń boiyndaǵy ekzistentsialdyq sezimniń qylań berýi aǵa jáne ata ádebi býynda ushyraspaityn, ushyrasýy da esh múmkin emes áldebir ózge ontologiialyq ult tirliginiń (ózge adamnyń, refleksiialyq alańnyń alabótendigin, basqa bir mádeni ortanyń, t.b.) boi kórsetýin tanytady. Jańa qazaq poeziiasyn oqyǵan shaqta ádebiettanýshy ǵalymdar «únsiz, boi buǵyp, boiyn ala qashýǵa tyrysady». Bul ál-ázir neolirizm tabiǵatyn tanyp bilýdegi eń ońtaily ádis bolyp tur. Jastar shyǵarmashylyǵy jabyq taqyrypqa ainalyp otyrǵany da jasyryn emes, olardyń tulǵasy bólek álemi ózin túsinýge, tereńine úńilýge shaqyrady. Biz bul shaqyrýǵa ún qosa almai jatyrmyz. Biraq olardyń jazǵandaryn túsinýge muqaǵalisha, tólegenshe oi júgirtý kerek pe, álde kerek emes pe – osy ǵylymi gordei túiini ózin sheshýdi kerek etedi. Ázirshe Qozy men Qodardyń teketiresi oryn alýda, kimniń Qozy, kimniń Qodar ekenin aiyryp kór myqty bolsań. Eski túsinikte jastarǵa ádebi baǵalaý jasaýshylar da, jańa túsinikpen óz oiyn aitpaq bolýǵa talpynys jasaǵandar da ózin tek Qozy sanaidy.
Bul tolyq ashyqtyq nemese tolyq jabyqtyq «qozy men qodar» álemine óte uqsas, onda alash ónerindegi Mahabbat pen Jaýyzdyqtyń máńgilik kúresi oryn alyp jatyr.
Qazaqtyń jastar tarapynan ultqa usynylyp otyrǵan Baian sipatty jańa alash estetikasy – Qozyny da, Qodardy da óltiredi, eshqaisyn tiriltkisi kelmeidi. Olarǵa keregi tek baǵzylyqtyń búgingi ómirmen úndesýi. Sovettik dáýir qazaqqa tańǵan estetika óldi, ottai janyp, kúlge ainaldy. Jastardyń personalizmi jańa qazaq mádeni estetikasyn týǵyzdy.
Estetika degenimiz – ár ulttyń syrtqa jaimaityn ishki álemi, ol eshbir ózgeriske túspeidi (tek tolyǵyp, jańǵyryp otyrady), ony belgili bir ǵylymi terminmen atai almaimyz. Ár aqynnyń shyǵarmashylyǵynda ol jańashyldyq túrinde ózindik kózqarasyn tanytý arqyly emblema, simvol, milettiń kelbettik ainasy retinde kórinis taýyp otyrady. Biraq bul aina realdylyqty tanytpaidy, tek barynsha jańa kózqarastardy mádeni keńistimizdegi shyǵarmashylyq adamdarynyń talǵap ta, tańdap ta qoldanýdyń qandai bolatyndyǵyn bildiredi. Sondyqtan da, jas aqyndardyń ómirge ákelgen obrazdary buryn eshkim sóz etpegen Baian beinesi «shógindi mán» túrinde buǵyp jatatyn «Qozy men Qodar boiyndaǵy» áldeneniń kórinis tabýy. Alash estetikalyq komponentinsiz ulttyq filosofiia da, dintaný da, etika da, basqa da ǵylymdar da joq.
Qazaq pen álemdi milet tánindegi: Qozynyń náziktigi men Qodardyń dókirligi jalǵaidy. Osylardyń basyn qosyp turatyn Baiannyń kózge kórinbes sulýlyǵy. Osy úsheýin ulttyq eksplitsittik jáne implitsitik estetika aiasynda jalǵai alǵan aqyn ǵana ózin poeziia patshalyǵynda kóp nársege qol jetkizdim dep senimdilikpen aita alady.
Osydan kelip mátindegi erostyq erektik pen baǵzy álemdik alashi bastaý kóz menmundalaidy. Bul ózi bólek áńgime.
Jastardy óleńderińde qazaqqa shekpen kigizbediń dep kiná artýǵa bolmaidy. Olar qazaqtyń tulǵasyn úirenshikti ulttyq bitim-bolmysy arqyly emes, betperdeli maska arqyly sýretteýi bireýlerge oǵash kórinýi de múmkin. Biraq qalai bolsa da, sol baiaǵy qazaq menmundalap turady.
Men eski dástúrmen Baýyrjannyń bir óleńindegi bir shýmaqty julyp alyp, ony baǵzy dástúrmen taldap shyǵýdy hosh kórip otyrǵan joqpyn. Bul aradaǵy eń bastysy elenbei júrgen kópti sóz ete otyryp, elenip júrgen birdi tanytýdy maqsut etý basty orynda turady ári Baýyrjan óz býynynsyz esh ashylmaidy. Óleńdi taldaý bir bólek, aqynnyń derbes álemi týraly oi tolǵaý bir bólek. Óleńdegi shýmaqty julyp alyp taldaý keibirde alańǵasar kókemizdiń jeńeshemizdi bireýge kúlip qoidyń dep kókala qoidai qylyp sabaǵanyn kóz aldymyzǵa ákelse, tutas óleńge pikir aitqanǵa deiin ony aqynynyń ádebi dáýirimen bailanystyra oi aitý – aqylman qariiamen bolǵan bir sáttik baiandy tirliktei kórinedi. Biz sondyqtan áýeli Baýyrjannyń aqyndyq álemin onyń dáýiri men zamandastary arqyly sóz etýdi jón kórdik. Endigi áńgime Baýyrjannyń bir óleńi haqynda.
BIR ÓLEŃ BOIYNA SYIǴAN ÁDEBI ÚRDIS
(Baýyrjan Qaraǵyzulynyń «Jeti núkte» týyndysy haqynda)
Islam dinin tápirleýshilerdiń aitýynsha, din – biregei qozǵalystaǵy protsess ári adamnyń muqtajdyǵyna sáikesti túrde kemeldený ahýaly. Quran Kárim dindi qaterlenýge laiyqty nárse dep esepteidi.
Quran Kárim – musylmannyń qasietti de qudiretti kitaby. Ol – eń sońǵy paiǵambarynyń keremetimen tanylǵan, keremettigi sonshalyq – adamzat tarihyndaǵy eshbir qasietti kitap mazmuny men pishini jaǵynan da oǵan teń kele almaidy. Keremet degenimiz – adamdardy haq jolyna baǵyttaý maqsatynda Allanyń shapaǵatymen jáne paiǵambarlar arqyly jasalatyn igi qubylys. Quranda dúnieniń bastaýy men aqyry, bolmystyń eń joǵary satysy, onyń erekshelikteri, tabiǵattyń syry, Allanyń dúniemen qarym-qatynasy, adamnyń máni, Jaratqanǵa qatysty, qudai amanaty, perishteler men jyn-shaitandar, t.b. máseleler aýa jaiylmai, abstraktyly, filosofiialyq dilmárlikke urynbai, qarapaiym, uǵynyqty da naqty, jatyq tilmen jazylǵan. Sebebi, Quran Kárimde barsha jurtqa arnalǵan, árbir kisi odan óziniń túisigine sai jaýap taba alady. Bolmystyń kózge shalynbas tylsym syrlaryn (Alla Taǵalany, perishtelerdi, jyn-shaitandardy t.b.) baiandai otyryp, Quran tabiǵat álemin de umytpaidy, tabiǵat syryn bilýge, zerttep úirenýge shaqyrady. Qurani ǵalymdardyń arasynda tápsir (túsindirme) ǵylymy erekshe oryn alady. Qurandy tápsirleýshiler óz dáýiri men zamandastarynyń muqtajdyqtaryna jáne oilaý júiesine sai san ǵasyrlar boiy ár alýan túsiniktemeler jasap keledi. Quranǵa túsindirme berip kelgen avtorlardyń kózqarasyndaǵy evoliýtsiianyń qupiiasy – sabaqtastyqtyń tini úzilmeýi syrttan qaraǵandardyń bárin qairan qaldyrýda. Budan qazaq órkenieti de tys qalmaýda. Alash ónerinde jańa tolqyn tarapynan islam dini ulyqtala tápsirlenip jatyr.
Alash ádebietindegi búgingi tolqyn Jastardyń dini neoromantizmindegi ózekti taqyryp – Qudai qudiretin filosofiialyq turǵydan tápsirlep oi túiý. Osy taqyryp olardyń óleńderinde ár qyrynan, ár túrli sipatta kestelengen.
Sopylyq ádebietten engen poetikalyq shtamptylyq, iaǵni klassikalyq kanondanǵan poetikalyq simvoldaný ini býyn óleńderinde syrǵa uiytqy, tuspaldy uǵymdar toby – «sharap», «gúl», «bulbul», «sham», «kóbelek», «tún», «soqyr», «úi», t.b. molynan ushyrasady.
Jas aqyndar til bailyǵyn óz shyǵarmalarynda iske jaratýda ári shyǵystyq sóz beineliligin, ári batystyq sóz sulýlyǵyn qatarynan taipalata qoldaný arqyly qalyptasqan fantastikalyq emes, fantastikany ádebi ómirge endirdi.
Ádebiettegi shartty uǵym «Aqyndyq» ózimen semantikalyq bir uiaǵa jatatyn lirikalyq «Mennen» bólinip jyrlanýy – qazaq ádebietinde sony qubylys, romantikter tilimen aitsaq: «aqyn qos álemdiligi» birinshi ret tól poeziiamyzda dini taqyrypty jyrǵa qosýda tóbe kórsetti.
QR UǴA akademigi Ǵarifolla Esim: «Qazaq halqynyń filosofiiasy – metaforalyq filosofiia. Metaforanyń filosofiialyq mánisi – áli jete zerttelmegen másele. Metaforalyq filosofiiada mynaý aq, mynaý qara dep ashyp aitpaidy. Munda sóz tuspaldap bildiriledi. Al astarly sózdi ekiniń biri uǵyna bermeidi. Mysaly, Qurannyń tili – metaforalyq til. Quran sózin túsindirý maqsatynda kóptegen tafsirler jazylǵan. Men keibir kisilerdiń Qurandy menshiktene sóileitinine tań qalamyn. Teginde Qurannyń atynan sóileýge bolmas. Kim bolsyn, Quran týraly óziniń jeke túsinigin ǵana aita alady. Quran atynan sóileý pendeniń qolynan keletin is emes. Óitkeni, onyń ishindegi metaforalyq oilar áli talai keler zamandardaǵy ǵulamalarǵa azyq bolmaq.
Bizdiń oilaý júiemiz metaforalyq oilaýǵa negizdelgen. Mysaly, sóz qadirin biletin biler, sheshender astarlap sóilegen. Bir kisi týraly mynaý jaman adam dep, olar ashyq aitpaǵan. Ony astarlap beredi, ony ol kisi túsinse túsindi, túsinbese, onyń kisiliginiń joqtyǵy. Sóz ulaǵatyn túsinbeitin adam el biliginen alastatylady. Oi aristokratizmi degen osy. Qazaqy uǵymǵa salsaq, oi ziialylyǵy. Abaidyń shyǵarmalary metaforaǵa óte bai» deidi («Egemen Qazaqstan». №284, 2006).
Baýyrjan Qaraǵyzulynyń «Núktesi» – poeziiamyzdaǵy óshkendi jandyryp, ólgendi tiriltken týyndy. Endi osy óleńniń bastalýyna kóńil aýdaraiyq.
A. Núktesi
… – «Barmyn…» dep oiymdy oiǵa sendiremin…
– …Dúniia-ai, nege sonsha móldirediń?!
– Jasaýrap qos janarym Janym ulyp,
Beiýaqyt kúnbatysqa telmiremin…
– «Kúnbatysqa kúdiksiz qarasańyz…»
– Batystan Kún shyqqansha adasamyz…
– Ýaqyt baiaýlaidy, Jyn asyǵyp,
Jarassaq júrekpenen jarasamyz.
– Ózimnen-ózim qorqam senesiz be?!
– Taǵdyrdyń salǵanyna kónesiz de…
– Ol Bizdi moiyndaidy, (kesirdi aitam)
Óshikti nege maǵan, nege Sizge?!
– Rasynda ol da kórkem, men de kórkem,
Qudaiǵa sen be bóten, men be bóten?!
– Jal-quiryqsyz jalǵannan, oqtai zýlap,
Jarq etip, Siz siiaqty men de ketem.
H.Núktesine… deidi Jannan – Rýhqa baǵdar alǵan jyr mátini.
Bizde bir ókinish bar-tyn, ol – Syr súleileri men ózge óńirlerdegi dini saryn ókilderiniń erek stili – ábjad úlgisinde óleń jazý úrdisinen aiyrylyp qalǵandyǵymyz. Osy poetikalyq dástúrdiń arab jazýymen kelmeske ketkenine ókinetinbiz. Biraq neoklassitsizm ókilderi osy dástúrdi kirillmen de berýge bolatyndyǵyn dáleldei bilgeni milettiń rýhani mártebesin ósiredi eken. Qazaqtyń ary men imanyn búgingi kún turǵysynan saralaǵan Baýyrjannyń «Núkte» minitsikldik óleńi aqynnyń jany ulyp, milettiń aýyr kúnásin, aqtalmaǵan úmitin, bolashaqtan dámeli arýzyn áriptiń qaýzyna syidyryp, muń men zar tógedi. Bir aqiqat bar: ol – jurtqa unaǵan dúnieniń aqynǵa, aqynǵa unaǵan dúnieniń jurtqa unamaýy. Áriptiń boiynda aq-qarany aiyrǵan filosofiialyq oi túiindeý jatyr. Aqyn ultyn ýaqytqa ainaldyryp, jyryn rýhani keńistiktegi danalyq saǵymyna oraidy. Aqynnyń bir utyp otyrǵan jeri – suhbattasynyń tylsymdyǵy… Ony árkim ár túrli joridy. Bizdiń ańdaǵanymyz – aqyn janyn uǵatyn jaqsy jaǵy da aiqara ashylǵan, kesirli tusy da tasalanbaǵan ultynyń jiyntyq beinesimen oi bólisýiniń shtrihtalyp berilý máneri óziniń sonylyǵymen kók dónen kóńildi selt etkizedi. Jáne jastardyń bir óleńin taldaý úshin kólemdi maqala jazýǵa bolatyndyǵy qýantady. Aǵa býyndai sheberlik – qysqa jazýda, oidy tuqyrtyp berýde degen poetikalyq kanonnan boilaryn tarta ustaityn jas býyn, ini býyn ózderiniń minitsikldik óleńderinde – poemaǵa júk bolar máselelerdi kóterip júr. Olarda oidyń yqshamdyǵy – keri ketkendik, al, oidyń kól kósirligi – alǵa ozǵandyq sanalady.
Iá, ár dáýirdiń óz shyǵarmashylyq ustanymy bar. Azdyń boiyna kópti syidyrý arqyly, kóptiń boiyna azdy syidyrýǵa umytylyp, bir óleńnen bir óleńge kóship júretin kezekshi de, taptaýryndy oilar men baidan shyqqan bikedei bir jyrdan ekinshi jyrǵa shaiyry jetektese ere beretin kóńilshek kelinshek taqpaqtardy jastar kelmeske ketirdi. Olar bir jazǵanyn myń jazbaidy, qazdyń balapanyndai inkýbator jyr órbitpeidi. Qazaq ádebietinde eshkimge uqsamaityn óz álemderi bar. Biz ol álemniń bar ekeninen beihabar jandarmyz. Jastardyń jyry júregin janyn uǵynǵan sanaýlylarǵa ǵana ashady. Átteń, biz oǵan boilap ene almaitynymyz, qandai ókinishti!?
Orys ǵalymy Lotman kez kelgen kishigirim óleń boiyna kórkem týyndyǵa jatpaityn qalyń tomdarǵa syimaityn aqparatty usynatynyn sóz etedi. Biz taldaǵaly otyrǵan «Núkte» – tap osyndai óleń.
V.Núktesi
– Jer aýyrlap barady…
– Aýyrlasyn.
– Oi da aýyr…
– Imanyń aýyrmasyn.
Júregin aýyrtpashy adamdardyń,
Ár adam – taǵdyrlasyń, baýyrlasyń.
– Men talai aiǵai saldym «súiemin» dep,
…aldaidy.., sodan keiin kúiemin kep…
– Aiǵai men aqyl qatar júre me eken?
– Bilmedim… Sabyrymdy tirek etem…
– Seni sózben sipaǵan aldamshylar,
Óziniń aldanǵanyn bile me eken?!
– Bizdegi ýaqyttyń ólsheminde,
Zil basyp kótertpeidi eńsem múlde…
– Oi taza da – Jan taza, Ólim sulý,
Sher tolqyr kóńilińniń kemseńinde!
– Jer aýyrlap barady, uryspaǵyn…
– Aittym ǵoi, barlyq adam – týystaryń.
– Neni izdeimin bilmeimin neni ańsaimyn???
– Kózderińnen súieiin, durys bári…
Olar sezingen ǵalamdy biz uǵyna almaimyz!? Bul – urpaqtar aýysýy kezinde mádeni keńistikte oryn alatyn zańdy qubylys. Osy qubylys «Núkte» óleńinde oryn alyp, aǵa býyn zarlap joqtaǵan, ábjad tirilip otyr. Aǵada joqtyń inide barlyǵy ónerde óte aýyr. Ony keibireýler ini býyn úshin buny keshpeýi de múmkin, aǵynan jarlyp moiyndaýy da yqtimal. Basyn poeziia qumyna tyqqan túiequstai; esh qairan qyla almai, barmaǵyn shainai, tisin shyqyrlata ishinen tynýy da bek múmkin. Jerdiń aýyrlyǵy – bizdiń kúnáharlyǵymyzdyń arta túskendiginiń nyshany. Jáne ult úshin bolatyn baqyt – batystan tańnyń atýy. Oida qubylady, pikirde óńin ainaldyrady, biraq bári de Quran Kárimdegi sózderdiń poeziia tilimen jurtqa jaiylýy bolyp tabylady. Bul – óleń jalpaq jurtqa emes, dini saýaty bar azshylyqqa arnap jazylyp otyrǵan elitarlyq óleń. Jastar birde qalyń oqyrman qaýym úshin sanaǵa jeńil jyr jazsa, endi birde ekiniń biriniń ońaishylyqpen qabyldai qoiýy qiyn sheshimi san taram óleń týdyrady. Biz «Núkteni» osynyń sońǵysynyń sanatyna jatqyzamyz.
S. Núktesi
– Myna Joldy…
– Erikten tys taǵdyrmenen jazǵasyn,
Neni oilasyn táýekelshil áz basyń.
– Ýaqyt pen keńistikke táýeldi
Oi degen ne?!
– Meniń qońyr kúrsinisim — kóz jasym.
– Aq duǵadan jaraldym,
Bálkim, máńgi duǵa bolyp qalarmyn…
– Qupiiasy, kilti myna ǵalamnyń,
Kúlkisinde, júreginde anańnyń…
– Kúlki???
– jáne Kóz jasy ǵoi…
– Kim úshin?
– Ana degen – júrek úshin… Nur úshin.
Oqylady meiirimen anańnyń
Júrek degen – Kitap qoi ol durysy.
– Eshteńeni túsinbedim, qurysyn!
– O dúnie men Bu dúniianyń arasy –
Sabyryńnyń tobasy.
– Myna Joldy…
– D. Núktesin qarashy…
HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq ádebieti musylman túrki álemine tórt oishyl qalamgerdi syilady: Abai, Shákárim, Máshhúr Júsip jáne Ǵumar Qarash. Atalǵan aqyndar ótken ǵasyrdyń basynda óz filosofiialyq týyndylarynda Allany ulyqtaýdyń tamasha úlgisin kórsetti:
Abai:
Allanyń ózi de ras, sózi de ras,
Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas.
Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti
Allany tanytýǵa sóz aiyrmas, –
dese, Máshhúr Júsip óz kezeginde, osy tórt kitap týraly:
Taýrat, Zabýr, Injil men Qurandy kór,
Qýa berse báriniń soqpaǵy bir.
Maqtaǵannan basqa joq aitar bólek:
«Sharapatly týar, – dep, – bir ǵaziz er!» –
dep, paiǵambarymyzdyń týýynyń barsha qasietti kitapta tańbalanǵanyn sóz etse, araǵa júz jyl salyp, jurttyń bári prozaik retinde tanyǵan klassik jazýshy Ábish Kekilbaiuly Jaratýshynyń nuryna balanǵan poeziiada óz baǵyn synap, «Dúnie ǵapyl» jyr jinaǵyn óziniń Allany ulyqtaýymen bastaidy:
Ýa, sharapaty shalqar muhittai haq Allam!
Shapaǵatyńdy shashyp tursyń taǵy aldan.
Qiiamettiń qyl kópirinen ótpek úshin súrinbei,
Jerde beinet shegip baǵýǵa jaralǵan.
Atar tańyńdy nur didaryń dep umsynyp,
Shyraiymdy shyǵysqa buryp,
Peiilimdi peiishke túzep,
Jan-tánimmen etip baǵam qulshylyq! –
dep, qyzyldar aiarlyqpen úzgen dástúrdi jalǵady. Óitkeni, buryndary qazaq aqyndarynyń jinaǵy Lenindi, saitannyń dini kommýnizmdi ulyqtaýdan bastalatyn, endi bári ornyna kelip, islam men rasýlymyz óziniń qasterli tuǵyryna máńgige oraldy. Allany ulyqtaýǵa negizdelgen dástúr men jańashyldyq Ábish qalamynyń qudiretimen qazaq filosofiialyq romantizminde qaiyra túledi.
Islam – atalǵan oishyldar úshin Qudai amanatyn oryndaýdyń eń joǵarǵy satysy. Abai «Tolyq adam», Shákárim «Júregi taza adam», al Máshhúr bolsa «Nápsini jeńgen jan» tanym-túsinikterin ádebietimizge engizdi. Bizge qajeti – Baýyrjan Qaraǵyzulynyń óleńderindegi islamdyq kózqarastyń dástúrli aqyndyq filosofiiasymen ushtasýy. A. Qabylbaevanyń: «Islam eshqashanda ózin aldyndaǵy dinderden oqshaý ustap, olardyń mazmun-maǵynasyn buzyp-kúzegen nemese joqqa shyǵarǵan emes, kerisinshe, islam ózin burynnan kele jatqan qudaishyl dinderdiń tiianaqtaýshy, ańsaryn jalǵastyrýshy ári órge bastyrýshy retinde kórsetip, burynǵy paiǵambarlardy qurmetpen eske alǵanyn ári olardan keiingilerdi «qoldaýshy paiǵambarlar» sanaitynyn aitqan jón» [«Úsh qiian» gazeti. №4 2005.] degen pikirimen toqailasady. Aqyn burynǵy dini-aǵartýshylyq ádebiet ókilderiniń baǵzy dástúrimen dini terminderdi óleń joldary boiynda ońdy-soldy qoldanbaidy. Poetikalyq týyndynyń boiyndaǵy maǵanalyq torshanyń boiyna buqqan shógindi mánge kóńil bóledi de, dinnen habary bar jandardyń osy óleń mánisin árqaisysy ár túrli túsýine jol beredi. Olardyń óleńdi jerden alyp, jerge salýǵa da quqyǵy bar, jańasha jyrlanǵan dep moiyndaýǵa da dátteri bar.
E. Núktesi
– Qudai Qalam siltegende jaraldyń…
– Ýaqyt pen keńistikte joǵaldym.
– Umytshaqsyń…
– Sen esińe túsirshi.
– Sózge ainalǵan júrektegi janardyn,
móldirimin…
– Qaidan keldiń, qaida ketip barasyń?!
– Taǵdyrymmen taba almadym jarasym.
– Rýhyńmen jalǵamaqshy bolasyń
Eki dúnie arasyn.
– Ǵumyrymmen ǵarysh jaqqa umtyldym…
– Beker bári…
– Jan ishinde julqyndym.
– Tańdaý erkiń qaq mańdaidan úsigen,
Qorshaýynda qumarmenen qulqynnyń.
– Dúnieni ózgertpekshi bolǵanmyn,
– O, endeshe taǵy, taǵy aldandyń.
– Men – ǵaryshpyn…
– Iia, oǵan daýym joq…
Nege sonsha jalǵyz qalsań qorlandyń?!
– Áýel bastan Ańsar edim – sebebi…
– Oi ishinde oilar sónip, óledi.
– Paraqtashy júregińniń kitabyn,
Ǵaiyp ózi Sálem alyp keledi.
Iasaýi dáýirinde jasalǵan ádebi dúmpý araǵa ǵasyrlar salyp, túrki áleminde neojaditizm aiasynda qaiyra jańǵyrdy. Dini motivti Dáýletkerei Kápuly, Aqberen Elgezek, Azamat Tasqara syndy aqyndar túrli qyrynan berip júrse, endi solardyń qatarynan Baýyrjan Qaraǵyzulynda kórip ádebi kóńilimiz bir kóterilip qaldy.
Hakim Abaidan bastap, ádebietti dini-filosofiialyq jaǵynan ultty oiatýdyń ádebi quralyna ainaldyrǵan qazaq qalamgerleri ony túrli kórkemdik ádispen igerýge bel sheshe kiristi. Osy oraida, belgili ádebiet zertteýshisi M. Bekbosynovtyń Abaidyń qara sózderine jasaǵan ózdik túiindeýlerin bere ketelik: «…jiyrma segizinshi ǵaqyliiasynda aitqan sózderi – Abaidyń islam qaǵidalaryn zamanyna sai qanshalyqty zerdelegenin tanytar shyǵarma. Bul ǵaqyliiada Abai Muhammed paiǵambar ólgen soń, jas dindi óristetýge bailanysty adam erki jaily jabaritter men kadaritter arasyndaǵy pikirtalastyń kórinisi – «qasb» ideiasyn synǵa alady. Sebebi adamda erik joq. Álemdegi barlyq jaqsylyq pen jamandyqty Allah jaratty, adam týǵanda – aq Alla onyń mańdaiyna jaqsy ne jaman taǵdyrdy jazyp qoiǵan. Sondyqtan, Adam erki Alla qolynda degen jabaritter ideiasy, aqylǵa syiymsyz, Allanyń meiirimdi sipatyna qaishy, qate tujyrym bolsa da, otarshylar saiasatyna úilesimdi, izdegenge suraǵan naǵyz tiimdi qisyn edi. Al, kadritterdiń álemdegi barlyq jaqsylyq pen jamandyqty Alla jaratty, biraq jaqsy ne jaman bolý Allaǵa qatyssyz, adamnyń óz erkine bailaýly degen oilarynyń otarshylar nietine qarsy mándegi birden-bir tujyrym bolǵandyqtan ony jaqtap… Abai Alla bergen erikti adam balasy jaqsy iske jumsaý kerek deidi. Abaidyń «Ǵumyrdyń ózi – hikaiat» deýi osy, basqasha aitsaq, ómiriń mánsiz, nársiz ótse, ólimiń qaiǵysyz bolmaq…
Qoryta aitqanda, hakim Abai allatanýdy eshbir toqtaýsyz qabyldai otyryp, dintanýǵa syni kózben qaraǵan, jamanat ataýlyǵa qarsy kúreste islam dininiń gýmanistik sipatyn keń nasihattaǵan kemeńger boldy» deidi.
Túrki aqyndarynyń kóne túrki tilinde jazylǵan muralarymen úndestikti jańa jaǵdaida qaiyra damytýǵa atsalysqan túrikmen ádebietindegi Maqtymquly men Moldanepesten keiin qazaq ádebietinde de jańasha túr ózgesheligin engizgen Abai, Shákárim jáne Máshhúr Júsip arqyly óz jalǵastyǵyn dini-filosofiialyq baǵytta tapty da, ata býyn men aǵa býynǵa ony jalǵastyrýǵa sovet úkimeti tyiym saldy. Biraq, soǵan qaramai, Muqaǵali siiaqty tanymal aqyndar Allany jyrǵa qosýdy astyrtyn bolsa da, qolǵa alǵandarymen basqalar tarapynan keń qoldaý taba qoiǵan joq.
Egemendikten keiin Allany ulyqtaý qalamgerler arasynda jappai kórinis bere bastady. Biz kóbine prozaik dep tanityn ádebiet klassigi Ábish Kekilbai da «Dúnie-ǵapyl» jyr jinaǵynda “Tańǵy kálima” óleńinde Allany ulyqtaýǵa den qoiady. Baýyrjanda osy taqyrypty ózinshe jyrlaýǵa talpynǵan.
E. Núktesi
– Kúbirlep óz-ózine buldanatyn,
Adam emes, esimim — muń bolatyn.
– Terezeńniń aldynda jylap turǵan,
Sen emessiń, sezimtal tún bolatyn…
– Qalaisha, qalai endi jai tabamyn,
Jalǵyz qalsam Ol boldy aitar ənim..
– Jek kóresiń ózińdi, ishtei úgip,
«Súimeimin» dep neshe ret qaitaladyń?!
– Dəl bulaisha súigem joq jan balasyn,
Kúlesiń ǵoi, bilemin, tańdanasyń.
– «Dosym» deisiń, sezdirmei eshteńeni,
Óz sózińe ótirik aldanasyń…
– Taǵdyr-ai, kirpikterde buldyraǵan,
Jan əlemi… Jalǵyzdyq tunjyraǵan.
– Búgin aidyń neshesi?
– Júrek kúni,
Men emes, terezede tún jylaǵan…
Dinge otarshylar jasaǵan kóp ǵasyrlyq qyspaq oǵan qarsy tura alatyn bilimdi musylman qaýymyn, onyń ishinde dindi tereń túsinetin jas aqyndar shoǵyryn ómirge ákeldi. Olar dinsizdendirýdiń otarshyldyq zardabyn kóppen birge kórip, birge kótergen ata jáne aǵa býynnan bólek dáýirde ómirge kelý sebepti, rýhani keńistiktegi musylman aǵartýshylaryna ainalyp, óz babalarynan muraǵa qalǵan órshildikti, jaltaq úkimetti jaqtamaýdy boilaryna sińirip ósti. Osyndai ortada paida bolǵan býntarlyq kóńil-kúi qazaq dini jyrlarynyń týýyna sebep boldy.
Araǵa ǵasyr salyp, qazaq ádebietindegi joǵalǵan dini ádebi úrdiske jastar múlde sony qyrynan kelip, ózderiniń psiho-filosofiialyq týyndylaryn ómirge ákelip jatyr. Ulttyq uǵym-túsiniktegi ǵalamzattyq nyshanattar filosofiialyq tuspalǵa negizdep jyrlanýda.
Baýyrjan ózine deiingi daiyn úlgini ózi pir tutqan ustazdarynyń júrip ótken shyǵarmashylyq úrdisin óz zamanyna sai tolyqtyryp, óz mánerine sap túrlendirip, múlde sony qyrynan ádebi qaýymǵa syilady.
F.Núktesi
– Qasietti Rýhpen qýattanǵan,
Ar izdedim sózinen shýaq tamǵan.
Ne tabamyn ómirdi kúldirgennen?!
– Ne tabasyń ómirdi jylatqannan?!
– Qoishy ómirdi… Dál qazir jan jylaǵan,
Jolyn izdep kimder bar qańǵymaǵan?
– Kúbir-sybyr, kúńkildek, aiǵai-shýdan,
jazǵy tún-ai, jalyqqan, qaljyraǵan…
– Tym belsendi, til tapqysh, ushyp-qonǵan,
Sharshap júrgen shyǵarsyń pysyqtardan?!
– Balalardy aiaimyn sýyq sózdiń
jalynyna meseli úsip qalǵan…
– Jol izdeimin bir ǵajap…
– Ne qylasyń?!
– Jalǵyzdyqtan bir kúni jarylasyń…
Topyraqqa júregiń oralady,
Jaratqannyń aldynan tabylasyń… –
dep, ólim halindegi jannyń sońǵy tatar dámin, jutar aýasyn demi taýsylar, júreginiń soǵýyn toqtatar sátindegi kezin sipattaidy.
Baýyrjan: Rýh – Jan – Tán sintezdenýi Ulttyń táńirge qosylýy jolyndaǵy dinniń qysymshylyq pen jalǵandyqtan arylýy degen filosofiialyq túiindeýler jasaidy. «Tazarǵan janmen ieńdi /táńirdi/ tanisyń» degen sýfizm poeziiasyndaǵy basty uǵymdy eline tanytýda inimiz ári aǵartýshy, ári filosof, ári neolirik aqynǵa ainalady. Jastardyń dini raýanǵa oranyp saiasi-azamattyq jáne dini-mistikalyq lirika túrinde jazylǵan óleńderinde Shyǵys klassikteriniń tigizgen áseri, lebi barlyǵyn, biraq olardy neoklassitsizm ókilderi ózindik tól týma dúniege ainaldyryp, óz demi, ózi táni etip jibergen aqyndyq qudireti men stildik qýatyn ańǵaramyz.
Jastardaǵy Shyǵys taqyrybymen ózektestik olardyń shyǵarmashylyqtarynda eki saladan turady: azamattyq jáne dini-filosofiialyq. Biz taldaǵaly otyrǵan óleń qurylysy men mazmuny sinkretti bolyp kelip, osy eki ádebi aǵymnyń qym-qýyt aralasqan sintezi deýge negiz bar. Óleń musylman aqynnyń islam jamaǵatyna muńyn shaǵyp, psihologiialyq syr aqtarýyna toly romantikalyq saryndaǵy qiialyndaǵy oqyrmanǵa arnalǵan monologimen bastaý alyp, dini uǵymdardy birde túidektep, birde shógindi mánmen astarlai jyrlaýǵa ulasyp otyrady.
Baýyrjan tek Shyǵys eskiligimen shektelip qalmai, onyń búgingisimen de jete tanys ekendigi sóz uqqan janǵa tanylyp otyrady. Jańashyl baǵyttaǵy ult ádebietindegi neojádit qozǵalysy – din men óner salasynda týyp, Shyǵys pen Batysqa qatar bet túzep, búkil áreketterine musylmandyq pen ulttyq qundylyqtardy negiz etip alyp otyr. Hristian eline (Resei) musylman eliniń (túbi bir túrkilerdiń) bodan bolýy tatar (qazir de tul bolý), Ortalyq Aziia elderi (keshegi qul bolý) qalamgerlerin túrli oiǵa jeteledi. Olardyń aldynan: Eýropany úiretken mádeniettiń bodandyqqa túsýi nelikten? Allanyń súiikti quldary nelikten bodan boldy? Bunyń sebebi ne? Quran Kárim men paiǵambar ósietin durys uǵynbadyq pa? Islamdy jańylys jorydyq pa? Qaitse musylmandar azat bolady degen sansyz saýal týyndap, ár eldiń qalamgerleri oǵan ózderinshe jaýap qaitardy. Osyndai jaýap berý – «Núkte» óleńiniń leitmotivine ainalǵan.
Sopylyqtyń islam aiasynda týyp, biraq (tar aýqymdy – Á.Á.Á.) musylmandyqqa qarsy dini-filosofiialyq aǵym retinde qalyptasýynyń sebebin ashyp berýde Rýslan Ahmetov: “Basy VIII ǵasyrda arab elderinen bastalǵan «sopylyq» tarihy Iran arqyly túrki topyraǵyna jetti. Sopylyq túrki ádebietiniń týý, damý, órleý, quldyraý kezeńderin saralaityn bolsaq”, – deidi [Sopylyq ádebiet. «Juldyz» 1993]. Bul qarama-qarsylyqtardyń shyǵý tórkini taram-taram. Endi atalǵan ǵalymnyń joǵarydaǵy pikirin negizge ala otyra, ary qarai tarqatyp kórelik. Olardyń dini ádebietke engizgen birinshi ustanymy – Allanyń alar orny; ekinshi ustanymy – Allaǵa degen mahabbat; úshinshi ustanym – zikir salatyn óner sintezdenýi; tórtinshi ustanym – Sheihter abyroiy; besinshi ustanymy – sopylardyń ózge dinderge degen kózqarasy. Qazaq ádebietindegi sopylyq pen arab-parsy sopylyq ádebietin esh shatystyrmaý kerek.
Birinshi ustanym boiynsha, adam – qudaidyń bir bólshegi jáne onyń sipatyn barlyq zattardan izdeýshi. Osy negiz qazaq dini romantizmine temir qazyq boldy. Tap osyndai senim ushqyny B. Qaraǵyzuly týyndylarynda únemi kezdesip otyrady.
Mine, osyndai ózine deiingi daiyn úlgini (dini romantikalyq shtampty) Baýyrjan Qaraǵyzuldary óz zamanynyń qalybyna salyp, jańasha turpatta túrlendire bildi. Jastar ózine deiingi ata jáne aǵa býynnyń jigittik der shaqtarynda bolmaǵan «aqyldyń azaby», «qos álemdilik» jáne «jalǵyzdyq» aishyqtaryn Allahtyń qudiretimen bailanystyra otyra, jaltaqtamai engizdi.
M. Myrzahmetuly Álisher Naýaidaǵy ǵashyqtyq sezimdi (jai sezim, táńirlik sezim, mahabbat sezimi) úsh túrge bóledi. Jastar osy sezimderdi tutastyryp berýge talpynys jasap júr.
Batys simvolisteri ultsyzdanǵan, ateistik mándegi shyǵarmashylyq tipin ómirge ákelse, islam simvolisteri ultyq naqysh pen jergilikti koloritke negizdelgen musylmandyq shyǵarmashylyq tipin dúniege ákeldi. Olardy kórkemdik tásil ortaqtastyǵy biriktirse, dúnietanymdyq túsinikteri olardy alshaqtap bólektendirdi. Bir ádebi ádis pen dini senim aiasynda birikken musylman simvolisteriniń ózi jergilikti erekshelik pen dástúr jalǵastyǵy aiasynda muqymmusylmandyq jaǵynan bir tutastyqta bolǵanymen, tarihi-mádeni alýandyq, iaǵni pantúrikshildik jaǵynan bir-birlerinen derbestenip, irge ajyratty. Qazaq dini romantizmi men simvolizmi – bir-birinen bólinip alynbaityn ádebi tutastyq. Sondyqtan, olardy jeke-jeke qarastyrar bolsaq, onda eshteńe utpaimyz. Qashanda birlikte alynǵan nárse ǵylymi aqiqatqa bir taban jaqyn turady.
Túrki didaktizmi, sopylyqtyń simvolizmi men ulttyq kolorit sińirilgen qazaq dini romantizmi órken jaia bastady. Jastar kúndelikti qoldanystarǵa (gúl, bulbul, qyzdyń qasy, erini, shashy, t.t.) tylsymdyq-qupiialyq sińirip, ózderi ǵana túsinetin poetikalyq uǵymdy ulttyq ádebi ómirdiń tabaldyryǵynan attata bildi. Sonymen, jastar qaiyra týyndatqan qazaq dini romantizminde bir jaǵy búkil álem tanyǵan Shyǵystyń jeti juldyzynyń áseri bar da, ekinshisi – kúlli Orta Aziia pir tutqan Iasaýi men Súleimen Baqyrǵanidiń, Álisher Naýaidyń yqpaly bar ekendigin únemi este ustaýymyz kerek.
Belgili bir ádebi toptyń shyǵarmashylyq ustanymy bar da, ony árqaisynyń jeke dara kórkemdikpen igerýi bar. Sopylyq (mistikalyq) dinge kúman keltirý emes, belgili bir dástúrli dindi ustanǵan qoǵamdaǵy túrli áleýmettik ádiletsizdikke qarsy belgili bir dindi ustanǵan adamnyń qarsylyǵyn bildiretin álemdik uǵymǵa ainalǵan ádebi-filosofiialyq túsinik. Hristiandar – ony ózinshe (simvolister, mistikter dep) uǵynsa, musylmandar ony ózinshe (sopylyq dep) túsinedi. Dini romantizm dástúrli dinderdiń bárinde bar bolǵanymen, tap islam elderindegidei jalpy halyqtyq qurmetke ie bola alǵan joq.
Muqaǵali qasań kezeńde Allany ulyqtaǵan jyrlar jazǵandyǵy ádebiet tarihynan belgili. Sonymen, tól ádebietimizde Iasaýi, Abai, Shákárim jáne Máshhúr Júsipter salǵan dini saryn múlde joiylyp ketpeidi. Ár kezeńde ár jańa býyn aqyndary tarapynan óz jalǵastyrýshysyn taýyp otyrady.
Qazaq ádebietindegi dini aǵymdy kitap, maqala, ýaǵyz arqyly tolyq túsiný múmkin emes. Árkimniń júreginiń túbinde óziniń pendeaýi imany, iaǵni ary, rýhy bar – sony oiatýǵa umtylý kerek. Júrek, ar-uiat oiansa, minez-qulyq túzelse, mádeni, tarihi órleý bastalady. Izgilik, rýhaniiat, baqyt keledi. Sondyqtan dindi eń áýeli iman dep túsiný qajet. Osy jerde Rýmidiń sopylar týraly aitqan: «Islamnyń aty da, zaty da Sender», «Sendersińder islamnyń jaýynger arystandary!» degen óleń sózderi eske keledi. Másele – islamnyń júregin, rýhyn jańǵyrtý, sol arqyly Allany taný, ulyqtaý. Qudaiǵa shúkir, jaýger qazaq ejelden dogmatizm men fanatizmdi jaratpaǵan. Tabiǵatynan aqkóńil, erjúrek, erkin sóileitin ata-babalarymyz islamǵa jaqyn bolǵan. «Márt» (nemese «tolyq adam») idealy da sopylar somdaǵan ideal ǵoi. Arabtar men parsylarǵa jaltaqtai bergendi de qoiý kerek. Endi óz jolymyzdy tabýymyz kerek. Qazaq dini ádebietiniń óz joly, óz tarihy, óz rýhani missiiasy bar. Biz ádebietimizdegi islamdy parasat, izgilik, mádeniet kózine ainaldyrýǵa bar kúshimizdi salýymyz kerek. Osy jolda jas tolqyn sátti ádebi izdenisterge qol jetkizip júr.
Baýyrjan «Jan» iaǵni júrek uǵymyna basqa bir ádebi tásildi, fantastikalyq emes fantastikany qoldaný arqyly sanamalap, shendestirý men damytýdy qatar órbite berýge qol jetkize alǵan.
X.Núktesi
– Qaida?!
– Ómirdiń bosaǵasyn attaǵanda,
Jatyrqap jylap kirdim jat ǵalamǵa.
Ólimge sekýnd saiyn jaqyndaimyn,
Bilmeimin, sor tabam ba, baq tabam ba?!
Máńgilik jaryǵyma umtylamyn…
Jalyqtym tyńdai-tyńdai qulqyn ánin.
Torynda qýtyńdaǵan qý tirliktiń,
Balyqtai janushyryp bulqynamyn.
Rýhym asqaq edi, bilgir edi,
Qutqarsa sol qutqarar, kim biledi?
Ishimde Qudaidy ańsap Jan jylaidy
Syrtymda saitanǵa erip Jyn kúledi.
Ǵajabyn ǵaqylymnyń uǵynǵansha,
Iapyr-ai, qaldy eken ǵumyr qansha?!
Shirkin-ai, júregimniń qupiiasyn,
Sezem be qos janarym jumylǵansha?!
Ǵaiypqa jetelese oi toraby,
Kókeiim jalǵyz Sózdi qaitalady.
Taǵdyrym túngi aspanǵa telmirgende,
Nelikten qairan kóńil jai tabady?!
Ólimniń bosaǵasyn attaǵanda,
Bilmeimin, sor tabam ba, baq tabam ba?!
Bilerim, boz jýsandai kóktep shyǵam,
Bizdegi jasyl ýaqyt toqtaǵanda…
«Taza qazaq filosofiiasy bar ma?» degen «Central Asia Monitor» gazetiniń bas redaktory Bigeldi Ǵabdýllinniń saýalyna Áýezhan Qodar bylaisha jaýap beredi: «Osy bir sóz tirkesimindegi «filosofiia» sózine ǵana taban tirep, aitar bolsam, ǵylymi ainalymda «ulttyq filosofiia» degen uǵym joqqa tán, óitkeni, ol jeke tulǵalardyń sharýasy… Kúni búginge deiin filosofiia Batystyń taǵdyry bolyp sipattalýda. Sonda nemene basqalar oilana bilmei me?» [Kodar A. Stepnoi znaniia. Ocherki po kýltýrologii. – Astana: Foliant]. Atalǵan suhbat iesi óziniń «Dala biligi» atty mádeniettanýshylyq eńbeginde qazaq filosofiialyq dástúrin ustanýshylardy: jyraý, sheshen, bi jáne han dep tórtke bóledi. Túrki-qazaq filosofiiasynyń ómir súrý formasyn keńinen sóz ete otyryp, qazaq aqyl-oiyna óz yqpalyn tigizgen ǵalamdyq úsh áserdi:
1) qytai áseri;
1) arab – iran áseri;
2) eýropa áseri dep, jeke-jeke atap kórsete otyra, osy kezderge deiin ata-baba tanymy ómirdi «jaqsy» men «jamanǵa» aiyryp, oi túigendigin durys atap kórsetkenimen túrki didaktizminiń ádebi áserin nazardan tys qaldyrady.
Baýyrjannyń naǵyz aqyndyq babynda, shyǵarmashylyq shabytty shaǵynda ekendigin bildiretin dini romantizm baǵytyndaǵy izdenisiniń sátti týyndysy “Núkte” óleńi óz boiynan ulttyń dini ómiriniń máni men imani tumaryn syidyra alǵan.
Qazaqtyń bas aqyny Abai óziniń alǵashqy óleńderin Shyǵys aqyndaryna eliktep shaǵatai tilinde jazǵany málim.
Sondai óleńderiniń birinde ǵulama aqyn:
Álifdek ai iýzińe ǵibrat ettim,
Bi, bálái dártińa nisbat ettim,
Ti, tilimnen shyǵaryp túrli ábiat,
Si, sánai mádhiia hurmet ettim, –
dep arab áripterin tizbektep bir sulýdyń symbat tulǵasyn berýge tyrysqan. Aqyn óleńde arabtyń jiyrma toǵyz árpimen shektelmegen, sonymen birge «Mát – qasyń, táshtit – kirpik, sákin – kóziń» dep sulý qyzdyń júzin sýretteýde arab harakattaryn da sátti paidalanǵan. Munda aqynnyń dóńgelegen sákindi – kózge, iilgen – mátti qasqa, táshtitti – kirpikke teńegenin erekshe aita ketken jón. Bul – áli ádebi jáne kórkemdik izdenis ústindegi aqyndyq sheberliginiń kórinisi. Abaidyń ábjád ilimin tutynýda Álisher Naýaidy úlgi etkenin aqyn murasyn zertteýshilerdiń bári aýyzǵa alady.
Basqa tilde jazýdyń esh sókettigi joq. Oǵan ádebiet tarihynan mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Sonyń jarqyn bir mysaly: orys ádebietiniń alyby A.S. Pýshkin de óziniń alǵashqy óleńderin frantsýz tilinde jazǵany belgili jait. Jazba ádebieti túrkilerge qaraǵanda, basqa imperialistik elderge qaraǵanda, balańdaý orys ádebieti buny jasyryp jaýyp álekke tústi.
Biz buryn Abaidyń nelikten bundai ádebi qadamǵa barǵanyn aýyzǵa almai kelgenimizdiń sebebi: arab jazýyna negizdelgen ábjád ilimin eskermeýimizde jáne onyń ulttyq jáne dástúrshil aqyndar shyǵarmashylyǵyndaǵy alatyn ornyn baǵalaǵymyz kelmegendigimizde jatyr. Osy bir arab jazýynyń tylsymdyǵy arab sopylaryna ábjád ilimin dúniege ákelgizdi. Túrki didaktizminde sandyq magiia uǵymy ómirge keldi (Abaidaǵy bes sannyń qasiettiligi sonyń dáleli). Osynyń bári musylman dini romantizmin tylsymdyqqa orandyrdy. Ony osy jaǵynan igergen qazaq aqyndary dini romantikalyq týyndylarynda qajetti jerinde ornymen paidalana bastady.
Jazýdyń aýysýymen birge qazaq ádebietinde ábjád ilimi óziniń ómir súrýin toqtatty degen qasań pikirdi neoklassitsizm ókilderi bolyp tabylatyn jastar bardyń joǵalmaitynyn dáleldei bastady.
Adam men dúnieni árippen tańbalai jyrlaý túrki ádebietinde Álisher Naýaidan bastalady. Osy bir ortaq túrkilik danyshpan tulǵanyń bir ǵana ulttqa telinip, ózbek aqyny atalyp júrgeni keńestik kezeńdegi aiarlyqpen júrgizilgen ǵylymi ádiletsizdikten oryn aldy. Osyny oryndy paidalanǵan ózbek ǵalymdary ortalyq aziianyń jazba tilin – kóne ózbek tili dep, al, túrki ádebietine ortaq tulǵa Álisher Naýaidy ózderine basy bútin ielenip ketti.
Álisher Naýai engizgen zat pen adamdy árippen órnektei jyrlaý musylman áleminde aqyndyq sheberliktiń shynaiy shyńyna balanady.
Rasynda parsy poeziiasyna jetik túrki shaiyry óz shyǵarmalarynda mundai sheberlikti kóp qoldanǵan. Naýai óziniń «Láili – Májnún» shyǵarmasynda:
Etgach «alif» qadin qilib «dol»,
Majnýnih alǵin ýlti filhol (sol mezette), – dep tik turǵan Láilini «álif» árpimen bergen de, onyń iilgenin arabtyń doǵal tárizdi jazylatyn «daly»-men sýrettegen. Sondai-aq, aqyn Májnúnniń shynaiy sezimin jyrlaýda taǵy da arab áripterine júgingen:
Býinim ýza, «ain» in ailagil tavq (alqa),
«Shin» in qil ichimǵa shýpai shavq (sezim).
«Qof» in manga aila kýhi andýh (qaiǵy),
kýnglýmga ǵamini kýh to kýh.
Ých nýqtasini sharora aila,
Ikkisini ikki hora aila, –
dep jyrlaidy. Mundaǵy tyrnaqsha ishine alynyp berilgen «a», «sh», «q» áripterin qosyp oqyǵanda arabsha ǵashyq sózi kelip shyǵady. Al tómende atalatyn úsh núkte «sh» árpiniń ústine qoiylatyn bolsa, eki núkte arabtyń «q» árpiniń ústine qoiylady.
Al, endi beriden sóz qozǵasaq, Máshhúr-Júsip:
Japyraqtyń bireýi – «káf», bireýi – «non»,
Kóńildi Haqqa qoiyp, aitalyq shyn.
Sol eki japyraq boldy erli – baily,
Bolǵanda biri – pyshaq, bireýi – qyn.
Ornatyp «káf» japyraǵyn «non» – ǵa qoidy,
Mas bolyp bir noqatpen qaryny toidy.
Dese jáne bir jerinde:
Ketpen shotqa qolǵa ustaityn «káf» emes pe,
Osy sóz anyq emei, sol kómes pe?!
Bir salyp qalǵan jerden topyraq alsa,
Shuńqyr bop qalǵan jeri «non» demes pe?!
Aqyn munda «Káf» árpin birese pyshaqqa teńese, birese ketpen shotqa teńegen. Bul áriptiń arabsha jazylýy da rasynda saby bar ketpenge uqsaidy. «Mas bolyp bir noqatpen qaryn toidy» dep «Non» árpiniń ústindegi bir núkteni sýrettegen. Osy óleńniń sońynda aqyn «Káfti nonǵa qossalyq – kún – deidi ǵoi» dep Quran Kárimdegi «Iasin» súresiniń 82-aiatynda baiandalatyn Allahtyń on segiz myń ǵalamdy jaratarda «Kýn» iaǵni «Bol» dep bir ǵana sezimmen bolmystyń paida bolǵanyn alǵa tartqan.
Osy núkte men keńistik shartty uǵymdary jastar tarapynan orys qarpimen ábjadtyń qaiyra túlep, týǵan topyraǵyna oralýyn ádebi ómir saltyna engizdi.
Shyǵarmalarynda áripterdi oinatý tásilin zamanalyq qazaq ádebietinde endi mine, jastarymyz óz shyǵarmashylyqtarynda sheber paidalanǵanynyń bir josyǵy retinde Baýyrjannyń “Núkte” óleńiniń mátininen ańǵaramyz.
Qazaq ádebietindegi jas aqyndardlyń osyndai óleń joldarymen mándes jerdi parsy aqyny Ferdaýsidiń «Shahnamasynan» da kezdestiremiz.
Onda shaiyr:
Dý geiti pádid omad áz «qof» vá «nýn»,
Chero ne be fármon – e dár ná chýn, –
dep, eki áleminiń «káf» pen «nýnnan» jaralǵanyn alǵa tartady. Osy arada Ferdaýsi men Máshhúrdiń ádebi-rýhani muragerleriniń bir arnadan sýsyndaǵanyn anyq ańǵarýǵa bolady. Ol islam dininiń qainar kózi – Quran Kárim. Qasietti kitaptiń ishinde adamzat balasy úshin jumbaq birneshe aiat bar. Aiat degen sóz nemese sóilem de emes, jai arab áripteriniń tizbektelip berilgen qalpy. Mysaly, «Baqar» súresi «Álif Lám Mim» dep bastalǵan. Budan basqa «Álif Lám Ro», «Álif Lám Mim Sad», «Káf Há Iia Ain Sad», «Ta Há» t.t. aiatar bar. Sondai – aq «Sad» pen «Qaf» siiaqty súreler arabtyń «S», «Q» áripterimen atalyp, alǵashqy aiaty da osylai bastalady. Jalpy jiyrma toǵyz áriptiń on tórti jiyrma segiz súreniń birinshi aiatyn quraidy. Bul súrelerdiń «Baqara» men «Ál Ǵimrannan» basqasy Mekkede túsken aiattarǵa sanalady. Bulardy ǵalymdar «mýqattaǵa áripteri» dep ataidy.
Musylman romantizmindegi sopylyqsyz islam ónerin túsiný múmkin emes. Sopylyq (qai dáýirde bolsyn) – Quran – Hadisti eń joǵary dárejede tápsirleý (taldaý, túsindirý). Sol siiaqty osy bir ult órkenieti keńistigindegi dini-rýhani qubylysty biz milet ádebietindegi islamdy shynaiy tiriltý, ony oqyrmannyń ómir filosofiiasyna jáne alashi dúnieni ózgertý quralyna ainaldyrý dep te sipattai alamyz.
Ábjád iliminiń musylman mádenietiniń damýyna kóp septigi tigen. Jazý aýyssa da, alashtyń dúnietanymy aýysqan joq. Jastardyń jańa ábjádti ómirge ákelýiniń de tarihi sebebi osynda jatyr. Bar aitpaq bolǵanymyz – bir óleńniń óz boiyna ádebi úrdisti kelisti de, jarasymdy syidyra bilgeni.
Aqyn qalamyn aq qaǵaz betinen alyp ketti, nátijesinde onyń jan syryn, ishki tolǵanysyn, ózi ómir súrgen qoǵamǵa degen kózqarasyn tanytatyn mátin-monolog qaldy, ishki dúniesin aqtarǵan mátin-monolog dúnie esigin ashty. Mátin oqyrman tarapynan ne aqynnyń ýaǵyzy, ne onymen oi jarystyrýy úshin poetikalyq únin estirtýdiń joly da bolyp tabylady. Ol únge átteń sanaýlylar ǵana den qoiady. Biri – ózi úshin tyń dúnieni jolyqtyrsa, ekinshisi – onyń ádebi-mádeni jańashyldyǵynyń jarshysyna ainalady. Másele osy tyń dúnieni jolyqtyrǵandar jaiynda. Olar aqynnyń ózdik únin ózgelik únge ainaldyryp, jańa ádebi jyr jazý úrdisin ómirge ákeledi. Jastar birin-birin qaitalamaidy, jetpegen jerin jetkizý ádebi-stilistikalyq tásilmen buryn bolmaǵandy boldyryp, buryn tolmaǵandy jutyndyrady.
Qazaq poeziiasy álemdik deńgeidegi jyr jazý protsesinde túrki álemine úlgi bola alatyndyǵyn tanytyp otyr. Biz buny búgingi jastar shyǵarmamshylyǵymen jete tanysqan shaqta aiqyn kóz jetkizemiz.
Álemdik estetika, onyń ishinde qazaq estetikalyq tanym-túsinigi babalar dástúrinen alshaqtap, gegeldik jáne bahtindik eýropanyń izimen ketti. Al, jastardyń ádebi izdenisteri bizge alash estetikasyna qaityp oralýǵa úndeidi. Alash estetikasy óz kezeginde baǵzydan tamyr tartqan «tabiǵilyq» pen «qoǵamdyqtyń» selbesýiniń máńgilik problemalarynan turady. Aqyndardyń osy ekeýin birlikte alyp jyr jazyp júrgenderi bar. Árqaisyn derbestikte alyp poeziia bulaǵynyń kózin ashyp, shyǵarmashylyǵyn kókke órletip júrgender bar. Biz osynyń bárin bolmasa da shet jaǵasyn Baýyrjan Qaraǵyzulynyń poeziiasyna qatysty sóz ettik.
TMD keńistiginde orys estetigi V.V. Bychkov mádenietti klassikalyq jáne postklassikalyq mádeniet dep ekige oryndy bólip júr. Mine osy mádenietterdiń qai-qaisynyń bolsyn boiynda «Ulyǵ Ózge» bar. Bar aiyrmashylyq – osy mádenietterdegi onyń aiqyn jáne bulyńǵyr sezilýinde. Osy «Ulyǵ Ózgeden» – Úlken mádeniet, Post-mádeniet órip shyǵady. Bar aiyrmashylyq – túrli mádeni-tarihi tipterge jatatyn ulttar arasyndaǵy kimniń «Ulyǵ Ózgesiniń» baǵzylyǵymen ózgelerge ustazdyǵy. Burynǵy klassikalyq poeziiada ózgeniń «Ulyǵ Ózgesi» baiqalsa, endi jastardyń shyǵarmashylyǵynda alashtyń «Ulyǵ Ózgesi» baiqalyp otyrady. Osy ózgeni asha aldyq pa, asha alǵan joqpyz ba, oǵan baǵa beretinder – poeziia súier alash qaýymy. Bizdiki – kóńildegi oidy kók dónenniń ashy terin shyǵaryp, poeziia almanyndaǵy bir tulpardyń shyǵarmashylyq shabysyna ózdik pikir aitý.
Ol pikirdi «Poeziia álemi» baǵdarlamasynda Baýyrjanǵa qatysty aqyn aǵasy Talǵat Eshenuly aityp ta qoidy. Bizdiki – sol oidy ary qarai jalǵastyrý. Ony durysty jalǵastyrdyq pa, álde burysty jalǵastyrdyq pa, ony da Baýyrjan Qaraǵyzulynyń poeziiasyn qalt jibermei oqyp, jalt etken avtorlyq jańashyldyǵyna qýanyp júrgen jyrsúier qaýym aita jatar.
ÁBIL-SERIK ÁBILQASYMULY ÁLIÁKBAR
