ديماش جارناماسى
بٷگٸندە ەسٸك قالاسى ەيگٸلٸ «التىن ادامىمەن» ەلەمنٸڭ نازارىن ٶزٸنە اۋدارىپ كەلە جاتقانى بەلگٸلٸ. تاياۋدا اۋدان ەڭبەكشٸقازاق اۋدانى ەكٸمدٸگٸ قازاق جۋرناليستەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ, تۋريستەردٸڭ جيٸ باراتىن ورنىنا اينالعان تٷرگەن شاتقالىنا پرەسس-تۋر ۇيىمداستىردى.
ناسيحات شاراسى بارىسىندا اۋدان ەكٸمٸنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى دينارا تٶلەمٸسوۆا تٸلشٸلەردٸ الدىمەن «التىن ادام» مۇراجايىنا اپاردى.
2010 جىلى قۇرىلعان «ەسٸك» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني قورىق مۇراجايىنىڭ ٸشٸندە 700-دەن استام جەدٸگەر ساقتالعان ەكەن. مۇراجايدان «التىن ادامنىڭ» التىنمەن اپتالعان كيٸمٸنەن باستاپ, سول دەۋٸردەگٸ ادامداردىڭ تاماق ٸشكەن ىدىس-اياعى مەن قولدانعان قارۋ-جاراعىن كٶرۋگە بولادى.
بىلتىر ەنشٸ ديماش قۇدايبەرگەننٸڭ «التىن اداممەن» تٷسكەن سۋرەتٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن كٶرگەن دٷنيەجٷزٸندەگٸ فاناتتارى وسى مۋزەيگە قاراي اعىلعانى ەسٸمٸزدە. سول كەزدە امەريكا, فرانتسييا, يسپانييا, قىتايدان كەلگەن ساياحاتشىلارعا قازىلىپ جاتقان وبالاردى كٶرسەتۋ ٷشٸن مۋزەي قىزمەتكەرلەرٸ كٷنٸ-تٷنٸ جۇمىس ٸستەۋگە مەجبٷر بولىپتى.
جۋرناليستەرمەن كەزدەسۋدە مۋزەيدٸڭ ديرەكتورى تاسقىن تويباەۆ ەسٸك قورعاندارىنان تابىلعان 80-نەن استام وبانىڭ بٸرٸن قىتاي تەسٸلٸمەن قازىپ جاتقانىن العا تارتتى. كەڭەس زامانىندا ارحەولوگتار وبانى قازىپ, ٸشٸندەگٸ قۇندى زاتتارىن الىپ, سودان كەيٸن وبانى قايتا جابا سالىپ وتىرعان.
ال قىتاي تاريحشىلارى بولسا, كەز كەلگەن وبانى قازعان سوڭ, ٸشٸندەگٸ زاتتاردى سول ورنىنا قويىپ, جەدٸگەرلەردٸ تابيعاتتان قورعايتىن جٷيەلەردٸ جاساپ, اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرىپتى.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جٷزەگە اسىپ جاتقان بۇل جوباعا بٸزدٸڭشە, ەلٸ دە بولسا تۋريستەردٸ تارتاتىن بٸر دٷنيە جەتٸسپەي تۇرعانداي كٶرٸندٸ. ايتالىق, ساياحاتشىلارعا ارنالعان كيٸز ٷي بولسا, سونىڭ ٸشٸندە «التىن ادامعا» قاتىسى بار قىلىش, ەرتوقىم, نايزا, تورسىق سيياقتى قازاقى بۇيىمدار ساۋدالانىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى قىمىز, شۇباتتان, قۇرت, ٸرٸمشٸكتەن دەم تاتقىزسا قانداي كەرەمەت بولار ەدٸ.
ەسٸك كٶلٸنٸڭ تۋريستٸك ەلەۋەتٸن قاشان پايدالانامىز?
جۋرناليستەر قاۋىمى مۋزەيدٸ تاماشالاپ بولعاننان كەيٸن ەسٸك كٶلٸ مەن تٷرگەندەگٸ ايۋلى سارقىراماسىن بەتكە الدى. كەز كەلگەن ادام ەسٸك كٶلٸندە قايىقپەن سەرۋەندەپ, كٶگٸلدٸر كٶلدەن ەسكەن سامالدى جۇتسا, كەرمەت كٷيگە بٶلەنەتٸنٸ انىق.
قايىقتا وتىرىپ الىپ, تاۋ-تاستاعى ەسەمدٸكتٸ كٶرگەندە, جەرٸمٸزدٸ جاۋدان ساقتاپ قالعان اتا-بابامىزعا ٸشتەي مىڭ سان رەت العىس ايتتىق.
– ٸلە-الاتاۋ ساياباعىندا ورنالاسقان ەسٸك كٶلٸندە 1963 جىلى جويقىن سەل جٷرٸپ, بٶگەندەر بۇزىلىپ, 50-دەن استام ادام قۇربان بولعالى بەرٸ, بۇل جەردە تۋريزمدٸ دامىتۋ قاۋٸپتٸ سانالۋدا. سەل جٷرمەي تۇرىپ, بۇل جەر ناعىز كۋرورتتى ايماق بولدى. ول كەزدە كٶل جاعاسىنا 100 ورىندىق ەكٸ قاباتتى قوناقٷي, مەيرامحانا, فوتوسالون, مونشا, شاشتاراز, بي الاڭدارى بولعان. كەلۋشٸلەر كاتەرمەن, قايىقپەن ايدىن كٶل بەتٸندە ارى-بەرٸ سەرۋەندەيتٸن, – دەيدٸ جەرگٸلٸكتٸ جۋرناليست مۇرات ناقاتاەۆ.
90-جىلدارى بٶگەتتەر قالىپقا كەلتٸرٸلگەنٸمەن, سۋ قايتادان ارناسىنا تولماعان. بٷگٸندە بۇل جەر سۋ تاسقىنىنان قورعالاتىن ايماق بولعاننان كەيٸن, مۇندا تۋريستەرگە ارنالعان نىساندار از ەكەن.
توقسانىنشى جىلدارى قازاقستاننان گەرمانيياعا كٶشكەن نەمٸستەر وسىندا جىل سايىن كەلٸپ, دەمالىپ تۇرادى ەكەن. سونىڭ بٸرٸ – گاليا ەسٸمدٸ ازاماتشا. جاسى 50-دٸ ەڭسەرٸپ قالعان ەيەل «گەرمانييادا دا ەدەمٸ جەرلەر كٶپ, الايدا باعاسى ٶتە قىمبات» دەيدٸ. مەسەلەن, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ۇلتتىق پاركتەردەگٸ وسىنداي ٶزەن-كٶل مەن تاۋلاردا دەمالۋ ٷشٸن ەربٸر ادام نەبەرٸ 400 تەڭگە تٶلەسە بولدى. ال شەتەلدە مۇنداي ايماقتى تاماشالاۋعا ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ قولى جەتە بەرمەيتٸن بولسا كەرەك.
ٶتكەن جىلى انام ەكەۋمٸز تايلاندتاعى كۆاي دەگەن ارالعا تۋر ساتىپ الدىق. ول جەردٸڭ نۋ ورمانى, كٶل, تاۋى بار. كٶلدە قايىقپەن ارى-بەرٸ جٷزٸپ, ەكزوتيكالىق تاعامداردان دەم تاتىپ, ەلدەقاشان ٶلٸپ قالعان موناحتارىنىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸن كٶرٸپ شىعۋ ٷشٸن ەرقايسىمىز 38 000 تەڭگە تٶلەدٸك. ياعني انام ەكەۋٸمٸز تۋريست رەتٸندە جەتپٸس مىڭ تەڭگەدەن ارتىق اقشاعا شىعىندالدىق.
جەرگٸلٸكتٸ تايلىقتار تۋريستەردٸ جىلدام فوتوعا تٷسٸرٸپ, بەس مىڭ تەڭگە كٶلەمدەگٸ اقشاڭدى قاعىپ الادى. كٶلدٸڭ جاعاسىندا قاراپايىم حالىق كەدەسىيلار مەن جىلاننىڭ ۋىنان جاسالعان دەرٸ-دەرمەكتەردٸ ساۋدالاپ, پايداعا كەنەلٸپ وتىرعانىن بايقادىق. سول كەزدە وتاندىق تۋريزمدٸ دامىتۋ ٷشٸن ەكٸمدٸك, كەسٸپكەر جەنە جۋرناليست-پيارششيكتەر بولىپ تٸزە قوسىپ جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸك.
تٷرگەننٸڭ 7 سارقىراماسىن بٸلەسٸز بە?
تٷرگەن شاتقالىنداعى ايۋلى سارقىراماسىنا اياق باسقانىمىزدا جۋرناليستەردٸڭ تابيعاتقا تامسانىپ, كٶك بايراعىمىزدى قولعا الىپ, تاۋدىڭ ۇشار باسىنا بٸر-اق شىعىپ, «Welcome to Turgen» دەپ ايعايعا باستى.
وسىلايشا, قازاق جۋرناليستەرٸ «بٸزدە كەرەمەت جەرلەر بار, تٷرگەنگە كەلٸڭدەر» دەپ بەرٸمٸز ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ۇران تاستادىق.
قازاق جۋرناليستەرٸنە عاجاپ تابيعاتتى كٶرسەتۋدە جول باستاعان ەڭبەكشٸقازاق اۋدانى ٸشكٸ ساياسات بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى مومىنجان يسلاموۆتىڭ ايتۋىنشا, تٷرگەننٸڭ ٶزٸندە 7 سارقىراما بار ەكەن. سونىڭ ٸشٸندەگٸ ايۋلى سارقىراماسى تۋريستەردٸڭ تاۋعا كٶتەرٸلۋٸنە جاقىن بولعاندىقتان, بارلىعى وسى جەردەن تاڭقۋراي, بٷلدٸرگەن تەرٸپ, سارقىراماعا قالاي جەتكەنٸن بايقاماي قالادى ەكەن. «سارقىراماعا جەتكەن جولدا بٸر قاسيەتتٸ تاس تا بار. تاستىڭ جانىندا ارمانىڭدى ايتساڭ ورىندالادى» دەدٸ ەكٸمدٸك قىزمەتكەرٸ.
سارقىراپ اققان تاۋ سۋىنىڭ جانىنا كەلگەنٸمٸزدە «ەي قازاق, سەن تاۋى مەن سۋى استاسقان, جەرٸنٸڭ استى مەن ٷستٸ قارا التىنعا تولى باي ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرسىڭ. ەسٸڭدٸ جي دا ەلەمگە وسىنى جارييا ەت!» دەپ «التىن ادامنىڭ» ٶزٸ ساعان مۇزداي سۋدى شاشىپ-شاشىپ جٸبەرگەندەي كٷيگە بٶلەنەدٸ ەكەنسٸڭ.
ەسٸك كٶلٸندە كاتەرمەن جٷزٸپ, تٷرگەندەگٸ سارقىرامادان كەيٸن, بويعا جيعان كٷشٸڭدٸ ودان سايىن تولىقتىرا تٷسەتٸن فورەل بالىق شارۋاشىلىعى دا وسى اۋماقتا ورنالاسقان. تابيعي ساياباقتىڭ ٸشٸندە ورنالاسقان بۇل شارۋاشىلىققا كەلسەڭٸز 300 تەڭگەگە قارماقتى جالعا الاسىز دا توعانداعى بالىقتى اۋلاي بەرەسٸز. بالىقتاردىڭ تٷرلەرٸ ەرتەگٸدەگٸ «التىن بالىققا» ۇقسايدى.
بۇدان كەيٸن ۇستاعان بالىعىڭنىڭ ەر كەلٸسٸن 1900 تەڭگەگە ساتىپ الاسىڭ, ونى سول جەردە قۋىرىپ بەرەدٸ. تاۋ اراسىندا ورنالاسقان شارۋاشىلىق بالىقتان باسقا تاۋ بٶكتەرٸنەن جيناعان شٶپتەرمەن دەمٸ تٸل ٷيٸرەر شاي دا دايىنداپ بەرەدٸ ەكەن.
تازا اۋادا جانعا داۋا بولار تابيعات اياسىنا وتاندىق تۋريستەر كٶپتەپ بارسا, بۇل اۋداننىڭ تۋريزمٸ ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرٸلەتٸنٸ انىق.
بٷگٸندە جاستار ساياساتىن باسقارىپ وتىرعان ايبەك ٸلەباەۆ پەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرىپ وتىرعان دينارا كوكانوۆا, «مەڭگٸلٸك ەل تۇعىرى» قوعامدىق قورىنىڭ تٶراعاسى قاينار جۇماقوجا سيياقتى اۋدانداعى جالىندى جاستار تۋريزمدٸ دامىتۋدىڭ ەلەمدٸك باعىت-باعدارلارىن مەڭگەرٸپ, وعان ەلدەگٸ بەلسەندٸ ادامداردى تارتىپ, ەلەمدٸك بۇقارالىق قۇرالدارىمەن بايلانىسىپ, بٸرنەشە تٸلدە اقپارات تاراتسا جەنە يۋتۋب كانالى ارقىلى دا تٷرلٸ فيلمدەر مەن روليكتەر تٷسٸرٸپ, ونى وتاندىق جۋرناليستەرمەن دە بٶلٸسسە, اۋدانداعى تۋريزمنٸڭ جارناماسى جۇرتشىلىققا جەتەر ەدٸ.
وسىلايشا, ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنىڭ ەكٸمٸ ىسقاق بينەلٸ مىرزانىڭ باسشىلىعىمەن جۋرناليستەر ٷشٸن ۇيىمداستىرىلعان ساپارى سەتتٸ ٶتتٸ.
گٷلۆيرا بيعاليەۆا,
جۋرناليست.
