«Baǵa arzan»: Bul gazdy únemdeý men janashyrlyqtan jurdai qyldy
Munai óndirýshiler ilespe gazdyń óndirisin quryp, óńdeýge múddeli emes
Gazǵa qatysty másele sońǵy jyldary BAQ betterinde jii kóterilip keledi. Respýblikada gaz tasymaldaýǵa arnalǵan infraqurylymynyń tórtten úshi tozǵan. Jelilerdi paidalanýdyń merzimi 50 jyldan asyp ketti.
Sońǵy jyldary gaz salasynyń mamandary jáne eldegi iri gaz qubyrlaryna ielik etetin ulttyq operator bul problemalardy jii kóterip keledi. Sarapshylar mundai eskirgen infraqurylymmen alǵa qarai damý múmkin emes aitýda.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev gaz salasynyń mamandary kópten beri kóterip kelgen negizgi problemalarǵa keńinen toqtaldy. Tiisti memlekettik organdarǵa qadaý-qadaý tapsyrmalar da júktedi.
Óitkeni gaz salasynyń elimiz úshin de, álemdik energetika júiesi úshin de mańyzdy ekenin jeter jerine deiin jetkizip aitty. Halyq gazdy jyldan jylǵa kóp tutynýda. Biraq kógildir otyndy óndirý qarqyny oǵan sáikes kelmeýde. Ónerkásipter óndiriske gazdy qoldansa, sol siiaqty baspanasyn gazben jyltqysy keletin halyqtyń da sany artyp barady.
– Táýelsizdik jyldary kómirsýtegi shikizatynyń negizgi kózderi munai ken oryndaryna tiesili boldy. Gaz ken oryndaryn barlap, igerýde, sonyń ishinde, Kaspii aktivteri boiynsha is júzinde alǵa jyljý joq. Sondyqtan gazdyń resýrstyq bazasyn geologiialyq barlaý jumystary arqyly keńeitý Úkimet pen «Samuryq-Qazyna» qory úshin salany damytýdyń negizgi basymdyqtarynyń biri bolýǵa tiis. Ishki gaz naryǵyndaǵy baǵa belgileý isin jetildirý negizgi másele. Óńirlerdi jappai gazben qamtamasyz etý gazdy tutyný kóleminiń artýyna ákep soǵady. Sońǵy bes jylda ishki naryqtaǵy gaz 40 paiyzǵa, iaǵni 12 den 17 milliard tekshe metrge deiin artty. Osy rette Qazaqstandaǵy gazdyń baǵasy TMD elderiniń ishinde eń tómengi deńgeide qalyp otyr, – dedi Memleket basshysy.
Gaz salasyn damytýdyń eń utymdy quraly – investitsiia tartý. Ol úshin qarjy tartýǵa degen qulshynys pen investitsiialyq tartymdylyq jetispei otyr. Prezidenttiń aitýynsha, paidaly qazbalardy igerýshiler gaz óndirisi men gaz óńdeý qýatyn arttyrýǵa asa múddeli emes. Toqaev «nege» degen suraqty tótesinen qoidy. Úkimet múshelerine gaz óndirisine syrttan qarjy tartýdy tapsyrdy.
«Samuryq-Qazyna» qorynyń basshysy geologiialyq barlaýdan bastap daiyn ónim shyǵarýǵa deiingi búkil jumystardy negizgi operator «QazTransGaz» kompaniiasy tolyqtai atqaryp otyrǵanyn baiandady. «Endeshe jańa ken oryndarynda paidaly qazbalardy igerýde basymdyq atalǵan kompaniiaǵa berilsin» dedi Prezident.
– Úkimet «QTG» ulttyq operatoryna mundai quqyq berý úshin tiisti sharttardy muqiiat zerdeleýi qajet. Gaz ken oryndaryna qol jetimdilikti monopoliiaǵa ainaldyrmaý asa mańyzdy. Úkimet táýelsiz investorlardyń derbes barlaý júrgizýine jáne gaz ken oryndaryna qatysty ázirlemeler daiyndaýyna jaǵdai jasaýǵa tiis.
Gaz kompaniialarynyń vertikaldi úilesim boiynsha jumys isteý tujyrymdamasy sátti júzege asyrylǵan jaǵdaida Úkimet «Samuryq-Qazyna» qorymen birlesip, 2022 jyly «QazTransGaz» kompaniiasyn IPO-ǵa, sonyń ishinde, halyqtyq IPO arqyly shyǵarý múmkindigin zertteýi qajet. Bul qarjy naryǵyn aitarlyqtai jandandyrady jáne azamattardyń elimizdegi gaz bailyǵynyń bir bóligin ielenýine septigin tigizedi, – dedi Prezident.
Gaz qory kór Reseide kógildir otynnyń quny bizden 48 paiyzǵa qymbat
Qazaqstan gazǵa eń arzan baǵa belgilep otyrǵan eldiń biri. Sondyqtan kógildir otyn quny tómen bolǵan saiyn, ysyrapshyldyq ta toqtamaýda. Elde 2010 jyldan beri ishki naryqtaǵy tabiǵi gazdy paidadaný kólemi óse túsken.
Gaz kásiporynnyń mamandary kógildir otyndy tutyný 91%-ǵa jetkenin aitady. Tiisinshe elde únemshildik mádenieti men gazǵa degen janashyrlyq taptyrmaityn qasietke ainalyp barady. Memleket pen gaz salasynyń negizgi operatory aýyldar men qalalar, soltústik oblystar jáne jańa óndiristerge gaz jetkizý kerek degendi urandata júrip, tabiǵi gazben qamtamasyz etý deńgeiin birshama kótere aldy.
Mańǵystaý oblysynda 1 myń tekshe metr gazdyń quny 9 961 teńge, jer úii bar abonent bir jylda 6 myń tekshe metr gaz jaǵady. Aimaqta jyl on eki ai aýa raiy jyly bolatynyn eskersek, bul óte kóp. Al alty ai qys, shyńyltyr aiazy bar Qostanai oblysynda gazdyń baǵasy 135%-ǵa qymbat. Munda1 myń tekshe metr gaz 23 405 teńge, iaǵni 2,5 esege qymbat degen sóz. Soǵan qaramai, mundaǵy turǵyn ortasha alǵanda bir jylda 3,2 myń tekshe metr ǵana gaz tutynady eken. Eki ortada, gazdyń arzandyǵynan ysyrap kóbeiip, álemdegi eń qundy otyndy aýaǵa jaǵyp jiberý beleń aldy, deidi mamandar.
Salystyrmaly túrde aitatyn bolsaq, Qazaqstanda 1 myń tekshe metr gaz úshin baǵa $50, al álemde gazdy eksporttaý jóninen birinshi oryn alatyn Resei Federatsiiasynda kógildir otynnyń 1 myń t.m. $74.
Aita ketsek, Qazaqstan men Resei arasyndaǵy gaz salasyna qatysty bailanystardyń laiyqty damýyna «QazRosGaz» mekemesi óz úlesin qosyp otyr.
Gazdyń qory boiynsha kóshbasynda turǵan Reseide gaz baǵasy bizge qaraǵanda 48 paiyzǵa qymbat. Al osy otynnyń túri boiynsha qory kóp Ózbekstanda da baǵa joǵary, deidi mamandar. Bul elde qarapaiym tutynýshy úshin gaz arzan bolǵanymen zańdy tulǵalarǵa 1 myń tekshe metrin $94 satady, bizdiń eldegi óndiris oshaqtaryna beretin baǵadan 57 %-ǵa joǵary bolyp otyr.
Tutynýshylyq deńgeii óte joǵary Qytaida da gaz arzan emes. Bizden segiz esege qymbat. Qytai kompaniialary 1 myń t.m. gazdy $ 400 satady. Bul derekterdi tómendegi kesteden kórýge bolady.
Buǵan deiin óńirler boiynsha gaz tarifyn retteý jáne halyqty qol jetimdi gazben qamtamasyz etý jóninde tapsyrma berdim. Osy baǵyttaǵy jumystardy jandandyrý kerek. Bir sózben aitqanda, halyqtyń áleýmettik jaǵdaiy tómen toptaryn, sondai-aq, jumysy gaz baǵasyna tikelei bailanysty ekonomika salalaryn júieli túrde qorǵaý maqsatymen baǵa belgileýdiń túsinikti ári jańa ashyq modeli qajet. Úkimetke 1 qyrkúiekke deiin atalǵan máseleniń ádis-tásilderin ázirleýdi tapsyramyn, dedi Qasym-Jomart Toqaev.
