«Almaty» telearnasy búkil elimiz úshin aýyr synaq bolǵan úlken qasiret týraly jýrnalistik zertteý janryndaǵy 5 bólimdi derekti filmniń besinshi bólimin usynǵanyn habarlaidy Almaty.tv tilshisi. Filmde ekskliýzivti suhbat pen buǵan deiin beimálim faktiler usynyldy. Sonymen qatar, avtorlar qandy búlik pen sumdyq alapatqa ainalǵan narazylyqtyń tolyq hronologiiasyn qalpyna keltirýge tyrysqan.
Filmniń avtorlarynyń aitýynsha, qaiǵyly qańtar búkil Qazaqstan halqy úshin úlken qater, aýyr synaq boldy. Ne jaǵdai, nege olai boldy degen suraqtarǵa árkim ózinshe jaýap izdep, túrli dálel keltiredi. Alaida anyǵy ol – beibit sherýge shyqqandardy ózge bir kúshter paidalanyp, aram piǵylyn júzege asyrǵysy keldi. Muny sol oqiǵanyń qainaǵan ortasynda bolǵandar da rastaidy.
«Bireýdiń artynan erip, qyrǵyn tóbeles shyǵarý qajet emes. Sondyqtan máseleniń bárin sabyrmen sheshý kerek. Istegen isime qatty ókinemin. Qazaqstandai úlken elimiz bar, qanshama baýyrlarymyz bar, sol kisilerge aitarym, osyndai arańdatýshylyqtarǵa men siiaqty erip ketpese eken», - deidi kúdikti.
Uiymdastyrýshylar men úilestirýshilerdiń bilikti kúshpen basyp alýǵa talpynǵanyn, olardyń josparly túrde iske asqan qimyly dáleldep otyr. Jappai tártipsizdiktiń alǵashqy kúnderi men ári qarai jalǵasqan búlik kezinde qarýly toptar elimizdiń alty aimaǵynda ári, respýblikalyq mańyzy bar Almaty men Shymkent qalalarynda 1,5 myńnan asa nysandy qiratyp, órtedi. Eń aldymen olar onnan asa memlekettik mekemelerdi, ákimshilik, orta jáne shaǵyn biznes nysandaryn tonap, politsiia ǵimarattary men birneshe júzden asatyn kólikti órtep jibergen. Keiinnen Almaty ákimdigi men Rezidentsiiaǵa shabýyl jasap, basyp almaq boldy. Sonymen qatar, quqyq qorǵaý organdarynyń barlyq deregi, iaǵni, qylmystyq jazbalar, muraǵattyq qylmystyq ister men izdeýde júrgen adamdar týraly derekter saqtalynǵan Quqyqtyq statistika jáne arnaiy esepke alý jónindegi komitet ǵimaratyna basyp kirýge árekettengen. Odan keiin, naǵyz qarý-jaraq qoimasy bar politsiia departamenti men bólimshelerge shabýyldy uiymdastyrdy.
Odan keiin olar ishki jáne syrtqy qatynaýǵa bóget jasaý maqsatynda halyqaralyq áýejaidy basyp aldy. Dál sol kezde ózge top BAQ ǵimarattarynyń keńseleriniń astań-kesteńin shyǵaryp, Kóktebe telemunarasyn qolǵa túsirgisi keldi. Eger olardyń oiy iske asqan jaǵdaida, bul úlken aqparattyq kollapsqa alyp keler edi. Eń soraqysy qarýlanyp alǵan búlikshiler kúshtik qurylym ókilderi men beibit turǵyndarǵa oq atty.
Izraildik saiasi strateg Devid Eidelmannyń aitýynsha, jaǵdaidy, jasandy túrde beibereket jasap, bárin óz ýysynda ustaǵysy kelgender paidalanýǵa tyrysqan.
«Olardyń oiy iske aspady. Bul Qazaqstan biliginiń, ásirese, Prezidenttiń, sonymen qatar, qazaq halqynyń jaǵdaidy turaqsyzdandyrǵysy kelgenderge ermei, sabyrlyq tanytýynyń arqasy», – dedi tanymal saiasattanýshy.
Qańtar oqiǵasy kezinde myńdaǵan adam zardap shekti. Onyń ishinde beibit turǵyndarda bar. Onyń biri – almatylyq Baqyt Istebaev sol kúni soqqy astynda qalǵan áskeri jaýyngerdi qorǵamaq bolypty. Ári, jaralanǵan jigitke kómek kórsetý barysynda onyń ózine oq tiip, esinen tanyp qalady. Sol kúni aýrýhanaǵa túsip, aiaǵyna ota jasalǵan. Onyń oiynsha, qańtardaǵy sumdyqty umytý múmkin emes jáne beibit ómirge jeter eshteńe joq.
«Mundai jaǵdai elimizde qaita bolmasyn, tynyshtyq bolsyn. Ár nárseden adam sabaq alady ǵoi, bul – bizdiń elge, halyqqa, úlken sabaq boldy», – dedi Baqyt Istebaev.
Qarýly toptar eppen jáne aiqyn jospar boiynsha áreket etkeni anyq. Olar, birinshiden, áleýmettik narazylyq arqyly jaǵdaidy shielenistirip, beibit sherýge shyqqandardy kúshtik qurylymdardy taiaq astyna alyp, urlyq-qarlyq jasaýǵa, janǵysh zattardy daiyndaýǵa májbúr etti. Arandatýshylarǵa, qyzyl kúrte kigen úilestirýshilerge, sondai-aq, tamaq jetkizetin kompaniialardyń kýreriniń kiimimen júrgen «bailanysshylar» kómek kórsetken. Onyń bári beinekórinisterden baiqalady. Ekinshiden, strategiialyq nysandardy basyp alyp, joiyp jiberý maqsatynda shabýyl jasaldy. Úshinshiden, qalalardy baqylaýyna alǵannan keiin, telearnalar arqyly el basshylyǵyna málimdeme jasap, bilikti berýin talap etý boldy.Biraq, olardyń oiy iske asqan joq.
«Bul arada árine, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń batyldyǵyn moiyndaý kerek. Biliktiń qulamaityny týraly málimdeme jasaýy túbegeili máni bar, betburysty sát boldy», - deidi saiasattanýshy Talǵat Qaliev
Sarapshylardyń aitýynsha, qastandyq jasaýshylar men radikaldar memleketke qol suǵýǵa umtylyp, beibit sherýdi eldegi turaqtylyqty buzý maqsatynda paidalandy. Tóngen qaterge qaramastan, Qazaqstan el birliginiń arqasynda memlekettigi men táýelsizdigin saqtap qaldy.
Film avtorlarynyń aitýynsha, Qasym-Jomart Toqaev Prezident bolyp sailanǵan alǵashqy kúnnen bastap demokratiialyq reforma jolyn ustandy. Memleket basshysy birqatar mańyzdy zańǵa ózgerister engizgen birneshe reforma usyndy. Eldiń saiasi jáne ekonomikalyq ómirindegi ózgerister 1 jylda iske aspaityny anyq. Biraq sol kezde Prezident bul máseleni keiinge shegerýge bolmaidy degen edi. Memleket basshysy birqatar bastamany usyndy. Ol - bilik pen qoǵam arasyndaǵy turaqty dialogqa baǵyttalǵan «ártúrli pikir – birtutas ult» formýlasy men «estitin memleket» tujyrymdamasy edi. «Qańtar oqiǵasyn» qoǵamdyq-saiasi qurylymdy qaita qalpyna keltirý kezeńiniń jańa bastamasyndai desek artyq aitqandyq bolmas. Ári ol Prezident jariialaǵan jańa reformalardyń júzege asýyn jedeldetýge arnalǵan qozǵaltqysh kúsh ispetti boldy.
Belgiialyq sarapshy Alberto Tiýrkstranyń aitýynsha, Qazaqstandaǵy saiasi júie reforma jasaýdy qajet etti, al bilik ony júzege asyrdy.
«Konstitýtsiialyq referendým, alda ótetin sailaý – bári jańa reformalardyń nátijesi. Men senimmen qaraimyn, óitkeni qańtar oqiǵasy durys sheshildi. Turaqtylyq ta demokratiia siiaqty mańyzdy nárse. Turaqtylyq – geosaiasi jaǵynan turaqsyz ǵasyrda kópvektorly el retindegi ustanymdaryńyzdy saqtaý úshin qajet. Osy jaǵynan sizder 30 jylda tabysqa jettińizder , bul órkendeýge jol ashady. Eger turaqtylyq bolmasa, shet eldik investitsiiada kirmeidi», dedi ol.
Tanymal aqyn Aqberen Elgezektiń oiynsha, bizdiń ómirimizdi ekige qaq bólgen qaiǵyly qańtar, bolǵan jaǵdaidy qaitadan oi eleginen ótkizý qajet ekenin kórsetti.
«Beibit ómirdiń jeńisi kóp bolady, turaqty ómirdiń jemisi kóp bolady». Qańtardan keiin bárimizdiń, jalpy qoǵamnyń sanasy múldem basqa, bizdiń kózqarasymyz ózgerdi, dúniesenýimiz ózgerdi, kóp nárselerge basqasha qaraityn boldyq. Sondyqtan endi memleket óziniń zańdy institýtsionaldyq qyzmetin atqarýy kerek. Ádiletti zańdy qabyldaý jáne ony ádiletti túrde qadaǵalaý», dedi Aqbergen Elgezek
Búginde Prezident ózine berilgen ókilettik pen artyqshylyqtardan bas tartyp, búkil el tarihynda buryn-sońdy bolmaǵan demokratiialyq reformalardy iske asyrýda. Memleket basshysy budan bylai eldi endi, halyqpen 7 jylǵa kelisim-shartqa otyratyn, jaldamaly menedjer basqaratyn bolady dedi.
Film avtorlarynyń aitýynsha, qańtar oqiǵasy kezinde beibit sherýdi búlikke, urlyq-qarlyq pen qylmysqa ulastyryp, bilikti basyp alýǵa árekettengenderdiń jospary iske aspady. Bul kezekten tys ótken sailaýda Memleket basshysynyń tóńiregine uiysqan ultymyzdyń danalyǵy men patriottyq seziminiń arqasy. 20 qarashada sailaýshylar tizimine engen qazaqstandyqtardyń 80 paiyzdan astamy «Ádiletti Qazaqstan» jáne memleket basshysy aitqan reformalar úshin daýys berip, Qasym-Jomart Toqaevtyń kandidatýrasyn qoldady.
«Qaiǵyly qańtar» kezinde Prezident – memleketti qorǵap, tártipti qalypqa keltirý úshin bar kúshin saldy. Memlettigimizdi saqtap qaldy. Demek, tatýlyq, turaqtylyq pen birtutastyq – qoǵamnyń, jalpy memlekettiń damýynyń kepili. Sondyqtan qańtar oqiǵasynyń qaitalanýyna jol bermeý – barsha qazaqstandyqtardyń basty mindeti.
«Almaty» telearnasynyń resmi YouTube arnasynan «Qaiǵyly qańtar» jýrnalistik zertteý janryndaǵy avtorlyq filmniń barlyq bólimin kórińiz.
