«Kómirsýtegi salyǵy» – ol ne?..
Áńgimege kirispes buryn EýroOdaqtyń «kómirsýtegi salyǵyn» nelikten qabyldap otyrǵanyna nazar aýdaryp, kóńil toqtatsaq. Búginde EýroOdaq elderi 2050 jylǵa deiin qorshaǵan ortaǵa shyǵaratyn parnik gazdardyń kólemin 55 paiyzǵa deiin kemitýdi kózdep otyr. Bul úshin olar EýroOdaq aýmaǵyna importtalatyn óndiristik taýarlarǵa jańa salyq júiesin engizip, qol jetkizýdi josparlap otyr.
Mamandardyń aitýynsha, EO elderi bir aýyzdan qabyldaǵan «kómirsýtegi salyǵy» olardyń bir oqpen eki qoian atýyna múmkindik beredi. Birinshiden, atmosfera shyǵatyn parnik gazdardyń kólemin azaiady, ekinshiden eýropalyq kásiporyndardyń álemdik naryqtaǵy básekelestigin artatyn bolady.
Jańa salyq júiesi 2023 jyldyń 1 qańtarynan bastap salyna bastaidy. Alǵashqy jyly «kómirsýtegi salyǵy» elektr energetikasy, qara metallýrgiia jáne qazba bailyqtaryna salynady. Al 2025 jyly jańa salyq júiesi himiia ónerkisibi, metallýrgiia salasynyń barlyq túrlerine jáne munai-himiiasy salasyn tolyqtai qamtityn bolady.
Osylaisha EýroOdaq ózderimen tyǵyz ekonomikalyq qarym-qatynas ornatqan elderdi jańa salyq júiesin qabyldaýǵa májbúrlep otyr. Batys álemeniń damyǵan ekonomikasy bul talapty tolyqtai qabyldaityn qaýqary bar. Al úshinshi elderdiń úshin jańa salyq júiesi biraz qolaisyzdyqtar týdyratyny anyq.
Qiyndyqtan qalai shyǵamyz?
Táýelsizdik jyldary EýroOdaq elderimen tyǵyz ekonomikalyq bailanys ornatqan Qazaqstan úshin de bul úlken synaq bolmaqshy.
EýroOdaqtyń «kómirsýtegi salyǵy» elimizdi ekonomikalyq turaqtylyǵyna qanshalyqty qaýip salqynyn tigizedi degen másele Májilis depýtattary da mazalap, olardyń Asqar Mamin Úkimetine depýtattyq saýal joldaýyna túritki boldy.
Qazirgi tańda Qazaqstan Eýropa elderine munai men túrli shikizat ónimderin eksporttap keleldi. Osyǵan deiin sarapshylar Eýroodaq elderiniń «kómirsýtegi salyǵyn» engizýi Qazaqstannyń eksporttyq áleýetine keri áser etetinin aitqan-dy.
Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan úkimeti «kómirsýtegi salyǵyn» salqynyn azaitý úshin bel býyp, bilek sybana jumys isteýi kerek. Bul rette Úkimettiń «jasyl ekonomikany» damytýǵa qatysty qolǵa alǵan sharalary biraz kómegin tigizýi múmkin.
Kez kelgen el EýroOdaqtyń «kómirsýtegi salyǵyn» ainalyp ótýi úshin óndiris oryndaryna zamanaýi tehnologiialardy ornatyp, taýar óndirýde jańǵarmaly energiia kózderin paidalanýy tiis.
Iá, bul aitar aýyzǵa jeńil dúnie. Desek te halyq qalaýlylary bul máselege qatysty alańdaýshylyq bildirip, Úkimetke depýtattyq saýal joldaǵan soń, Premer-Ministr Asqar Mamin el ekonomikasy EýroOdaqtyń «kómirsýtegi salyǵynan» japa shekpeýi úshin tiisti sharalar qabyldap, sol baǵytta jumys istep jatqandaryn aityp depýtattardy sabyrǵa shaqyrǵandai boldy.
Óz kezeginde Asqar Mamin 2050 jylǵa deiingi tómengi kómirsýtekti kontseptsiiasyn ázirlep, júzege asyrýǵa kirisip ketkenin alǵa tartty.
Eger osyǵan deiingi ekonomikalyq saiasat jalǵasa beretin bolsa, 2035 jyly Qazaqstan biýdjetiniń 18,4 paiyzy EýroOdaq elderine «kómirsýtegi salyǵyn» tóleýge jumsalatyn bolady. Bul biz úshin tiimsiz.
Sondyqtan Úkimet elimizde kásiporyndardyń parnik gazdardy atmosfera shyǵarý kólemin 60 paiyzǵa deiin kemitýdi kózdep otyr. Bul úshin el aýmaǵyndaǵy óndiris oryndaryn 2050 jylǵa deiin qaita jańǵyrtý úshin 81,3 mlrd dollar investitsiia tartý kózdelgen. Qazir elimizde bul baǵyttaǵy jumystar júrip jatyr.
Osylaisha Úkimetmiz EýroOdaqtyń «kómirsýtegi salyǵynan» ainalyp ótýdiń amalyn qarastyrýda. Bul árine uzaq merzimdi strategiia. Al búgin-erteń ne isteimiz? Buǵan da Mamin úkimetiniń jaýaby daiyn bolyp shyqty.
Bul úshin Úkimetimiz munai syndy shikizat taýarlaryn basqa elderge eksporttaýdyń joldaryn qarastyrmaqshy. Osy rette Asqar Mamin Qytai men Ońtústik-Shyǵys Aziia elderine kóz tigip otyrǵandaryn jasyrmady. Budan basqa Eýraziialyq Odaqqa múshe elderge de tasmaldaýdy josparlap otyr eken. Osylaisha Úkimet qiyn kezeńde ózgizdi de óltirmei, arbany da syndyrmaýdyń amalyn qarastyrýda.
