بٷگٸندە ەڭبەك نارىعىنا 2000-جىلداردان كەيٸن تۋعان جاستار كەلٸپ جاتىر. جىل سايىن 300 مىڭ جاس ەڭبەك نارىعىنا ەنٸپ, جۇمىسقا ورنالاسۋدى قاجەت ەتەدٸ. سوندىقتان دا مەملەكەت جۇمىسپەن قامتۋدىڭ يكەمدٸ تٷرلەرٸن كەڭەيتٸپ, ساپالى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا كٷش سالىپ جاتىر. ەسٸرەسە, جاستاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى ٷشٸن ناقتى شارالار قابىلدانۋدا.
«ساپالى جۇمىس» تەرمينٸ ەىدۇ ەلدەرٸندە قازٸردٸڭ ٶزٸندە بار. بۇل دەگەنٸمٸز, جالاقى دەڭگەيٸ ايماقتىق ورتاشا جالاقىدان تٶمەن بولماۋى تيٸس, بٸر جۇمىستا ەڭبەك ەتۋ مەرزٸمٸ كەمٸندە التى اي بولۋى كەرەك, سودان سوڭ جۇمىس ورنىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ اسا ماڭىزدى. ياعني, جۇمىسشىنى ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالارعا تارتۋدى كٶزدەيدٸ. وسى تەسٸلدٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٶڭٸرلٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەڭبەك نارىعىن 2030 جىلعا دەيٸن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن دايىندادى.
پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى تامارا دٷيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردىڭ سانى كٶبەيگەنٸمەن, جۇمىس كٷشٸ جەتٸسپەيدٸ. مەسەلەن, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىندا بوس جۇمىس ورىندارىنىڭ سانى 56 مىڭعا جەتكەن. كەز كەلگەن ادامنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن داعدىسى, تەجٸريبەسٸ بولسا, ول قيىندىقسىز «ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك» تابادى.
ال ەڭبەك جەنە حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, ٶتكەن جىلى 1 ميلليونعا تارتا تۇرعىن جۇمىسقا ورنالاسقان. بۇل سانعا, سونداي-اق مەملەكەت سۋبسيدييالايتىن جۇمىس ورىندارىندا ەڭبەك ەتەتٸندەر دە, ەش جەردە تٸركەلمەگەن, بٸراق سالىق شەگەرٸمدەرٸن جاسايتىن تەۋەلسٸز (پلاتفورمالىق) جۇمىسشىلار دا كٸرەدٸ.
ايتا كەتەرلٸگٸ, جۇمىسپەن قامتىلعان جەنە جۇمىسسىز حالىق سانىنىڭ مٶلشەرٸن ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ) ەدٸستەمەسٸنە سەيكەس 15 جاستان اسقان ٷي شارۋاشىلىقتارى مٷشەلەرٸن اي سايىنعى ٸرٸكتەۋ زەرتتەۋٸنٸڭ نەگٸزٸندە انىقتايدى. حەۇ كريتەرييلەرٸنە سەيكەس جۇمىسسىزدار قاتارىنا قاراستىرىلىپ وتىرعان كەزەڭدە بٸر مەزگٸلدە ٷش نەگٸزگٸ كريتەرييگە ساي كەلەتٸن ادامدار جاتادى: ولار – جۇمىسسىز (پايدا ەكەلەتٸن كەسٸبٸ جوق), بەلسەندٸ جۇمىس ٸزدەپ جٷرگەن جەنە بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸمدە جۇمىسقا كٸرٸسۋگە دايىن ازاماتتار. سوندىقتان ەدٸستەمە بٷكٸل ەلەمدە بٸردەي قولدانىلادى.
«مەملەكەت ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن ورىنداپ جاتىر. ايتالىق, 2024 جىلى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 41 پايىزى ەلەۋمەتتٸك سالاعا باعىتتالادى: تەك زەينەتاقىعا 4 تريلليون تەڭگە, بٸلٸم مەن عىلىمعا 1,7 تريلليون, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 2,4 تريلليون تەڭگە قارالدى. جەردەماقىلاردىڭ قوعام مٷشەلەرٸ اراسىندا ەدٸل بٶلٸنۋٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن «بالالارعا ارنالعان ۇلتتىق قور» جوباسى قابىلداندى. زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردٸ قايتارۋ تۋرالى قابىلدانعان زاڭدى دا ۇمىتپاعان جٶن. بۇل - ەلدەگٸ دەموكراتييالىق رەفورمالارداعى ماڭىزدى قادام. بىلتىرعى 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا بٸلٸمدٸ دامىتۋ قورىنا 120 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى تٷسكەن. بۇل اقشا مەكتەپ سالۋعا جۇمسالدى. ال قايتارىلعان قاراجات الداعى ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمعا جۇمسالادى», - دەگەنٸ بار ۆيتسە-پرەمەردٸڭ بٸر سٶزٸندە.
تۇرعىنداردىڭ ەلەۋمەتتٸك ليفتتەرگە, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرگە جەنە ينفراقۇرىلىمعا قولجەتٸمدٸلٸگٸ بولۋى كەرەك. بۇل ورايدا, مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار شارۋا اتقارىلىپ جاتىر. جاي عانا سالىستىرۋ ارقىلى كٶپ دەرەككە كٶز جەتكٸزۋگە بولادى.
وسىدان 15 جىلداي بۇرىن ايماقتاردا جٷرەككە كٷردەلٸ وتالاردى جاساۋدى ويلايتىن با ەدٸك? 2018 جىلى نەبەرٸ 38 مىڭ بٸلٸم گرانتى بٶلٸنسە, بيىل بۇل كٶرسەتكٸش 72 مىڭعا جەتتٸ, ياعني 40 پايىزدان استام تٷلەك جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسٸپ, تەگٸن وقي الدى. قازاقستاندا شەتەلدٸك ٷزدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ فيليالدارى اشىلۋدا. بۇل وقۋ ورىندارىنىڭ ديپلومدارى ەۋروپادا دا مويىندالاتىن بولادى. 2018 جىلعا دەيٸن ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى 28,5 مىڭ تەڭگە بولسا, وسى جىلدان باستاپ 85 مىڭ بولدى.
سونىمەن قاتار, ٷكٸمەت «حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ 2029 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلاماسى» كەشەندٸ جوسپارىن بەكٸتتٸ. مەسەلەن, بيىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ 38 مىڭ ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەردٸڭ جالاقىسى 25 پايىزعا, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسى 20-30 پايىزعا, ال 1 قىركٷيەكتەن باستاپ مەكتەپكە دەيٸنگٸ ۇيىمداردىڭ پەداگوگتارىنىڭ جالاقىسى 30 پايىزعا كٶتەرٸلدٸ. 2024-2025 جىلدارى بيۋدجەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جەكەلەگەن ساناتتارىنىڭ جالاقىسىن جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 پايىزعا كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ارتتىرۋ جالعاسادى. نەتيجەسٸندە 2026 جىلعا قاراي ولاردىڭ جالاقىسى ەكٸ ەسەگە ٶسەدٸ.
تامارا دٷيسەنوۆانىڭ سٶزٸنشە, مەملەكەتتٸك ورگاندار, جۇمىس بەرۋشٸلەر جەنە جۇمىسشىلار بٸرلەستٸكتەرٸ اراسىنداعى ٷشجاقتى كەلٸسٸمدەر اياسىندا جەكە سەكتورداعى ەڭبەكاقىنى ارتتىرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلۋدە. وسى كەلٸسٸمدەر اياسىندا بىلتىر 8 مىڭ جۇمىس بەرۋشٸ 2,8 ميلليوننان استام جۇمىسشىنىڭ جالاقىسىن 5-50 پايىزعا ارتتىردى. «ەگەر كەسٸپورىننىڭ قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸ بولسا, وندا ول جالاقىنى كٶتەرۋٸ كەرەك. ال ونىڭ بارلىق تابىسى جالاقى قورىنا تٷسٸپ, شيكٸزات الۋعا اقشا قالماسا, كەسٸپورىن جاي عانا بانكروتقا ۇشىرايدى. ياعني, مەملەكەت جەكە سەكتورداعى جالاقىنى بەلگٸلەي المايدى. بۇل ەڭبەك جەنە ۇجىمدىق شارتتار اياسىندا شەشٸلۋٸ كەرەك», - دەيدٸ ول.
جان باسىنا شاققانداعى ورتاشا تابىسى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنٸڭ 70 پايىزىنان تٶمەن بولسا, ولار از قامتىلعان وتباسىلار دەپ تانىلادى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە مۇنداي وتباسىلارعا اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك (اەك) بەرٸلەدٸ. بٷگٸندە ونى 107,8 مىڭ وتباسى (ونىڭ ٸشٸندە 565,7 مىڭ ادام) الادى.
ونىڭ ٷستٸنە, تەك 25 پايىزى نەمەسە 27,9 مىڭى ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ادامدار, جالعىز تۇراتىن مٷگەدەكتەر, زەينەتكەرلەر مەن مٷگەدەكتەرٸ بار وتباسىلار. بۇل وتباسىلارعا شارتسىز اقشالاي تٷرٸندە كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ. اەك الاتىن وتباسىلاردىڭ 75 پايىزىندا بٸر نەمەسە بٸرنەشە ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جان بار. اەك بەرۋدٸڭ نەگٸزگٸ شارتتارىنىڭ بٸرٸ - وتباسىنىڭ ەڭبەككە قابٸلەتتٸ مٷشەلەرٸ جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا مٸندەتتٸ تٷردە قاتىسۋى تيٸس.
جاۋاپتى شەنەۋنٸكتٸڭ سٶزٸنشە, جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى جاڭا ماماندىقتاردىڭ اشىلۋىنا جەنە جۇمىستىڭ ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ. قازٸر تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە كەسٸبي كادرلاردى دايارلاۋ الدىڭعى قاتارعا شىعىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى كوللەدجدەر ەكونوميكا ٷشٸن جۇمىسشىلاردى دايىنداۋدىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ جەنە ستارتاپتاردى, بيزنەس-يدەيالاردى جٷزەگە اسىرۋ الاڭىنا, ەلەۋمەتتٸك ليفتكە اينالۋى تيٸس. ياعني, كوللەدجدەر قۇزٸرەتتٸلٸك ورتالىعى قىزمەتٸن دە قوسا اتقارادى. «جوعارى وقۋ ورىندارىن بٸتٸرگەن جاستار ەڭبەك نارىعىنا ٷنەمٸ نازار اۋدارا بەرمەيدٸ. بٷگٸندە تٷلەكتەردٸڭ بارلىعى ٶز ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسا المايدى, تٸپتٸ جۇمىسسىزدار قاتارىنا دا قوسىلماۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ۋنيۆەرسيتەتتەردٸ يننوۆاتسييا جەنە جوعارى بٸلٸكتٸ كادرلار دايارلاۋ ورتالىقتارىنا باعىتتاۋ مٸندەتٸ تۇر. بٸلٸم بەرۋ تٸزبەگٸنٸڭ بارلىق كەزەڭدەرٸ وبەكتيۆتٸ باعالاۋدى تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان بٸلٸم ساپاسىن باعالاۋدىڭ ٶزٸندٸك ۇلتتىق جٷيەسٸن قۇرۋ ماڭىزدى. بۇل ەلٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ سالاسىن ودان ەرٸ دامىتۋعا باعىت-باعدار بەرەدٸ», - دەپ تٷسٸندٸرەدٸ تامارا دٷيسەنوۆا.
