Jolda Gimalai taýlarynyń bir biik jotasy arqyly asqan kezde, bir kúnde 32 adamǵa «ys tiip» aýyryp, 30-y ólipti. Ol zaman Tibettiń biik taýly jerlerindegi aýa quramyndaǵy ottegi gazy az bolatyndyǵyn qazaqtar bilmese kerek.
Sondyqtan «ys tigen» kezde, iaǵni quramynda ottegisi az, kómir qyshqyl gazy kóp aýamen tynystaǵan kezde, deneleri isip, ol isik keýdege deiin kóterilgen kezde, ólip qala bergen.
12 jastaǵy Ábeidýlla balaǵa da «ys tiip» kóshtegi bir balger qazaq mańdaiynan dereý qan alyp, terige orap, terletip sodan keiin baryp jazylypty.
Onyń aitýynsha, Tibet jerine kirip kelgennen keiin-aq basy domalaq maqta shóp sekildi bir shópti adam da, mal da aiaǵymen basqan kezde, mańaida shań-tozań paida bolyp, onyń iisinen adam da, mal da ýlanyp, tynys ala almai jyǵylyp qala bergen.
«Ásirese maldyń kóbi osy shóptiń kesirinen qyryldy», – deidi Ábeidýlla aqsaqal.
Talai beinetti, talai qiyndyqty artqa tastap Úndistan shekarasyna kelgende olardyń aldynan taǵy bir bóget shyǵyp biraz kidirýge týra keledi.
Óitkeni Úndistan úkimeti: «bul qashyp, bosyp júrgender kimder, ne maqsatpen Úndistanǵa barǵylary keletindikterin» anyqtaý kerek bolǵan.
Aqyry olardy shekaradan ótkizý týraly ortalyqtan buiryq kelgen soń, bul qazaqtardyń dini musylman ekendikterin eskerip, musylmandar turatyn Kashmir aimaǵyna barýǵa ruqsat etedi.
Ol jerde 1951-1953 jyldary turyp, aqyry 1953 jyly Túrkiiaǵa kóshken. Sonyń aldynda olardyń halyqaralyq kóshi-qon uiymy men Túrkiia úkimetine jazǵan aryz-ótinishteri negizinde, Túrkiianyń ýalaiat, aimaqtarynan úkimet adamdary keledi.
AQSh ókimeti de olardy qabyldaýǵa, Aliaskaǵa baryp qonystanýlaryna kelisim beredi.
Alaida bosqyn qazaqtar «Amerikanyń Aliaskasyna barmaimyz, Túrkiiaǵa baramyz», – degen soń Túrkiia ókimeti ózine qabyldap, qazaqtarǵa jer beredi, kásip úiretedi, «Altaikói» degen aýyldy turǵyzyp beredi.
Ábeidýlla Qoiynshy aqsaqal sol jyldardaǵy turmys tirshiliktiń qiyndyǵynan óziniń oqý oqi almaǵanyn aitady. Ol 1960 jyly Túrik armiiasyna áskerge shaqyrylyp, sonda 6 ai áskeri mindetin ótepti.
1962 jyldan Túrkiiadan jumysshylar Germaniiaǵa kete bastaǵan habardy estip barǵysy kelgenimen «áli jassyń» dep aǵasy jibermei qoiypty.
Sodan 1968 jyly túrik jumysshylarymen birge Germaniiaǵa kelip, Frankfýrtke jaqyn bir qalada tońazytqysh jasaityn zaýyttyń daiyn ónimdi qoraptaý bóliminde 2 jyl jumys istepti.
Sodan batys Berlinge aýysyp, áigili «Simmens» kompaniiasynda 25 jyl jumys istegen. Bul jerde de daiyn bolǵan ónimderge mór basý, qaǵaz-kartonmen qoraptaý bóliminde istepti.
Ol basynda tilin, salt-dástúrin bilmeitin jat elde talai qiynshylyqtardy basynan keshkenin aitady.
«Ásirese alǵashqy kezde nemis tilin bilmegendikten, kóp qinaldym, keiin tildi meńgere kele kompaniia aiyna tóleitin 600 nemis markasyn 700 markaǵa deiin ósirdi»,– deidi búginde kózi tiri Ábeidýlla Qoiynshy aqsaqal.
Sol zamanda bul Túrkiia úshin kóp aqsha bolatyn. Ol kez Túrkiianyń ekonomikasy jaqsy damymaǵan, halqy kedei kez bolatyn.
Al, Zýqa batyrdyń nemeresi Arystan Tosyn Túrkiia jerinde qarshadaiynan jumys istedi, Gimalai asqanda qaitys bolǵan aǵasynyń artynda qalǵan jesir jeńgesi men shiettei balalardy asyraý, Arystannyń moiynyna jazyldy.
Jasynan ómirdiń osyndai qiyndyǵyn kórip ósken jas Arystan túriktermen birge kásip izdep, Germaniiaǵa barady. Ol Batys Berlin qalasyndaǵy poshta salasynda taban aýdarmai 32 jyl eńbek etip, zeinetke shyǵady.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys zardabyn qatty tartqan Germaniia alǵashynda Italiiadan, Ispaniiadan jáne Gretsiiadan jumysshylar shaqyrǵan eken. Sóitse, olardyń kóbi nemisterden qalǵan jumystardy istegileri kelmei túrli syltaý aityp, keide jumysqa shyqpai qoiady eken. Sodan keiin, Germaniia úkimeti Túrkiiadan jumysshy alýǵa kelisim jasaidy.
«Bir jaǵynan ózimizdiń turmys jaǵdaimyzdy kóterý úshin, ekinshi jaǵynan soǵystan qatty qiraǵan Germaniia ekonomikasyn kóterýge kómektesý úshin kelsek te, keide nemis jumysshylardyń ózderi de jalqaýlanyp, jumysqa shyqpai qoiatynyn kórip tań qalatynbyz», deidi ol.
Sol jumysy úshin nemis jumysshysyna kúnine 20 nemis markasyn tólese, túrik jumysshyǵa sonyń jartysyn iaǵni 10 marka ǵana tóleitin jáne nemister bizdi «gastarbaiter» iaǵni «qonaq jumysshylar» dep bir jaǵy maqtap, bir jaǵynan qaljyńdap ataityn, deidi ol.
Búgingi kúni Berlin qalasynda turatyn Abeidýlla aqsaqaldyń eki qyz, bir ul balasy bar. Barlyǵy da Berlin qalasynda týǵan, Germaniia azamattary. Úlkeni Gúlerdiń mamandyǵy dáriger, joldasy túrik jigit, eki balasy bar, al ekinshisi Gúlder satýshy, joldasy Túrkiialyq qazaq, eki balasy bar.
Uly Murat Diýsseldorf qalasyndaǵy radioda jumys isteidi. Áieli túrik qyzy. Abeidýlla aqsaqalmen 40 jyl otasqan Kábira apai da «Simmens» kompaniiasynyń bir zaýytynda jumys istep, zeinetke shyǵypty.
Ekeýi jaz ailaryn Túrkiianyń Stambul qalasyndaǵy Gúneshili aýdanyndaǵy ózderi salyp alǵan jeke úilerinde ótkizedi. Qytaida, Mońǵoliiada jáne Qazaqstanda týys-týǵandary bar.
Ábeidýlla aqsaqal osy jasynda sol týystaryn izdep Qazaqstanǵa, Qytaiǵa, Mońǵoliiaǵa áldeneshe ret barǵanyn, al olardyń kóbin Germaniiaǵa arnaiy shaqyrǵanyn, Eýropany aralatqanyn aitady.
«Germaniiada turyp jatqan ózi sekildi qazaqtardyń úlkenderi azaiyp, barǵan saiyn burynǵydai emes aǵaiyn-týys arasyndaǵy bailanys nasharlap barady. Jastar qazaqtyń burynǵy salt-dástúrlerin umyta bastady, úlkenderdi syilaý degendi bilmeitin boldy. Endi 10-15 jyldan keiin ne bolatynyn aitý qiyn»,– deidi ol.
Qázir jaz boiy Túrkiiada toi kóp.
«Al, jastar turmaq, úlkenderdiń ózderi atajurt Qazaqstanǵa barǵysy kelmeidi», – deidi Ábeidýlla Qoiynshy ajana.
Altai qazaqtaryn bastap Gomindanǵa qarsy kúreste erlik jasap, keiin qytailar tarapynan basyn alǵyzǵan ataqty Zýqa batyrdyń nemeresi Arystan Tosyn qajy bolsa, Qazaqstan táýelsizdigin jariialaǵan soń-aq, at tizginin atajurtqa qarai burdy.
Ol qazaqtyń ámeńgerlik jolymen bas quraǵan óziniń jeńgesi iaki báibishesiniń ruqsatyn alyp, kóshýge bel bailady.
Eýropa topyraǵynda ómirge kelgen 4 balasyn erjetkizip, eki qyzyn qutty jerine qondyryp, eki ulyn úilendirgen soń bundai sheshimge bardy. Atajurtyn qashanda esinen shyǵarmaǵan Arekeń Qazaqstan táýelsizdigin alǵan kezde erekshe shattyqqa bólendi.
Qazaqstannyń tuńǵysh Prezidenti N.Nazarbaev resmi saparmen Ulybritaniiaǵa barǵan kezde, Eýropada júrgen qazaqtar arasynan Arystan alǵashqylardyń biri bolyp, Elbasymen júzdesip, sheteldegi qazaqtardyń taǵdyr-taýqymetin jetkizý baqytyna ie boldy.
Árine bul Prezidenttiń resmi sapar hattamasyna kirmegen edi. Germaniiadaǵy qazaqtardyń tynys-tirshiligine qatysty suraqtardan soń, N.Nazarbaevtyń «zeinetke shyqqan soń elge qaityńdar» degen sózi onyń týǵan elge degen saǵynyshyna qanat bitirdi.
Ol qázir Almaty qalasyna jaqyn Raiymbek aýylynda tútin tútetip, bai-baqýatty ómir keship jatyr. Arekeńdi búkil Qazaqstan tanidy desek, artyq aitpaǵandyq bolady. Ultjandy, úiiniń esigi kimge bolsyn, únemi ashyq turatyn aqkóńil, qonaqjai Arekeń atajurtqa qazaqtyń umytyla bastaǵan «Qara jorǵa» biin alyp keldi. Qazaq elinde Altyn esimdi jas áielge úilenip, eki balaly boldy. Atasy Zýqa batyrdyń esimimen atalatyn meshit turǵyzdy, sóitip jergilikti halyqty imandylyqqa baýlýda qolynan kelgenshe eńbek etip keledi.
Dosan BAIMOLDA,
Avtordyń «Eýropadaǵy qazaqtar» kitabynan alyndy
Bas sýret Voxpopuli.kz saitynan alyndy
