سونىمەن...
ۆ
سوڭعى كەزدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە «ۆاتنيك» دەگەن تەرميندٸ جيٸ قولدانىپ جٷر. قولدانۋىن قويشى, كٶپشٸلٸك مۇنىڭ ماعىناسىن دۇرىس تٷسٸنبەي جٷر. مەنٸڭشە, «ۆاتنيك» دەگەن ادام تابيعاتىنىڭ بٸر تٷرٸ. مۇنداي ادامعا كٷللٸ ەلەم اقىلىنان اداسقانداي, ول جەنە ونىڭ ۇستانىمىن قولدايتىندار عانا دۇرىس ٶمٸر سٷرۋدٸ بٸلەتٸندەي كٶرٸنەدٸ.
«ۆاتنيك» – «سوۆوك» دەگەن سٶزدٸڭ زاماناۋي ٶلشەمٸ. «ۆاتنيك» – قىزىل يمپەرييانىڭ تۇسىندا ٶزٸنٸڭ قۇل بولعانىن سول كٷيٸندە تٷسٸنبەگەن جەنە سول ۋاقىتتان بەرٸ شيرەك عاسىر ٶتسە دە سول بٸر «ۇلى دەرجاۆانى» قايتا قالپىنا كەلتٸرۋدٸ كٶكسەيتٸن «سوۆوك».
پۋتين بٸر كەزدەگٸ homo sovetikus-تىڭ (كەڭەس ادامى, ساركازمدىق ماعىنادا) ساعىنىشىن سەزە قويدى جەنە «اياقتان تۇرۋ» اتتى ۇلتتىق-پاتريوتتىق جوبانى جاساپ شىعاردى.
قارىمتا قايتارۋ. رەۆانش. كەك… جالپى جامان ەمەس. جەڭٸلگەن ەل جاڭا كٷش جيناپ بٸر كەزدەگٸ جەتكەن جەتٸستٸگٸ مەن جٸبەرگەن ەسەسٸن بۇرىنعى جاۋلارىن تالقانداي وتىرا كەرٸ قايتارادى. بٸراق, قازٸرگٸ رەسەيدٸڭ جاعدايىندا بۇل يدەيانى جٷزەگە اسىرۋ تۇرماق, سٶز قىلۋدىڭ ٶزٸ سونداي كٷلكٸلٸ. رەسەي كٸمنەن جەڭٸلدٸ? رەسەي نەگە جەڭٸلدٸ? جالپى سوعىس بولدى ما?
بٸرەۋ ايتۋى مٷمكٸن: «سوعىس بولعان جوق… تەك كسرو كەيپٸندەگٸ سوتسياليزم مەن باتىستىڭ كەيپٸندەگٸ كاپيتاليزمنٸڭ اراسىنداعى بەسەكە عانا ەسٸمٸزدە» دەپ. انىعى, قىزىل يمپەرييامەن ەشكٸم جارىسقان دا, سوعىسقان دا جوق. ەلەم ەدەپكٸ ٶمٸرٸن سٷردٸ. كاپيتاليزممەن كٷرەستٸ كسرو -نىڭ ٶزٸ ويلاپ تاپتى, وعان «قىرعي-قاباق سوعىس» دەگەن ات بەردٸ. سەنسەڭٸز, دەل وسىلاي 60 جىل بويى الىستى. اداستى. اقىرى, جەڭٸلٸپ تىندى. ەكونوميكاسىنان باستاپ يدەولوگيياسىنان دەيٸن قاقىرادى, قابىرعاسى سٶگٸلدٸ.
ويدان شىعارعان دۇشپان
بۇل سوعىس كوممۋنيستەرگە كەرەك تۇعىن. حالىققا ٸشەر اس, كيەر كيٸم تاۋىپ بەرە الماعان ولار ٶزٸنٸڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن وسىلاي اقتادى. «سوۆوك» جاۋ ٸزدەدٸ. جاۋمەن الىسۋ ٷشٸن تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن, ساياسي-ەكونوميكالىق ھەم ادامي بوستاندىعىن تەرك ەتتٸ. قۇداي-اۋ قايداعى بوستاندىق, قايداعى قۇقىق?! قىزىل يمپەريياعا قاۋٸپ تٶنٸپ تۇرسا, دەرجاۆاعا دۇشپاندار انتالاپ جاتسا… ولار ۇلى وتانعا باسىپ كٸرگٸسٸ, ونىڭ بايلىعىن تارتىپ العىسى, تالان-تاراجعا سالعىسى كەلەدٸ. ھomo sovetikus-تىڭ ادامى وسى يدەولوگييا نەگٸزٸندە تەربيەلەندٸ.
70 جىل…جەتپٸس جىل بوي كەڭەس وداعى ٶزٸ ويلاپ تاپقان دۇشپانمەن اراداعى ايقاسقا ەزٸرلەندٸ. يادرولىق قارۋ, سانسىز تانك قۇراستىردى, زاماناۋي ەسكەر قۇردى. بەرٸ بەكەر. بەرٸبٸر جەڭٸلدٸ. باتىسپەن اراداعى تەكەتٸرەس ابىرويسىز اياقتالدى. قايتۋ قۇرۋ دەۋٸرٸ سونىڭ دەلەلٸ. كەڭەستٸك ٷلگٸ ٶركەنيەتتٸ ٶرگە ەمەس, كٶرگە سٷيرەيتٸن جٷيە بولىپ شىقتى.
ويلاپ كٶرٸڭٸز. 1917 جىلدان 80-شٸ جىلداردىڭ سوڭىنا دەيٸن رەسەي ٶز-ٶزٸمەن سوعىستى. ٶز-ٶزٸنە جەڭٸلدٸ. قىزىل يمپەرييا يدەولوگيياسى نەتيجەسٸندە ادام بالاسىنىڭ سونشالىقتى جيٸركەنٸشتٸ تٷرٸ – «سوۆوك» پايدا بولدى. كوممۋنيزمدٸ قۇندىلىق سانايتىن ولار ٶسكٸسٸ, ٶركەندەگٸسٸ, ٶزگەرگٸسٸ كەلمەدٸ.
كسرو قۇلاعاسىن رەسەي دە تەۋەلسٸزدٸك العان. بٸراق, ٶزگەرگەن جوق. بۇل ەلدە باياعى «سوۆوكتار» تولىپ جٷر. ٶتكەندٸ كٶكسەيتٸن, ەسەسٸن قايتارعىسى, قايتىپ تٸرٸلمەيتٸن يمپەرييانى قايتا قۇرعىسى كەلەتٸن…رەسەي ەلٸ دە اياعىنان تۇرعان جوق. رەسەي سول باياعى كسرو. وعان ەلەم جاۋ. ەلەم وعان تەك جاماندىق ويلايدى. كسرو كەزٸندەگٸ ھomo sovetikus-تىڭ قانىنا سٸڭگەن تٷسٸنٸك رەسەيمەن جالعاسىپ وتىر.
گرەبەنششيكوۆتٸڭ ەنٸ ەسٸڭٸزدە مە?
ەنشٸ: «بٸز ٶز ٶزٸمٸزبەن سوعىسىپپىز» دەيدٸ. وسى ٶلەڭدە رەسەيدٸڭ سوڭعى 100 جىلعى تاريحى جاتىر. رەسەيلٸك ٷلگٸدەگٸ سوتسياليزم ادامدى تەڭ ەتەمٸز دەپ, قۇل ەتتٸ. حالقىن قۇل قىلعان مەملەكەت اقىرى اياعى قۇلاپ تىنادى. بۇل تالاي دەلەلدەنگەن. سولاي.
ال پۋتين شە? انىعى, ول دا بۇدان بۇرىنعى كسرو ديكتاتورلارىنىڭ جولىمەن جٷرٸپ كەلەدٸ. ويلاپ قاراڭىز. رەسەي ٶز ويلاپ تاپقان سوعىستا ٶزٸنە-ٶزٸ جەڭٸلگەنٸ ٷشٸن ەسە قايتارماق. كٸمنەن? قالاي? اينالىپ كەلگەندە, اقىر تٷبٸندە تاعى رەسەي جەڭٸلەدٸ. جوق, راس. ٶزٸنٸڭ وسى كٷنگە دەيٸن جٷرگەن, جٷرٸپ كەلە جاتقان تاريحي جولىن ٶزگەرتۋدٸڭ, ٶركەنيەت كٶشٸنە ٸلەسۋدٸڭ ورنىنا رەسەي ٶتكەنگە قايتا ورالماقشى.
رەسەيگە بارىڭىز. «بٸز ەرەكشەمٸز. باسقالارى بٸر بٶلەك, ال بٸز ۇلىمىز! بٸزدٸڭ تاريحىمىز باي. بٸزدٸڭ جەرٸمٸز پۋشكين مەن دوستوەۆسكييدٸڭ تۋعان. بٸز عارىشقا ۇشقانبىز. بٸز فاشيزمدٸ جەڭگەنبٸز…» دەيدٸ. توقتامايدى. ايتا بەرەدٸ. شارشامايدى. قايتالاي بەرەدٸ.
سٶزسٸز, رەسەيدٸڭ مەدەني مۇراسىن ەلەم مويىندايدى. بٸراق, بۇعان مالدانىپ وتىرۋعا بولا ما? ٶزٸن «ۇلىمىن» دەيتٸن رەسەيدٸڭ ەلەمدٸك ٶنەركەسٸپتٸك ٶندٸرٸستەگٸ ٷلەسٸ 3-اق پايىز. ٶزٸن «ۇلىمىن» دەيتٸن رەسەيدٸڭ حالقى سەل مٷمكٸندٸك تۋسا, ەلدەن قاشۋعا ەزٸر. جاعدايى بارلار ۇل-قىزدارىن شەتەلگە جٸبەرٸپ جٸبەرگەن. رەسەيدٸڭ اۋرۋحانالارىندا ەمدەلۋگە دە قورقادى ولار.
ۇلى ەل قانداي بولادى?
ۇلىلىق دەگەن نە? بۇل وسى ەلدە تۇرۋدى جەنە وسى ەلدە ٶمٸر سٷرۋدٸ, وسى ەلدە جۇمىس ٸستەۋدٸ ارمانداۋ دەگەن سٶز. بەرٸ دە ساتىلاتىن, ادام قۇقىعى تاپتالاتىن, زاڭى ەسكەرٸلمەيٸن, بيلٸگٸ بٸلگەنٸن ٸستەيتٸن ەلدە تۇرۋدى كٸم ارماندايدى?
رەسەيگە قاتىستى جاعداي قازاقستانعا دا تەن. بٸزدە دە داۋرىقپا كٶپ. ەكونوميكانى اياقتان تۇرعىزۋعا قاي زاماننان بەرٸ تالپىنىپ جٷرمٸز, ٶزٸ? بٷگٸن بار, ەرتەڭ ۇمىت بولعان قانشاما باعدارلاما قابىلداندى?! قانشاما رەفورما جاسالدى. نە بولدى? نە ٶزگەردٸ? تٷك تە…سول باياعى قايىرشى قازاقستانبىز.
ال رەسەي شە? پۋتيندٸك رەسەي ٶزٸنٸڭ يمپەرييالىق وي-پيعىلىن اقتارىپ ايتىپ, جاسىرماي جايىپ سالعان ەلدەقاشان.
«فاشيستەر», «چۋركٸلەر», «قىسىقكٶزدەر», «گەيروپا», «پيندوسى»…بۇلاردىڭ بارلىعى ەلدەقاشان ەدەپكٸ اۋىزەكٸ تٸلگە ەنٸپ كەتكەن. ال قالعانى شە? قالعانى بوقتىق. بوقتايدى. ەلەمدٸ بوقتايدى. ەكەسٸنەن باستاپ شەشەسٸنە دەيٸن. كٷللٸ ەلەمدٸ جەك كٶرەدٸ. كٷللٸ ەلەمدٸ جاۋ سانايدى. مٸنە, «ۆاتنيك» دەگەن وسى. وسىنداي بولادى.
اۋدارعان, دۋمان بىقاي
