زايىتوۆ: «ايتىستىڭ وبالىنا قالعان ادامدى دٷيٸم قازاقستان تانيدى»

"اقىنداردىڭ سٶزiنەن جەنە كەيبiر تەلەارنالارداعى قىزمەتكەرلەردiڭ ەڭگi­مەسiنەن بايقاعانىم - ايتىستىڭ وبالىنا قالعان ادام ٷلكەن زييالى ازامات سيياقتى". وسىلاي دەگەن زايىتوۆ بۇل سۇحباتتى بٸرنەشە جىل بۇرىن بەرگەن. اقىننىڭ ويلارى ەلٸ دە ٶزەكتٸ, الايدا. رينات زايىتوۆ - الامان ايتىستا تالاي مەرەنi بۇزىپ, اقيقاتقا الداسپان سۋىرىپ جٷرگەن شايىر. اقىننىڭ «دات-قا» شىققان سۇحباتىن بارىنشا ىقشامداپ نازارلارىڭىزعا ۇسىندىق.

«ارقادان اۋعان ارقارمىن...»

- رينات, ٶزiڭنiڭ سەمەيدەن الماتىعا بiرجولا قونىس اۋدارعانىڭدى ەستiدiك, قونىس قۇتتى بولسىن!

- راقمەت! جەتiسكەن قازاق كٶششiل بولۋشى ما ەدi...

- ەندiگi ايتىستاردا الماتىنىڭ جىرتىسىن جىرتاسىڭ با, جوق ەلدە تۋعان جەردiڭ تۋىن ۇستاپ قالاسىڭ با?

- قازاقتا «يت - تويعان جەرiنە, ەر - تۋعان جەرiنە» دەگەن مەتەل بار. وسى كٷنگە دەيiن ٶزiم قايدا جٷرسەم دە, ايتىسقا تۋعان جەرiم سەمەيدiڭ اتىنان شىعىپ كەلدiم. وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن استانا قالاسىندا جٷرگەن كەزiمدە دە الامانعا سەمەيدiڭ اقىنى رەتiندە شىعىپ جٷردiم. ەندiگi جەردە دە سەمەيدiڭ اتىنان سىنعا تٷسەمiن. الايدا جالعىز سەمەيدiڭ ەمەس, دٷيiم الاشقا ورتاق اقىنمىن.

- اقىننىڭ ەلدەن كەتۋiنە نە سەبەپ بولدى ەكەن, ەلدە ٶسكەمەنگە ٶگەي بولىپ, توزىعى جەتكەن سەمەيمەن بiرگە «توزىپ» كەتتiڭ بە?

- «ارقا جايلى بولسا, ارقارى اۋىپ نەسi بار?» - دەمەي مە, حالىق. سەمەيدiڭ كٷيi ٶسكەمەنگە قوسىلىپ, ٶزگەرگەنi شامالى. بiرەۋلەر ٶسكەمەن سەمەي ارقىلى قازاقىلانادى دەپ جٷردi. بiراق ودان تٷك شىققان جوق.

قايتا سەمەيدiڭ بۇرىننان جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاقى مەدەنيەتiنە قىلاڭ تٷستi. ايتىس بار كەزدە سەمەيدە جٷرگەننەن ارتىق باقىت جوق بولاتىن. ايتىس كەتكەن سوڭ, كەرi شاھاردان مەن كەتتi.

قازiر سەمەيدە قازاقىلىقتىڭ نىسپىسى, ۇلتتىق مەدەنيەتتiڭ ۇشقىنى قالعان جوق. ەگەر قازاعى كٶپ شىمكەنت سيياقتى قالا بولسا, وندا تۋعان جەردە جٷرگەننەن ارتىق نە باقىت بولسىن?!

- ەيتەۋiر, قونىس اۋ­دارعان سوڭ, مايشەلپەككە بٶككەن استاناعا تارتپادىڭ با? قازiر استانا الماتىعا «كٷندەس» بولدى عوي...

- ول سٶزiڭنiڭ جٶنi بار. بiراق استانادا بiراز جىلدىڭ الدىندا بولعام. استانا بiز بەن سiز سيياقتى قاراپايىم ادامداردىڭ قالاسى ەمەس. ول - شەنەۋ­نiكتەرگە ارنالعان قالا. ول جەردە ٶمiر سٷرەتiن ادامداردىڭ دا قالتاسى قالىڭ بولۋى كەرەك. ەيتپەسە تابيعاتى دا, ٶزi دە سۋىق قالا شەتتەن بارعانداردى ەسiر­كەي قويماسى انىق.

استانانىڭ الماتىعا «كٷن­دەس» بولاتىن جٶنi بار عوي. ٶيت­كەنi الماتى - قازاقستاننىڭ بۇرىنعى ورتالىعى.

سونداي-اق ٶنەر مەن مەدەنيەتتiڭ, ەدەبيەت­تiڭ, زييالى جۇرتتىڭ باسى تٷيiس­كەن جۇماق جايى. تەۋەلسiز­دiكتiڭ ارعى-بەرگi سىرى مەن قۇپيياسىن قوينىنا تٷيگەن شە­جi­رەلi جەرi, تاريحي مەكەنi.

- استانا دەمەكشi, وسىدان ەكi جىل بۇرىن استانانىڭ ون جىلدىعىندا رٷستەم ەكەۋiڭ اشىق ايتىسىپ, تاقىرداعى قالانىڭ قوياسىن قوتارىپ تاستاعان ەدiڭدەر. بiلەتiندەردiڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ايتىستىڭ «اجالىنا» سول ايتىس سەبەپكەر بولعان سيياقتى...

- سەبەپسiز نەرسە بولمايدى. بiراق قازاق ايتىسىنىڭ «اجالىنا» رٷستەم ەكەۋمiزدiڭ جەكپە-جەگiمiزدi كiنەلاۋدىڭ رەتi جوق شىعار. ٶيتكەنi شٶلمەكتiڭ مىڭ كٷن ەمەس, بiر كٷندە سىناتىنى سيياقتى, بۇل ايتىستىڭ دا «ٶلiمi» بiر جەكپە-جەكتە قورىتىلعان جوق. ول - بiراز ۋاقىت iشتە پiسiپ, جەتiلiپ, سوڭىنان جارىلعان «جارا».

حالىق قازاق ايتىسىنىڭ دامىپ, اقيقاتتى تiلiپ ايتاتىنىن ٶز كٶزدەرiمەن كٶرiپ جٷردi. مەسەلەن, وت تiلدi ايبەك, بال­عىنبەك, بەگارىستىڭ جىرلارى بيلiكتi مىڭ رەت اۋدارىپ سالاتىنداي ۇران بولا بiلدi. ايتىستىڭ «اجالى» وسىنداي شىندىقتى اڭىراتا ايتىپ جٷرگەن اقىنداردىڭ سٶزiنەن, اقيقاتتان بولۋى مٷمكiن...

ايتىستىڭ وبالىنا قالعان زييالى كٸم?

 
- ايتىستى اۋىزدىقتاۋعا كٸم مۇرىندىق بولدى, رينات?

-استانا تويى مەن پرەزي­دەنت­تiڭ مەرەيتويىنا بايلانىستى ايتىس ٶتەتiنi تۋرالى حابار ەستiدiك. بiراق وندا ايتىساتىن اقىندار بۇرىن جٷرسiن ەرمانوۆ iرiكتەپ, دوداعا سالىپ جٷرگەن شايىرلار ەمەس ەكەن.

جٷرگiزۋ­شiسi دە ەرمانوۆتان باسقا بiرەۋ كٶرiنەدi. سونىمەن بiرگە ول ايتىستا استانا مەن پرەزيدەنتتi, قازاقستان ساياساتىن ماقتايتىن شارت بار سيياقتى.

ٶز باسىم, ونداي الامانعا تٷسiپ, كٷلكi بول­عىم كەلمەيدi. ەرiپتەستەرiم دە ونداي جاساندى, سايقىمازاق ايتىسقا قاتىسپايدى دەپ بiلەمiن.

ال وسى كيەلi ٶنەردiڭ شامىنىڭ ٶشۋiنە سەبەپكەر ادامعا كەلەر بولساق, ول ساۋداباەۆ تا, پرەزيدەنت تە بولماۋى مٷمكiن. ٶيتكەنi بiز ساۋداباەۆتىڭ «اقىندار سايىسى» دەپ اتالاتىن ايتىسقا قويعان شارتىمەن تولىق تانىسىپ شىقتىق. وعان قاراپ, ساۋداباەۆتى كiنەلاعىم كەلمەيدi. ساۋداباەۆ بiرەۋدiڭ ايتقانىن ورىنداپ وتىر عوي. ال پرەزيدەنت ايتىستى توقتاتتى دەگەن سٶز ميعا سىيمايدى.

ٶيتكەنi ول كiسi مۇنداي ۇساق تiرلiكتەرگە ارالاساتىن بولسا, بiزدi - اقىنداردى ەلدەقاشان جەر جاستاندىراتىن ەدi.

ولاي دەيتiنiم, تەۋەلسiزدiكتەن بەرگi جىلدارداعى ايتىستاردا پرەزيدەنت جا­يىندا ەشكiم (وپپوزيتسييا دا) ايتىپ كٶرمەگەن اششى ٶلەڭدەر ايتىلىپ جٷردi. بiراق وعان نازارباەۆتىڭ تۋلاعانىن ەستiگەن جوقپىز. سوندىقتان ايتىستىڭ توقتاۋىنا پرەزيدەنتتi كiنەلاي المايمىن.

- سوندا بۇل كيەلi ٶنەردiڭ وبالىنا قالعان كiم بولۋى مٷمكiن?

- قولمەن ۇستاپ, كٶزبەن كٶرگەندەي, بiرەۋدi كiنەلاۋعا نەگiزiم جوق. بiراق اقىنداردىڭ سٶزiنەن جەنە كەيبiر تەلەارنالارداعى قىزمەتكەرلەردiڭ ەڭگi­مەسiنەن بايقاعانىم - ايتىستىڭ وبالىنا قالعان ادام ٷلكەن زييالى ازامات سيياقتى. ونى دٷيiم قازاقستان تانيدى. بiراق قولىمدا «تiرi» دەرەك بولماعان سوڭ, ونىڭ اتىن اتاپ, تٷسiن تٷستەي المايمىن, كەشi­رiڭiز!

- رەسپۋبليكا كٶلەمiندە ٶتiپ جٷرگەن الامان ايتىستىڭ توقتاعانىنا ەكi جىلدان استى. وسى جىلدىڭ كٶكتەمiندە «قاشىپ-پىسىپ» جٷرiپ, بiر ايتىس ٶتكiزگەن ەدiك, ونىڭ ٶزiن كٶرسەتۋدەن تەلەارنالار ات-توندارىن الا قاشتى. ٶنەردiڭ تٶرەسi - ٶلەڭنiڭ بوساعا جاعالاپ قالعان جەتiم كٷيiنiڭ تاعى باسقا سەبەبiن بiلە الدىڭىز با?

- يە, بiردە-بiر تەلەارناسىز وسى جىلدىڭ كٶكتەمiندە الماتىدا ٷلكەن ايتىس ٶتتi. ٶلەڭگە سۋساعان حالىقتا سان جوق. اقي­قات پەن ٶنەردiڭ ٶلمەيتiنiنە سول كەزدە كٶزiمiز جەتتi-اۋ!

اعىلشىننىڭ بiزدiڭ ايتىستى زەرتتەپ جٷرگەن بiر جۋرنا­ليسi: «قازاقتىڭ اقىندار ايتىسىنان كەمەل­دi, ەركiن, ەدiل دەموكراتييا كٶر­گەن جوقپىن», - دەگەن ەكەن. جٶن سٶز.

قازاقتان باسقا قاي حالىق سٶزگە توقتاپ, سٶزدiڭ قادiر-قاسيەتiن تٷسiنگەن ەدi? جوق قوي.

سوندىقتان ٶلەڭ سٶزدەن ٶرنەك سالعان قازاقتاي دانا حالىق جەر بەتiندە كەمدە-كەم. بiراق وسى كيەلi ٶلەڭiمiزگە دە قييانات جاسادىق. ونى سٶزدiڭ قاسيەتi تەگiن جiبەرە قويماس. قيياناتقا الۋان تٷرلi سەبەپ ايتۋعا بولاتىن ەدi. الايدا ونىڭ كٶبiنiڭ نەگiزi جوق. سوندىقتان قازiرشە سوڭىن كٷتەيiك. بiز - قازاقتار كەز كەلگەن قيياناتتىڭ سوڭىن شىداپ كٷتۋگە ٷيرەندiك قوي!

- وسى كٷنگە دەيiن ٶلەڭدەگi ٶتكiرلiگiڭ ٷشiن قۇقاي كٶرسەتكەن ەكiم-قارا, شەنەۋنiكتەر بولدى ما?

- بولدى. بiراق گازەت بەتiنە, سۇحبات بەرiپ ايتۋعا تۇرمايتىن ۇساق دٷنيەلەر عانا. جالپى, قۇقاي كٶرسەتۋ اقىندى مۇقالتا المايدى. قايتا باتىلداندىرا تٷسۋi مٷمكiن. كەز كەلگەن ادام ٶز ٶتiرiگi اشىلعان كەزدە عانا وعان قارسى جۇمىس iستەيدi عوي.

 ەندەشە, اقىندار بiرەۋدiڭ ٶتiرiگiن اشقان كەزدە نەمەسە سٶزi جانىنا باتقان شاقتا ول دٶڭ-ايباتىن بەتiنە شىعارادى. بiراق بۇل - قورقاۋدىڭ iسi.

- رينات, ٶزiڭدi «حابار» ارناسىنداعى ويىن-ساۋىق باعدارلامالارىنان كٶرiپ جٷرمiز. اسىلى, ٶزiڭ سٶز قادiرiن بiلەتiن, قازاقىلىعىڭ باسىم ازاماتسىڭ. ساعان مۇنداي جەڭiل-جەلپi دٷنيە ەمەس, قازاقتىڭ رۋحىن كٶتەرiپ, ساناسىن سەرپiلتەتiن «وياۋ», «تiرi» حابار كەرەك ەدi... بۇيىرعانى وسى بولدى ما?

- يە, قازiرشە بۇيىرعانى وسى بولىپ تۇر. ٶزiم دە «كەلە سالىپ, تٶر مەنiكi» دەيتiن ٶڭ­مەڭ­دەۋگە بارعان جوقپىن. الدىمەن تەلەارنانىڭ «كۋح­ن­يا­سىن» كٶرiپ, سونان سوڭ تابيعاتىما كەلەتiن بiر جوبامەن اينالىساتىن شىعارمىن.

قا­زiر­شە ويىن-ساۋىق حابارى بولسا دا, جۋرناليستيكاداعى الشىسى تٷسكەن جۇمىس وسى بولىپ تۇر. نەگiزi, بiزدiڭ تەلە­جۋر­ناليستيكا سالاسىندا ورايىن تاپساڭ, الۋان تٷرلi تاقىرىپتى قامتىپ, قىزىقتى حابار جاساۋعا مٷمكiندiك كٶپ.

 بiرەۋلەر قازiرگi جاعدايدا قوعامدىق-ساياسي باعىتتاعى حابارلاردىڭ بەرi اقيقاتتان الشاق كەتەدi دەگەن سىڭارجاق پiكiرلەر ايتادى. الايدا ەبiن كەلتiرiپ, حاباردى بەرۋ فورماسىن تاپساڭ, قانداي باعدارلاما بولسا دا, تاقىرىپتى, وي-يدەيانى اشۋعا ەبدەن مٷمكiندiك بار.

- ويعا العان جۇمىستارىڭ ورىندالسىن! ەندi, امال جوق, ايتىستان اجاردى كەتiرگەن سوڭ, اينۇر اپاڭ (تۇرسىنباەۆا) «ەكi جۇلدىزدى» جاعالاپ جٷر, بiراز اقىندار جوعارى وقۋ ورىندارىنا مۇعالiم بولىپ كەتتi, ەندi بiر توبى تامادا بولىپ جٷر. سەن «حاباردان» تۇراق تاپتىڭ. ال «ەكi قولعا بiر كٷرەك» تاپپاي قالعان اقىن بار ما?

- اقىندار ايتىس تiزگiن­دەلەردەن بۇرىن دا جۇمىسسىز ەمەس بولاتىن. ايتىس توقتاعاننان كەيiن دە ٶز ورىندارىن تا­ۋىپ جاتىر. جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ۇستازدىق قىز­مەتتەرi وسىدان بiراز جىلداردىڭ الدىندا باستالعان, قازiر ولار سونى جالعاستىرىپ جاتقان جايلارى بار. ال تامادالىق كەسiپ اقىنداردىڭ و باستاعى تابىس كٶزi ەكەنiن جاسىرا المايمىن. قىسقاسى, «ەكi قولعا بiر كٷرەك» تاپپاي قالعان اقىن جوق-اۋ!

«دٸن دەندەگەن جاستارعا وبال»

- رينات, ٶزiڭ اقىن, كٶزiڭ اشىق, كٶكiرەگiڭ وياۋ ازاماتسىڭ. بiرەۋلەر: «وسى قازاقققا نە جەتپەيدi: مەملەكەتi, استاناسى, بايلىعى, حالقى بار», - دەپ جاتادى. شىنىمەن, قازاققا نە جەتپەيدi, وسى?

- بiراۋىز سٶزبەن تٷيسەك, قازاققا الدىمەن رۋح, سونان سوڭ ۇلتتىق نامىس جەتپەيدi. ەيتپەسە, قۇدايعا شٷكiر, باسقا جاعىمىزدان كەمدiك كٶرiپ وتىرعان جوقپىز.

ەگەر قوعامدا قازاقتىڭ قور ٶمiر سٷرiپ, حالىقتىڭ كەدەي تۇرمىسى بولسا, وندا وسىنىڭ بەرi قازاقتىڭ ٶزiن-ٶزi تانۋىنىڭ جەتiسپەۋiنەن. رۋحى كەمiگەن حالىقتىڭ جاستارى دا «سولقىلداق» كەلەدi. ياعني بiزدiڭ جاستاردىڭ ەسiرە دiنگە بەرiلiپ, ٶمiرلiك جولدارىنان اداسىپ بارا جات­قاندارىن ايتا كەتكەن جٶن سيياقتى. يسلامنىڭ جولىنا تٷسۋ قىلمىس ەمەس. تەك ٶزiمiزدiڭ كٶ­رiن­­گەن كەلiمسەك دiنگە ەسiك اشىپ وتىرعانىمىز - قىلمىس.

- وندا باستى قىلمىسكەر كەلiمسەك دiنگە كiرگەن جاستار ەمەس, سول كەلiمسەك دiندەردi «كەۋ-كەۋلەپ» وتىرعان ٶزiمiز بولدىق قوي...

- يە, باستى قىلمىسكەر - وسى دiندەردiڭ ەلiمiزدە ەركiن ٶمiر سٷرۋiنە وراي جاراتىپ وتىرعان ٶزiمiز.

قازiر ٶزiمiز سەنەتiن يسلامنىڭ بiر اعىمى ايتىسقا, ەن, ٶلەڭ ايتۋعا, بەتاشار سيياقتى ۇلتتىق دەستٷرگە قارسى كەلiپ جٷر.

ماعان بiر تانىس يمام پايعامباردىڭ: «دiن ارابتان باستالسا, ونىڭ بۇزىلۋى دا ارابتان بولادى», - دەگەن سٶزiن ايتقان بولاتىن. بiزدەگi قازiرگi جاپپاي بەلەڭ الىپ كەلە جاتقان دiن - سول ارابتىڭ بۇزىلعان دiنi عوي.

- جٶن سٶز. ال ەندi سوڭعى رەت اۋىلعا قاشان باردىڭ?

- اۋىلعا ٷنەمi بارىپ تۇرامىن. شىنى كەرەك, اۋىلدىڭ قازiرگi جاعدايى تىم ناشار. ايتىسكەر اقىن بالعىنبەك يماشەۆ:

«كەزiندە دiنمۇحامەد -دانا باسشى,

قازاققا قىرىق قالا سىيلاپكەتتi.

بiز جالعىز استانانىبiتiرگەنشە,

دالادا تٶرت مىڭ اۋىلقيراپ كەتتi», -

دەگەن بولاتىن بiر ايتىستا.

شىندىق وسى.

- ەڭگiمەڭە راقمەت!

سۇحباتتاسقان, جۇقامىر شٶكە