Bizdiń suhbatymyzdyń keiipkeri – Arman Isabekov. Ýkrainada turady. Qaraǵandynyń jigiti. Ulty qazaq. Bala kezinde áke-sheshesi jumys babymen atalǵan eldiń Dnepropetrovsk qalasyna kóship baryp sol jerde túpkilikti turaqtap qalypty. Armannyń ózi «Qazaqstanǵa qaitqym joq, qazir ýkrainalyq qazaq bolyp kettim» deidi. Ol endi óz erki. Áńgimemiz bul jaiynda órbigen joq. Búgingi ýkrain daǵdarysyna sol ottyń ortasynda otyrǵan qazaq balasy qandai baǵa beredi? Bizdi qyzyqtyrǵany osy edi.
– Arman qalyń qalai?
– Shyǵysynda soǵys júrip jatqan el úshin jaman emes. Sońǵy úsh jylda maqsatty túrdegi tonaý men búlinýden kóz ashpadyq. Reformalar qabyldanyp jatyr. Biraq olardyń oryndalýy qiyndaý bolyp tur. Muny túsinemiz. Qazirgi jaǵdaida olardy júzege asyrý óte aýyr.
– Jalpy qazirgi Reseidi ýkraindyqtar qalai qabyldaidy ózi?
– Birjaqty ustanym joq árine. Biraq «bul soǵysqa búkil reseilik qoǵam jaýapty» (buǵan men de qosylamyn) deitinderdiń sany basym. Pýtindik júie qulaǵannan keiin Reseimen aradaǵy bailanys qalypqa keledi dep oilaityndar bar. Óz basym reseilik-ýkrainalyq áriptestik bolashaqta Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiingi Germaniia men Polshanyń qarym-qatynasyna uqsas bolady dep topshylaimyn. Biraq, bul úshin Resei óz kinásin moiyndaýy kerek.
Al bizdiń qoǵamnyń sizderden ereksheligi (sizder Eýraziialyq odaqqa biriktińizder ǵoi, sondyqtan qatar qarastyryp aitaiyn) ýkraindyqtar reseilik-pýtindik júieniń qanshalyqty qaýipti ekenin anyq túsindi, uǵyndy. Bul óz kezeginde keibir tarihi jaǵdailarǵa jańa kózqaraspen qaraýǵa alyp keldi.
– Ýkrain qoǵamynyń bizdiń qoǵamnan qandai da bir aiyrmashylyǵy bar ma?
Al bizdiń qoǵamnyń sizderden ereksheligi (sizder Eýraziialyq odaqqa biriktińizder ǵoi, sondyqtan qatar qarastyryp aitaiyn) ýkraindyqtar reseilik-pýtindik júieniń qanshalyqty qaýipti ekenin anyq túsindi, uǵyndy. Bul óz kezeginde keibir tarihi jaǵdailarǵa jańa kózqaraspen qaraýǵa alyp keldi. Aitalyq, Ýkraina halyq respýblikasyn joiý (1918 jyly Keńes odaǵynan bólek qabyrǵan kótergen ) jáne Sheshenstandaǵy soǵys. Saiyp kelgende, qazirgi Resei biliginiń bir kezgi «ChK», «NKVD», «KGB-dan» esh aiyrmashylyǵy joq.
– Ýkraina Eýroodaqqa kirýge nege sonsha umtylyp otyr?
– Onyń bir sebebin joǵaryda aityp kettim. Eýropaǵa umtylyp otyrǵanymyzdyń eń basty sebebi, biz Batysqa umtylýdan basqa jol joqtyǵyn, tipti ondai jol bolǵannyń ózinde, onyń birden-bir balamasy – Reseige jutylý ekendigin jaqsy túsinemiz. Iá, el arasynda eýropalyq saiasi elitanyń bizge qatysty keibir áreketin unatpaityndar bar. Eýroodaqtan búgingiden de belsendi áreketti kútetinder, iaǵni, onyń Reseige qatysty «jumsaq» pozitsiiasyna kóńili tolmaityndar da jetip artylady. Alaida bul qoǵam ishinde reseishil kóńil-kúi qalyptasyp keledi degen sóz emes.
– Reseilik aqparat quraldary «ýkrain qoǵamy qaq jarylyp jatyr» dep habarlap jatyr ǵoi...
– Ol nendei, qandai sebep?
– Memleketke degen keńestik kózqaras – bul tipti soǵys júrip jatsa da Úkimet óz qolymen turaqtylyqty saqtap, turmystyq jaǵdaidy jaqsartýy kerek degen senim. Onyń qalai júzege asaryna halyq bas qatyra bermeidi. «Úkimet asyraidy». Ýkraindyqtardyń kóp bóligi áli de bolsa osylai oilaidy.
Sizder orys pen ýkrain baýyrlas elder dep oilaisyzdar ma? Baýyrlas elder joq jáne bolmaǵanda. Munyń sebebin bilgińiz kelse 1932-33 jyldardyń aralyǵyndaǵy Ýkraindaǵy jappai ashtyqtyń tarihyn oqyp shyǵýdy usynamyn. Genotsidtiń kesirinen 4,6 mln. ýkrain qaza tapty. Al mundai jaǵdaida eki eldi baýyrlas ulttar dep aitý qisynsyz.
– Ýkraina úshin Eýropa degenimiz ne?
– Demokratiia. Al Reseide demokratiianyń otyn áldeqashan óshirgen. Bul tarapta biz postkeńestik elderdiń bárin basyp ozdyq. Halyq memlekettiń saiasi ómirine shyndap atsalysa bastady. Árine, áli de úirenerimiz kóp. Mysalǵa, bolashaqta óz ideologiiasy bar naqty partiialar qurý qajet. Aitpaqshy, siz Nazarbaev «normand tórttigin» nelikten Astanaǵa shaqyrǵanyn bilesiz be?
...
– Ol Pýtinge Qyrymnyń azdyq eterin túsindi. Al alǵashqyda Qyrymdy qol astyna qaratqan soń sabasyna keledi dep oilady. Sol sebepti túbekti Reseidiń bir bólshegi retinde moiyndady.Biraq, odan keiingi jaǵdai belgili ǵoi. Nazarbaev Reseidiń ne jáne Pýtinniń kim ekenin endi-endi túsinip keledi. Dál qazir sizder (Qazaqstan) tyǵyryqta tursyzdar. Sizderdi pýtindik memlekettiń qiraýy ǵana qutqara alady. Iá, ol (Nazarbaev.avtor) Lýkashenkoǵa qaraǵanda áldeqaida abyroily, áldeqaida yqpaldy. Eýropa, AQSh-pen bailanysy jaqsy. Al Lýkashenko Minsk kelissózderin ótkizý arqyly óziniń bir kezderi shelektep tógilgen abyroiyn, qasyqtap qaita jinap jatyr. Belarýs prezidenti Nazarbaevty bir tusta utyp ketti. Ol Pýtin Qyrymmen toqtamasyn tez túsindi.
– Baýyrlas elderdiń arasyndaǵy arazdyq kimge tiimdi?
– Sizder orys pen ýkrain baýyrlas elder dep oilaisyzdar ma? Baýyrlas elder joq jáne bolmaǵanda. Munyń sebebin bilgińiz kelse 1932-33 jyldardyń aralyǵyndaǵy Ýkraindaǵy jappai ashtyqtyń tarihyn oqyp shyǵýdy usynamyn. Genotsidtiń kesirinen 4,6 mln. ýkrain qaza tapty. Al mundai jaǵdaida eki eldi baýyrlas ulttar dep aitý qisynsyz.
– Áńgimeńizge, rahmet!
Suhbattasqan, Dýman BYQAI
