ەلٸمٸزدە يندۋستريالدى دامۋ باعدارلاماسى ەڭ العاش 2010 جىلدان باستاپ جٷزەگە اسا باستاعان بولاتىن. بٷگٸندە اتالعان باعدارلامانى ٷشٸنشٸ كەزەڭٸ جٷزەگە اسۋدا. باعدارلامانىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸ 2010-2014 جىلداردى قامتىدا, ەكٸنشٸ كەزەڭٸ 2015-2019 جىلدارى جٷزەگە اسسا, قازٸر ٷشٸنشٸ كەزەڭ 2020-2025 جىلدار ارالىعىن قامتىپ وتىر.
يندۋستاريالدى دامۋ باعدارلاماسى ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن ماڭىزى زور مەملەكەتتٸك باعدارلاما دەسەك بولادى. مۇنىڭ الدىندا ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا باعىتتالعان سالالىق باعدارلامالار بولدى. كەيٸننەن سونىڭ بەرٸ بٸرٸكتٸرلٸپ, ونىڭ ورنىن ٷدەمەلٸ يندۋسترالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى باسقان بولاتىن.
وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعى, مۇناي-گاز, حيمييا ٶنەركەسبٸ, ماشيناقۇراستىرۋ, تەلەكوممۋنيكاتسييا, فارماتسەۆتيكا جەنە قۇرىلىس سىندى ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى سالالارى جان-جاقتى دامي باستادى.
2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋسترالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسىندا جالپى قۇنى 50 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 237 جوبانى جٷزەگە اسىرۋ كٶزدەلگەن بولاتىن. مامانداردىڭ سول كەزدەگٸ ەسەبٸ بويىنشا باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋدىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸندە ەلٸمٸز بويىنشا 8,7 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورىنىن قۇرۋ كٶزدەلگەن بولاتىن.
اتالىمىش باعدارلاما قولعا الىنعان 2010 جىلدىڭ اياعىندا دٷنەجٷزٸلٸك بانك قازاقستان ەكونوميكاسى 2%-عا جوعارلاعانىن جازعان ەدٸ. بٸراز 2013 جىلى دٷنيەجٷزٸندە ورىن العان ەكونوميكالىق داعدارىس قازاقستاننىڭ يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسىنا تەجەپ, بٸرقاتار ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋگە مەجبٷرلەگەنٸ ەسٸمٸزدە. سول كەزدە ەلەمدٸك نارىقتاعى مۇنايدىڭ باعاسى 40%-عا دەيٸن قۇلدىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنا سالقىنىن تيگٸزگەنٸ جاسىرىن ەمەس. سول كەزەڭدە ەلٸمٸزدٸڭ ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸ 42%-عا دەيٸن قۇلدىرادى. وسىلايشا دٷنيەجٷزٸندەگٸ داعدارىس قازاقستان ەكونوميكاسى دا قوس ٶكپەدەن قىسقانى بەلگٸلٸ.
جالىپ, قازاقستان يندۋسترالدى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قولعا الىنۋى ەلٸمٸزدە وتاندىق ٶندٸرٸستٸ ٶركەندەتۋ جولىنداعى كەدەرگٸلەردٸ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي كٶرسەتٸپ بەرگەنٸن اتاپ ايتۋعا بولادى.
ٶندٸرٸستٸ ٶركەندەتۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىم, بٸلٸكتٸ ماماندار جەنە قوسىمشا ەلەكتر قۋاتى كەرەك ەكەنٸ بەلگٸلٸ. 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستاريالدى دامۋ باعدارلاماسى بٸزگە العىشارتتاردى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتكەنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. بەلگٸلٸ ەكونوميكالىق شولۋشى سەرگەي دومنين «قالا مەن دالا» گازەتٸنە بەرگەن تٷسٸنٸكتەمەسٸندە يندۋستاريالدى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ بٸرٸنشٸ كەزەڭٸ جايىندا بىلاي باعاسىن بەرگەندٸ.
– 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسى كەزٸندە ەلٸمٸزدە بٸراقتار ٶندٸرٸس ورىندارى بوي كٶتەردٸ. دٷنيەجٷزٸن شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىس باعدارلامىنىڭ قارقىنىن بەسەڭدەتكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك. بٸراق بٸزدەر بٸرٸنشٸ كەزەڭدە كەرمەتتەي ٶندٸرٸس ورىندارىن قۇرماساق تا, بولاشاقتا ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ٶڭٸرٸندە يندۋستريالدى دامۋ باعدارلاماسىن دامىتۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن ينفراقۇرىلىمدار قۇردى. بۇدان باسقا ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ كٸدٸرٸسسٸز جۇمىس ٸستەۋٸنە قاجەتتٸ ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرەتٸن نىسانداردىڭ سالدىق. ەڭ باستىسى ٶندٸرٸستٸ ٶرگە سٷيرەيتٸن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق مامانداردى دايىندايتىن ورتا بۋىندى وقۋ ورىندارىن قۇرۋدى باستادى. وسىلايشا يندۋستريالدى دامۋدىڭ العاشقى كەزەڭٸندە ناقتى مەسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلٸپ, ولاردى شەشۋ جەدەلدەتٸپ شەشۋٸمٸزگە تۋرا كەلدٸ, – دەيدٸ ساراپشى ەكونوميست.
ايتالىق, كەڭەس زامانىندا قازٸرگٸ تٷركٸستان وبلىسىنا قاراستى كەنتاۋ قالاسى تاۋ-كەن سالاسى, ماشيناقۇراستىرۋ سالاسىمەن اتى شىققان قالا بولاتىن. كەڭەس زامانىندا كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى ەلٸمٸزدٸ بىلاي قويعاندا وداق كٶلەمٸندە تٷرلٸ ترانسفورماتورلاردى شىعارىپ كەلدٸ. ال كەڭەس وداعى قۇلاعاننان كەيٸن مۇنداعى ٶندٸرٸس قارقىنى بٸرشاما بەسەڭسٸگەن ەدٸ. بٸراق جەرگٸلٸكتٸ ينۆەستور ٶندٸرٸستٸڭ وتىن ٶشٸرمەي زاۋىتتى ساقتاپ قالدى.
ەلٸمٸزدە يندۋستريالدى دامۋ باعدارلاماسى قولعا العانعاننان كەيٸن كەنتاۋ ترانسفورماتور زاۋىتى مەملەكەت تاراپىنان كٶمەك-قولداۋعا يە بولىپ, جۇمىسىن جانداندىرعانىن بٸلەمٸز. قازٸرگٸ تاڭدا ٶندٸرٸس وشاعى دٷنيەجٷزٸنٸڭ بٸرقاتار ەلدەرٸنە ەنەرگەتيكا سالاسىنا اسا قاجەت ترانسفورماتورلار شىعارىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ىرىسىن ارتتىرىپ وتىر. باتىس قازاقستان وبلىسىندا اتالمىش زاۋىتتىڭ بٶلٸمشەسٸ بوي كٶتەرٸپ, ٶندٸرٸس كٶلەمٸ ۇلعايا تٷسكەنٸنە كۋە بولدىق.
يندۋستريالدى باعدارلامانىڭ ارقاسىندا قاناتىن كەڭگە جايىپ, جٷزدەگەن ادامدى تۇراقتى جۇمىس ورىنىمەن قامتىپ وتىر. ەر ٶڭٸرگە بارعاندا يندۋستريالدى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ شارپاتىن كٶرگەن ٶندٸرٸس وشاقتارىن كٶرۋگە بولادى. تالدىقورعانداعى اككۋمۋلياتور شىعاراتىن زاۋىت جايىندا دا وسى ەڭگٸمەنٸ ايتۋعا بولادى.
يندۋستريالدى دامۋ باعدارلاماسى ٶندٸرٸستٸ ٶركەندەتۋ ٸسٸمەن عانا شەكتەلگەن جوق. بۇل باعدارلاما بٸلٸم بەرۋ سالاسىنىڭ دا ەتەك-جەڭٸن جيىپ, زامان كٶشٸنە ساي مامان دايىنداۋعا ىقپال ەتكەنٸن ايرىقشا اتاپ ايتۋعا بولادى.
تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلدارى اۋدان ورتالىقتارىندا ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن اكادەمييالار بوي كٶتەردٸ. ولاردىڭ بەرٸ زاڭگەرلەر مەن ەكونوميست مامانداردى دايىنداۋعا دەن قويدى. ٶندٸرٸس ورىندارىندا جۇمىس ٸستەيتٸن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق مامانداردى دايارلاۋ ٸسٸنە تيٸستٸ دەڭگەيدە كٶڭٸل بٶلمەدٸ.
يندۋستريالدى دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸندە ٶڭٸرلەردە يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق پاركتەر قۇرىلىپ, ٶڭٸرلەردە ەكونوميكالىق دامۋ ورىن الدى. مۇنداي پاركتەر اشۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى ارنايى جەر تەلٸمٸن بەلگٸلەپ, ول جەرگە جارىق, سۋ, گاز سىندى ينفراقۇرىلىمدىق جەلٸلەردٸ تارتىپ, ينۆەستورلارعا بارىنشا جاعداي جاسادى.
ەڭ باستىسى يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق پاركتەر اۋماعىندا تٸركەلگەن كەسٸپورىندارعا مەملەكەت سالىقتىق تۇرعىدان بٸرقانشا جەڭٸلدٸكتەر ۇسىنىپ, ٶڭٸرلەردە ٶندٸرٸستٸڭ العا باسىنا ىقپال ەتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا يندۋستريالدى-يننوۆاتسيلىق پاركتەردٸڭ اۋماعىندا جاڭا ٶندٸرٸس وشاقتارى بوي كەتەرٸپ, جۇمىس ٸستەۋدە. وسىنداي جايدى ساراپتاعاندا يندۋستريالدى دامۋ باعادارلاماسىنىڭ ەل دامۋىنا تيگٸزٸپ وتىرعان ٷلەسٸ زور ەكەنٸن باعامداۋعا بولادى.
نۇرلان جۇماحان
