ەلٸمٸزدە ٷش زەرتتەۋ رەاكتورى بار. سونىڭ بٸرٸ قۇرىلعانىنا 65 جىل تولعان الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا تۇر. جاي تۇرعان جوق, ەلٸ كٷنگە دەيٸن جۇمىس ٸستەيدٸ. سوناۋ 1967 جىلى ٸسكە قوسىلعان سسر-ق زەرتتەۋ رەاكتورىنا تەك 1998 جىلدان 2015 جىلعا دەيٸن جٶندەۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلگەن كٶرٸنەدٸ.
ەسكٸ قوندىرعى بولسا دا, ٶز ميسسيياسىن اتقارىپ كەلە جاتقان رەاكتوردى بٸز دە كٶرۋگە اسىقتىق. ونىڭ ٷستٸنە سوڭعى جىلدارى جيٸ تالقىلانىپ, سوڭىندا بٸر توقتامعا كەلگەن اەس سالۋ مەسەلەسٸ دە «بٸزدە بۇل سالانى بٸلەتٸن ماماندار جەتكٸلٸكتٸ مە?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەۋگە يتەرمەلەگەن.
«پرەزيدەنت جولداۋىندا, سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا عىلىم مەن بٸلٸمگە ايرىقشا كٶڭٸل بٶلدٸ. سوڭعى كەزدە عىلىم جايىن جيٸ قوزعادى. عالىمداردىڭ ەڭبەگٸن باعالاۋ كەرەكتٸگٸنە توقتالدى. سوندىقتان عىلىم سالاسى داميتىنىنا سەنٸم مول» دەگەن عالىمدار ٷمٸت وتىن سٶندٸرگٸسٸ كەلمەيدٸ. بۇلاي ايتۋىنا تاعى بٸر سەبەپ – قاراشا ايىنىڭ بااسىندا عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترٸ ساياسات نۇربەك بٸرٸككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيۋتىنىڭ ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسٸپ, ەلٸمٸزدەگٸ يادرولىق عىلىمدى دامىتۋ جوسپارىمەن تانىسىپتى. سول كەزدە قازاقستان عالىمدارى ينستيتۋتپەن ىنتىماقتاسىپ, يادرولىق فيزيكانىڭ قازٸرگٸ زامانعى مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٸرٸ حالىقارالىق باعدارلامالارعا قاتىسىپ جاتقانى سٶز بولدى.
بٸرٸككەن يادرولىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى مەن قازاقستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جەنە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ 12 عىلىمي تاقىرىپ بويىنشا جٷزەگە اسىرادى. جٷزگە جۋىق ستۋدەنت بيازي-دە قوس ديپلوم باعدارلاماسى بويىنشا بٸلٸم العانى تاعى بار. تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, بيىل ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيزيكا-تەحنيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ جانىنان اشىلعان جاڭا ماماندىققا 50 ستۋدەنت وقۋعا تٷستٸ. ولار تەجٸريبە جۇمىستارىن وسى ينستيتۋتتا جٷرگٸزەتٸن بولادى.
دەل وسى كەلەلٸ وتىرىستا ەكسپەريمەنتتٸك جابدىقتار بازاسىن دامىتپاي, قولدانبالى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلمەيتٸنٸ دە ايتىلدى. دەمەك, ينستيۋتتىڭ باس ورتالىق رەتٸندە جۇمىستى ۇيىمداستىرىپ, ۇجىمدى ۇيىستىرىپ وتىرۋعا ەلەۋەتٸ جەتەدٸ. ينستيتۋت قۇرامىنا استانا قالاسىندا جەنە بقو اقساي قالاسىندا ورنالاسقان ەكٸ فيليال, سونداي-اق اتىراۋ وبلىسىنداعى بۇرىنعى «ازعىر» پوليگونىنا ٸرگەلەس ورنالاسقان عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ەكسپەديتسييا كٸرەدٸ. كەسٸپورىن قىزمەتٸنە مەملەكەتكە تيەسٸلٸ ستراتەگييالىق وبەكتٸلەردٸ پايدالانۋ جەنە كٷتٸپ ۇستاۋ, اتوم ەنەرگيياسىن پايدالانۋ سالاسىندا عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ جٷزەگە اسىرۋ كٸرەتٸنٸن ەسكەرسەك, مەكەمە ماماندارى بۇل ٷدەدەن شىعىپ جٷر.
ينستيتۋت 8 ٸرٸ بازالىق ەكسپەريمەنتتٸك قوندىرعىنى قامتيدى: سسر-ق اتوم رەاكتورى (الماتى قالاسى), سىندىق ستەند, ۋ-150 جەنە ۋكپ-2-1, ەلۆ-4 (الماتى قالاسى), دتس-60 (استانا قالاسى.) 4 زاريادتالعان بٶلشەكتەر ٷدەتكٸشٸ, سونداي-اق الماتى قالاسىنداعى يادرولىق مەديتسينا جەنە بيوفيزيكا ورتالىعى بازاسىنداعى Cyclone-30 تسيكلوترونى مەن يلۋ-10 ەلەكتروندار ٷدەتكٸشٸ.
اقش, رەسەي, جاپونييا, فرانتسييا, بەلگييا, شۆەيتسارييا جەنە ت.ب. ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي ورتالىقتارىمەن بەلسەندٸ ىنتىماقتاستىق ورناتقان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنا توقتالساق:
- [perfectpullquote align="full" bordertop="false" cite="" link="" color="" class="" size=""]
- يادرولىق فيزيكا مەن رادياتسييالىق قاتتى دەنە فيزيكاسى سالاسىنداعى ٸرگەلٸ جەنە قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەر;
- يادرو-فيزيكالىق تالداۋ ەدٸستەرٸن ەزٸرلەۋ جەنە قولدانۋ;
- يادرولىق جەنە رادياتسييالىق تەحنولوگييالاردى ەزٸرلەۋ جەنە قولدانۋ;
- ٶنەركەسٸپ جەنە مەديتسينا ٷشٸن راديويزوتوپتى ٶنٸمدەردٸ ٶندٸرۋ;
- تاراتپاۋ رەجيمٸن قولداۋ;
- اتوم ەنەرگيياسىن پايدالانۋ سالاسىندا قىزمەتتەر كٶرسەتۋ.
[/perfectpullquote]
قاتەرلٸ ٸسٸكتٸ ەمدەيتٸن دەرٸ-دەرمەك, ەشەكەيگە ارنالعان اسىل تاس...
سونىمەن, بٸز كٶرگەن سسر-ق زەرتتەۋ رەاكتورى ەلٸمٸزدەگٸ جالعىز كٶپ ماقساتتى ەرٸ تەجٸريبەلٸك جەنە تەحنولوگييالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ بويىنشا قاۋٸپسٸز سانالادى. كٶپماقساتتى دەگەن سٶزٸمٸزگە دەلەل – سسر-ق رەاكتورى يادرولىق جەنە تەرمويادرولىق رەاكتورلارعا ارنالعان پەرسپەكتيۆالىق ماتەريالداردى رادياتسييالىق سىناۋ, مەديتسينا مەن ٶنەركەسٸپ ٷشٸن راديويزوتوپتار الۋ, ەرتٷرلٸ ماتەريالداردىڭ ەلەمەنتتٸك قۇرامىن نەيتروندى بەلسەندٸرۋ تالداۋى جەنە وبەكتٸلەردٸڭ ٸشكٸ قۇرىلىمىن زەرتتەۋ ٷشٸن قولدانىلادى.
باس ينجەنەردٸڭ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى دەۋرەن نۇعمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, رەاكتور ۋران 235 وتىنىمەن جۇمىس ٸستەيدٸ. «تازا ارتەزيان سۋىن پايدالانۋ ارقىلى 6 مۆت قۋاتىن بەرەدٸ. مۇندا فارماتسەۆتيكالىق دەرٸ-دەرمەك شىعارىپ, ٶندٸرٸس ٷشٸن «پٸسپەگەن» تابيعي اسىل تاستاردى تازالاپ, ٶڭدەپ, ەرتٷرلٸ تٷسكە سەۋلەلەندٸرەمٸز. قازٸرگٸ كەزدە ينستيتۋت كوممەرتسييالىق باعىت بويىنشا گەرمانييامەن كەلٸسٸم-شارتقا وتىردىق. الىپ كەتۋ ٶز موينىندا», – دەيدٸ.
ال رەاكتوردىڭ ەل ٷشٸن بەرٸپ جاتقان پايدالى قىزمەتٸنە توقتالعان باس ينجەنەردٸڭ ورىنباسارى باعدەۋلەت مۇحامەتۇلى تٶمەنگٸ بايىتىلعان ۋران يزوتوپى ارقىلى قانشاما قاجەتتٸ دٷنيە شىعارىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
«يادرولىق رەاكتسييا جٷرٸ بارىسىندا رەاكتور نەيترون شوعىرىن بەرەدٸ. عىلىمي زەرتتەۋ رەاكتورى كرەمنييدٸ زەرتتەپ, زالالسىزداندىرىپ, سەۋلەلەندٸرەدٸ. ارحەولوگييالىق-گەولوگييالىق-ينجەنەرلٸك نىسانداردىڭ ٸشكٸ قۇرىلىمىن زەرتتەيدٸ. مۇنىمەن قوسا, نەيتروندى شوعىردىڭ كٶپ بولۋى نەتيجەسٸندە زاتتاردى رادياتسييالىق تۇرعىدان بايىتا الامىز. ياعني, تابيعي تاستاردى ەرتٷرلٸ تٷسكە بوياۋ, ودان سوڭ مەديتسينا ٷشٸن فارماتسەۆتيكالىق دەرٸ-دەرمەكتەر, اتاپ ايتقاندا ونكولوگييالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە ارنالعان راديواكتيۆتٸ يود شىعارامىز», – دەدٸ باس ينجەنەردٸڭ ورىنباسارى باعدەۋلەت مۇحامەتۇلى.
سونداي-اق, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ راديوحيمييا جەنە يزوتوپتار ٶندٸرۋ عىلىمي-تەحنيكالىق ورتالىعى رەسپۋبليكانىڭ مەديتسينالىق مەكەمەلەرٸنە راديوفارمپرەپاراتتاردى ٷنەمٸ ٶندٸرٸپ, جەتكٸزٸپ وتىرادى. سونىڭ بٸرٸ فلۋورودەوكسيگليۋكوزا 18F ينەكتسيياعا ارنالعان ەرٸتٸندٸ پوزيتروندى-ەميسسييالىق كومپيۋتەرلٸك توموگرافييا ارقىلى وبىردى ەمدەۋدٸ دياگنوستيكالاۋ جەنە باقىلاۋ ٷشٸن, ال ناتريي يوديدٸ, 131I گامما-ستسينتيگرافييا جەنە بٸر فوتوندى كومپيۋتەرلٸك توموگرافييا كٶمەگٸمەن قالقانشا بەزدٸڭ فۋنكتسيونالدىق جاعدايىن زەرتتەۋ ٷشٸن قولدانىلادى. سەمەيدەگٸ ونكولوگييالىق ورتالىققا, استاناعا, الماتىعا يود 131 يزوتوپى اينالاسى 7-8 كٷندە جەتكٸزٸلٸپ, قاتەرلٸ ٸسٸككە شالدىققان ناۋقاس تەز قابىلداپ ٷلگەرۋٸ كەرەك. ياعني, بۇل رەاكتور عىلىمي جۇمىس ٸستەيتٸن زەرتتەۋ ارقىلى قوعامعا, عىلىمعا كٶپ پايداسىن تيگٸزٸپ وتىر.
ايتا كەتۋ كەرەك, رەاكتورعا قولدانىلاتىن ۋران وتىنى رەسەيدەن الىنادى. قازٸر ون جىلعا جەتەتٸن وتىن قورى بار. سەبەبٸ, يادرولىق قارۋعا قارسى بولعان سوڭ قازاقستاندا ۋراندى بايىتۋعا تىيىم سالىنعان. بٸزدە شيكٸزات قانا بار.
بۇدان كەيٸن ينستيتۋتتىڭ كەشەندٸ ەكولوگييالىق زەرتتەۋلەر جٷرگٸزەتٸن ورتالىق جۇمىسىمەن تانىستىق. ورتالىق جەتەكشٸسٸ ۆيكتور گلۋششەنكونىڭ ايتۋىنشا, مۇندا جٷزدەگەن مامان جۇمىس ٸستەيدٸ.
شەتەلمەن ەرٸپتەستٸك جاندانىپ كەلەدٸ
شارانىڭ نٷكتەسٸن قويعان يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى رمك باس ديرەكتورى سايابەك ساحيەۆتىڭ ايتۋىنشا, ادامزاتقا قاۋٸپ تٶندٸرگەن قاتەرلٸ ٸسٸككە قارسى دەرٸ-دەرمەك شىعاراتىن ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا شەتەلدٸك ماماندار دا قىزىعۋشىلىق تانىتقان.
«بٸزدە راديويزوتوپتى دەرٸلەر تاسۋعا ەۋە كومپانييالاردىڭ ليتسەنزيياسى جوق. ەگەر تاسيتىن بولسا, قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن قالاسىنا, تٸپتٸ شەتەلگە دە جەتكٸزە الامىز. بٸز ٶزٸمٸز ٷشٸن باعانى تٶمەن قويامىز. بٸرٸنشٸ ماقسات – حالىقتىڭ دەنساۋلىعى, ەكٸنشٸ – بولاشاقتا مەديتسينالىق تۋريزمدٸ دامىتۋ. كەشە عانا تٷركيياعا ٸسساپارمەن بارىپ كەلدٸم. ولار دا قىزىعىپ وتىر. سەبەبٸ, قازٸر ولاردا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان رەاكتور جوق. يود, موليبدەن رەاكتور ارقىلى ٶندٸرٸلەدٸ. الداعى ۋاقىتتا تٷرٸك دەلەگاتسيياسى بٸزگە ۇسىنىسپەن شىققانىن», – مەلٸمدەدٸ ينستيتۋت ديرەكتورى.
بٷگٸندە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى 2030 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگيياسىنا سەيكەس, ەلەمنٸڭ بەلدٸ ينستۋتتارىمەن كەلٸسٸم-شارت ورناتىپ, جۇمىس ٸستەۋگە كٸرٸسكەن. باسشىلىق بٸرٸنشٸ كەزەكتە جالاقىنى كٶتەرٸپ, ينستيتۋتتىڭ بەدەلٸن ارتتىرۋعا مٷددەلٸ. ال قۇرىلعانىنا 65 جىل تولعان ينستيتۋتتى جاڭا تەحنولوگييالىق قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ مەسەلەسٸ عىلىم جەنە جوعارى بٸلٸم مينيسترلٸگٸنە ەگجەي-تەگجەيلٸ جەتكٸزٸلگەن.
