Qazaqstannyń bas qalasy Astanada ótip jatqan EKSPO kórmesiniń bastalǵanyna bir aidan asty. Osy ýaqyt aralyǵynda millionnan astam adam kórmeni tamashalap úlgirgen. Qazaqstanǵa shetelden kelýshiler sany da kún sanap artyp kele jatqany baiqalady. Bizdiń Astana – tek otannyń júregi ǵana emes, alǵabasar ideialar men álemdik mańyzy bar sharalardy uiymdastyra alatyn biregei ortalyqqa ainalyp úlgerdi. Ásirese, Ortalyq Aziia elderiniń ózge qalalarymen salystyrǵanda Astananyń bási bir eli biik ekenin kórmeni kórgen jurtshylyq aitýda. Osy aitýly sharaǵa alys-jaqyn shetelderden kelgen qonaqtar kórmemen birge Astananyń tańǵajaiyp arhitektýralyq nysandaryn kórip, ózderiniń rizalyqtaryn jasyrmai aityp júr.
Solardyń biri – Qytai ortalyǵy Pekinde turatyn qandasymyz, álemge tanymal jazýshy, «EKSPO-2017» kórmesiniń Qytaidaǵy qurmetti Tóraǵasy, Qytai saiasi keńesiniń múshesi, qazirgi Qytai qazaqtarynan shyqqan eń biik laýazym iesi (depýtat), Qytai jazýshylar odaǵy Tóraǵasynyń orynbasary, «Qytai jazýshylary» jýrnalynyń Bas redaktory Ákbar Májituly «EKSPO – 2017» kórmesi bastalǵan kezde elordaǵa Qytai delegatsiiasyn bastap kelgen edi. Qarymdy qalamger mundai álemdik sharany ótkizýge úmitker qalalardyń ishinen ozyp shyǵyp, osy mártebege ie bolǵan Astananyń búgingi damýyna óz tańdanysyn bildirdi.
Óziniń aitýynsha, buǵan deiin de Astanaǵa birneshe ret kelgen. Ár kelgen saiyn elordanyń jańasha qulpyryp, jańa ǵimarattar boi kóteretinin, halyq sany artyp, shyn mánindegi Astanaǵa laiyq mádeni-rýhani hám saiasi bedelge ie bolǵanyn baiqaitynyn, mundai tez damý álemdegi kez kelgen qalada bola bermeitin qubylys ekenin baiandady.
– Bizde halyqaralyq jiyndar, festivaldar, arnaiy simpoziýmdar jii ótedi. Keibir turǵyndar bul bosqa aqsha shyǵyndaý, ekonomikaǵa tiimsiz sharalar dep synap jatady. Sizdińshe, mundai sharalardy ótkizýdiń paidaly jáne ziiandy tustary qandai?
– Maǵan Prezident Nursultan Nazarbaevtyń baiqampazdyǵy, qajyrlylyǵy unaidy. Ol kisiniń osy aimaqta liderlik qýatqa ie qala salýdy ári sondai elge ainalýdy kózdeitini baiqalady. Sondyqtan da ártúrli halyqaralyq sharalardy ótkizip, óz eliniń áleýmettik turǵydan da, saiasi belsendilik jaǵynan da ózgelerden áleýetti ekenin kórsetkisi keledi. Kez kelgen sharanyń jospary, baǵyty, maqsaty bolady. Menińshe, Qazaqstandy turaqty damytýdyń joly tek ekonomikalyq paiymdarmen shektelmei, osyzamandyq úderisterge aralasa bilýinde der edim. Aimaqtaǵy tynyshtyq – Qazaqstan úshin aýadai qajet. Al halyqaralyq máselelerge beijai qaramaý – kóregendiliktiń belgisi. Mundaǵy basty oi – tek ózi úshin emes, jalpyadamzattyq múdde turǵysynan paiymdai bilý. Qazirgi azdaǵan qiyndyqty oilaimyn dep, bolashaqtyq iri jeńisterden qol úzýge bolmaidy. Qazaqstannyń joly – keiingi jol dep bilemin.
– Demek, EKSPO kórmesin ótkizýdiń arǵy máni – búgin úshin ómir súrý emes, erteńgi tabystar úshin qol sozý deýge bola ma?
– Durys aitasyz. Qazaqstan jańa Astana salady degenge shetel túgil, osyndaǵy azamattarda senbestik tanytqanynan habarym bar. Qazir Astana álemdik ideialardyń ortalyǵyna ainaldy dese, áldebir kisiler muryn shúiirýi múmkin. Biraq, shyn máninde sondai deńgege jetti. Buǵan osy kórme dálel. Kórmeniń ýaqyty úsh aiǵa sozylatynyn eskersek, búgingi aqparattyq dúmpýdiń úni alystarǵa jetedi. Astana arqyly Qazaqstan óziniń armanyn oryndai alatyn, qol sozǵan maqsatyna jete alatyn el ekenin dáleldedi.
– Bizde EKSPO-ǵa ketken shyǵyn ózin ózi aqtamai ma degen kúdik basym. Mysaly, Qytai Shanhai qalasynda ótken EKSPO-dan qyrýar kiris taýypty dep estidik. Bizde qalai bolýy múmkin?
– Dál qazir keship-piship birdeńe aitý qiyn. Qazaqstan jan-sanyn Qytaimen salystyrýǵa kelmeidi. Qytaidaǵy EKSPO-ny tamashalaǵandardyń basym bóligi – sol eldiń turǵyndary. Bul zańdy qubylys. Qytai – alyp ishki rynoktiń eli. Ol el úshin kez kelgen halyqaralyq shara ózin ózi aqtaýǵa múmkindigi bar. Al Qazaqstanǵa bolashaqta shetelden keletin týristerdiń sany osy kórme arqyly eselep artýy múmkin. Demek, bir EKSPO-men ǵana ólsheýge bolmaidy. Bolashaq týristerdi tartýdyń airyqsha múmkindigi.
Sondai-aq, Qazaqstannyń óz azamattary da kórmeni tamashalýǵa peiildi bolar degen úmittemin. Mundai iri shara Qazaqstan úshin bir ret beriletin múmkindik. Menińshe, shyqqan shyǵyn ózin ózi aqtaýǵa tiis. Uiymdastyrýshylar muny aldyn ala josparlaǵan dep oilaimyn.
– Osy kórmeniń Qytaidaǵy Qurmetti tóraǵasy retinde, Qytaidan keletin týristerdiń sany kóp bolady degen aqparatqa senesiz be?
– «EKSPO – 2017» kórmesiniń arnamasy Qytaida óte jaqsy boldy. Eki el arasyndaǵy syilaistyq-áriptestik ahýaldyń da paidasy kóp tigenin baiqaýǵa bolady. Menińshe, shetelden keletin týristerdiń basym bóligin qytailyqtar quraýy múmkin. Sebebi, Qytai Qazaqstanmen kórshi, tatý el. Álemge eń kóp týristik sapar jasaityn eldiń biri – qytailyqtar. Olar úshin Qazaqstan – syry mol memleket. Bul qytailyqtardy qyzyqtyrady.
– Qytai Astanasy Pekinde turyp jatqanyńyzǵa uzaq jyldar bolypty. Jalpy, Astanada ómir súretin halyqtyń boiynda qandai erekshelikter bolýy kerek dep oilaisyz?
– Eń áýeli, mádeniettilik. Qala – óziniń turǵynymen qala. Bir qalanyń atyn álemge shyǵarý úshin sol qala turǵynynyń bireýiniń is-áreketi sebepshi bolady keide. Men óz elimniń mádenietti, tártipti el ekenin kórsetýim kerek degen oi turǵyndar sanasyna jastaiynan sińse igi. Elimniń Astanasynda turyp jatyrmyn degen maqtanyshpen qatar, orasan jaýapkershilik bolýy tiis. «Astanalyqtar» degen tirkes jai sóz emes, airyqsha mádeniet uǵymyn da bildiretinin umytpaǵan jón. Osyndai iri sharalar kezinde qala turǵyndary óziniń meiirimdi, syilasymdy ekendikterin kórsetýleri kerek. Qazaq ejelden qonaqjai halyq qoi. Mundai qasiet bizdiń bolmysymyzda bar. Astanalyq turǵyndar ózderiniń shyn máninde astanalyq ekendikterin dáleldei alaryna senemin.
– Sizge EKSPO qalashyǵy nesimen unady?
– Arhitektýrasy burynǵy EKSPOlardan bólek. Mundaǵy ár pavilondy aralap shyqqyń keledi. Rettilik, jinaqylyq bar. Aýqymy da úlken eken. 25 gektardy quraidy. Bárin aralap shyqtym dep aita almaimyn. Negizgi nysandardy kórip shyqtym. Aldaǵy ýaqytta Astananyń maqtanyshyna ainalatyn qalashyq bolary sózsiz. Bolashaqta Astanaǵa kelgender osy nysandary kórmei ketpeidi. Jańadan boi kótergen Astananyń sáýletin asyryp turatyn meken osy EKSPO qalashyǵy bolady.
– Astanada ótip jatqan EKSPO-nyń qandai artyqshylyǵy bar dep oilaisyz?
– Eń aldymen taqyryby ózgeshe. «Bolashaqtyń energiiasy» - álem úshin eń ózekti taqyryp. Qazaqstan osyndai taqyrypty tańdaý arqyly óziniń álem aldyndaǵy bedelin arttyrdy. Álem jańa energiiaǵa aýysýǵa múddeli. Biz jer-anamyzdy saqtaýdy oilasaq, onda jasyl energiiany damytýymyz kerek.
– Astanaǵa usynǵan Qytai kórmesiniń ereksheligi qandai?
– Qytai – jedel damyp kele jatqan memleket. Mundai elderde ideialyq mazmun negizgi orynda bolady. Rýhani-mádeni, tehnologiialyq, elektronikalyq jaqtan neshetúrli kózqarastardy toǵystyrǵan zamanaýi jańalyqtardy usynady. Mazmundar jańalanyp, úsh ai boiy usynylmaq. Qytaidyń búgingi damý barysyn áigileitin ártúrli taqyryptardy qamtidy. Aldaǵy ýaqytta kórmeni tamashaýshylar Qytai kórmesinen mol áser alady dep oilaimyn.
– Qazaq Astanasynda ótip jatqan kórmege Qytaidaǵy qandastarymyz kele me?
– Keledi. Men solardyń bir ókilimin. Osy kórme aiasynda Qytaidaǵy qazaq ónerpazdary, biznesmender, ónertapqyshtar atsalysady degen jospar bar. Olardyń aldy kórmeniń ashylý saltanatyna qatysty. Ary qarai da jaz boiy tolastamaidy degen úmittemin. Óitkeni, Astanada ótip atqan EKSPO kórmesi – barsha qazaqtyń maqtanyshy. Sheteldegi qazaqtar Qazaqstannyń kishkentai jetistigine qýanady, ádette. Qashanda jaqsy jańalyq estigimiz keledi.
Áńgimelesken, T. ÓSKENBAI
