Qazaqstan halqy Assambleiasynyń múshesi retinde men elimniń búgini men erteńine beijai qarai almaimyn. Osy elde kindik qanym tamyp, osy eldiń topyraǵynda aýnap óstim. Men Qazaqstannyń sóz júzindegi emes, is júzindegi patriotymyn.
Osy sebepti de memlekettik tildi bilmeitin barsha qazaqstandyqtarǵa ún qatqym keledi. Joq, bul olardy jazǵyrý emes. Aiyptaýdan aýlaqpyn. Kisi basynan kemshilik izdeý qanymda joq qasiet. Biraq, aitylmasa sóz atasy óledi.
Meniń qazaq tiline qatysty úndeýim osy elde ómir súretin barsha ult pen ulystyń júregine jetedi degen senimdemin.
Osy otyz jylda memlekettik tilde tórge ozdyrý úshin tolaiym jumys jasaldy. Qazaq tiliniń statýsyn kóterýde memlekettik deńgeide jobalar ázirlendi. Jyl saiyn qazynadan qomaqty qarajat bólinip otyr. Qazaq tilin qoldaýǵa baǵyttalǵan Prezidenttik qor qurylǵan. Bul máselege Elbasy Nursultan Nazarbaev ta, Prezident Qasym-Jomart Toqaev ta udaiy kóńil bólip, qazaq tiliniń máselesin biik minberde sóz etýde.
Jalpy, elimizdegi tildik saiasat saýatty júrgizilip keldi. Bir tildiń abyroiyn asyryp, endi bireýiniń ar-namysyn tabanǵa taptaý sekildi solaqai saiasattan ada bizdiń memleket. Jalpy, til máselesine kelgende emotsiia men asyǵystyqqa jol berilmeý kerek.
Bul saiasattyń nátijesi de kózge kórinip keledi. Qazaq tiliniń qazirgi jaǵdaiyn 90-jylǵy ahýalmen salystyra almaisyz. Táýelsizdiktiń eleń-alańynda memlekettik tildi bilmeitin azamattardyń sany 70 paiyzǵa jýyqtaityn edi, al qazir qazaq tilin biletinderdiń úlesi 70 paiyzdan asyp-jyǵylyp otyr.
Memlekettik til kezeń-kezeńimen óziniń tuǵyryna kóterilip, óziniń statýsyna sai suranysqa ie bolýda. Álbette munyń bári qýandyrmai qoimaidy.
Áitse de, táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jylǵa jýyqtasa da qazaq tilin meńgermegen azamattardyń bar ekeni kóńil qynjyltady. Qazaqstandyqtyń 30 paiyzǵa jýyǵy memlekettik tildi bilmeidi. Bul úlken olqylyq!
Budan bólek, memlekettik tildi bilmeitin, bilse de shala-pula sóileitin jańa býyn erjetip keledi. Bul olardyń saǵattap internettiń aldynda otyrýymen bailanysty. Búgingi býynnyń arasynda ádebietten alystap ketkender kóp. Sózdik qoryn tolyqtyrǵysy keletinder kitap oqyǵanda ǵana kókirek kózi ashylady. Bul protsess ári qarai da jalǵasa tússe rýhani degradatsiiaǵa ushyraýymyz ábden múmkin.
Úshtildilik týraly aitqanda Elbasy árkezde qazaq tiliniń airyqsha statýsyn aiqyndap, úsh tildiń ishinde bóle-jara kórsetedi. Bul tegin emes. Túptep kelgende, qazaq tili osy memlekettegi ondaǵan ult pen ulysty bir judyryqqa jumyldyratyn, biriktiretin kúshke ainalýy kerek.
Máselen, eger erteńgi kúni 18 mln qazaqstandyqtyń barlyǵy tóseginen tura sala, bir-birin «qaiyrly tań!» dep qarsy alsa jáne qazaqsha sóilep ketse bizdiń aramyzdaǵy qamaldar qulap, bir-birimizdi durys túsiner edik. Til jaqyndastyratyn faktor!
Bir tildi qoǵamda urys-keris te sirek bolady. Qazaqsha aitqanda, bir birimizge baýyrdai jaqyn bolamyz.
Buǵan mysal – meniń ózim. Qazaqtildi ortada, qazaqtildi azamattardyń arasynda jii bolamyn. Biraq eshkim de, eshqashan da meniń qai ulttyń ókili ekenimdi qazbalap suraǵan emes! Sebebi nede? Sebebi men olarmen qazaq tilinde sóilesemin. Qazaqtyń dástúr-joralǵysyn, ádet-daǵdysyn, mádenietin, mentalitetin, ómir saltyn, túptep kelgende, jan dúniesin jaqsy bilemin. Tipti surap jatsa, bata berýge de ázirmin.
Osydan biraz buryn qazaq tilin latyn álipbiine kóshirý týraly sheshim qabyldandy. Bul memleket pen halyq múddesin eskerip qabyldanǵan, mańyzdy sheshim.
Qazaq tiliniń kún ótken saiyn kókjiegi keńeiip keledi. Biz býyn almasý kezeńindegi tarihi sáttiń kýási bolýdamyz. Aǵa býyn úshin onyń izin basqan keiingi býyn úshin de qazaq tilin bilý qajettilikke ainaldy. Memlekettik tildi bilý – bizdiń azamattyq hám adami paryzymyz. Bul týraly Ata Zańymyzda da taiǵa tańba basqandai jazylǵan.
Bul úndeýimdi Assambleianyń Almaty oblysy ǵana emes, Qazaqstan boiynsha barlyq múshelerine arnaimyn. Osy jyldar boiyna bizder tek ózimizdiń ulttyq máselemizdi sheshýmen ainalystyq. Mádenietimizdi, tilimizdi, dástúrimizdi damyttyq. Memleket osy jolda bizge barynsha jaǵdai jasady. Áli de demep, qoldap keledi. Moraldyq turǵydan ǵana emes, materialdyq turǵydan da qol ushyn sozýyn toqtatqan emes.
Postkeńestik keńistiktegi birde-bir memleket az ulttarǵa dál mundai deńgeide qarailasyp otyrǵan joq. Qazaqtyń qanynda bar keńpeiildilik pen bekzattyqtyq nátijesinde bizder, basqa ulttar ózimizdiń ulttyq identiligimizdi saqtap qaldyq. Sondyqtan da qazir biz jaqsy ómir súremiz, eshkimnen kemdik kórip otyrǵan joqpyz.
Alaida búgingi kúni jaǵdai ózgerdi. Menińshe, bizdiń ómirimizge ózgeris engizetin kez keldi. Qazirgi tilmen aitqanda, «restart» jasaityn ýaqytqa keldik.
Bul neni ańǵartady? Bul budan bylai Qazaqstanda turatyn túrli etnostar óziniń ulttyq qundylyǵynan bólek qazaq halqynyń tarihyn, ómir saltyn, bolmys-bitimin, dástúr-saltyn, mádenietin, tilin meńgerip qana qoimai, onyń nasihatyn jasaýy tiis degendi bildiredi.
Bylaisha aitqanda, budai bylai biz ózimizdiń «jyly uiamyzdan» shyǵyp, ulttyq erekshelik turǵysynan ózimizdi ózgelerden bóle-jara qaraýdy toqtatýymyz kerek. Qazaqtyń ortasyna beiimdeletin kez keldi. Qazaqtildi ortada ózimizdi erkin sezinetin kez keldi. Qazaqqa qatysy bar qundylyqtardyń bárin kórip-bilip, qabyldap, óz dúniemizdei baýyrymyzǵa tartatyn shaqqa jettik. Bul bizdiń etnos retinde joǵalýymyzdy bildirmeidi. Bizdiń ulttyq ereksheligimizdi eshkim tartyp almasy anyq, tek budan bylai qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn boiymyzǵa sińirý kerekpiz. Odan ózge jol joq. Kópultty Qazaqstandy biriktirýdiń eń izgi joly – osy.
Osy oraida Qazaqstan halqy Assambleiasy «Memlekettik tildi ulyqtaiyq» atty uzaq merzimdi jobany qolǵa alsa, quba-qup bolar edi. Osy jobasynyń aiasynda memlekettik tildi ulyqtap, onyń nasihatyn jasaýdy qolǵa alsa, qazaqsha bilmeitin etnos ókilderin qazaqtildi ortaǵa alyp barsaq, tildi damytýǵa qosqan úlesimiz bolar edi.
Qazaqtildi orta óz-ózinen qalyptasyp keledi. Bul biz sekildi etnostardan memlekettik tilge degen kózqarasty ózgertýdi talap etedi.
Aitady ǵoi: «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóilessin». Men basqasha aitar edim: «Qazaqstandyq qazaqstandyqpen qazaqsha sóilessin». Alla buiyrsa osyǵan jetemiz!
«Memlekettik til – bizdiń til! Biz syilamasaq, kim syilaidy? Biz qorǵamasaq, kim qorǵaidy? Biz saqtamasaq, kim saqtaidy»!
Atsalim IDIGOV
Qazaqstan halqy Assambleiasy
Almaty oblystyq filialynyń múshesi,
qoǵam qairatkeri, jýrnalist
