بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ستاتيستيكا بويىنشا باسپاناعا مۇقتاج 2 ملن 300 مىڭ ادام رەسمي تٷردە تٸركەلگەن ەكەن (تٸركەلمەگەن بٶلٸگٸ دە بار). سونىڭ 1 ملن 300 مىڭى جەر كەزەگٸندە تۇرعاندار كٶرٸنەدٸ. ولاردىڭ استاناداعى سانى دا 100 مىڭعا جۋىقتاپ قالىپتى. ال تۇرعىن ٷي كەزەگٸندە باس قالامىزدا 40 مىڭ وتباسى تۇر دەسەدٸ. وعان تٸركەلمەي جٷرگەندەردٸ قوسساق, ودان دا كٶپ بولادى.
«كازجيلستروي-كووپەراتسييا» كووپەراتيۆٸ مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالاردا ٶتكٸزگەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ بويىنشا قىزمەتكەرلەردٸڭ 65-70% پايىزى جالدامالى پەتەرلەردە تۇراتىنى انىقتالدى. بۇل ۇرپاعىمىزدىڭ بٸلٸمٸ مەن دەنساۋلىعىنا جاۋاپ بەرەتٸن مۇعالٸمدەر مەن دەرٸگەرلەردٸڭ ٷشتەن ەكٸسٸ ٷيسٸز-كٷيسٸز جٷر دەگەن سٶز. ولاردىڭ كٷيٸ جۇمىس ساپاسىن تٶمەندەتەتٸنٸ ايدان انىق. ٷيسٸز جٷرگەن جاس وتاۋلاردىڭ جاعدايلارى تٸپتٸ اۋىر. ەدەتتە بۇلار ەرٸنٸڭ بٸر جالاقىسىنا ٶمٸر سٷرەدٸ. ول تابىستىڭ جارتىسىن «بالاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ» پەتەر جالىنا تٶلەيدٸ. ەندەشە جاس جانۇيا بالالارىمەن مٶلشەرٸ 40-75 مىڭ بولاتىن جارتى ايلىققا ٶمٸر سٷرٸپ, بالالارىن تەربيەلەپ وقىتۋى كەرەك. سوندا ولار ٷيگە اقشا جيناۋ ٷشٸن تاماق ٸشپەۋٸ كەرەك پە?! ال بالاسىن اعىلشىنعا, مۋزىكاعا, سپورتقا جەنە ت.ب. دامىتاتىن ورىندارعا قايدان اپارادى?! ونىڭ بەرٸ اقشا ەمەس پە? جالدامالى پەتەردە تۇرعان جاستاردىڭ اقشالارى ەل قاتارلى ٶمٸر سٷرۋٸنە جەتپەي قينالادى. ەرينە, وسىدان بٸر تالاي جاستار جەتٸسپەي قينالىپ, اراققا دا سالىنىپ, قىلمىسقا دا سالىنىپ, ايىرىلىسىپ تا جاتىر. قۇس ەكەش قۇستار دا ۇيا سالماي جۇمىرتقا سالمايدى. ال تاپقان اقشاسى ازىعىنا جەتپەيتٸن بالالاردى كٸم تابادى?
سوندىقتان جاس وتاۋلاردى ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە تٸكەلەي ەسەرٸ بار, بٷكٸل قوعام بوپ جابىلىپ شەشەتٸن, كٶكەيكەستٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلە!
بٷگٸنگٸ تاڭدا استانادا قۇرىلىس جٷرمەي تۇر دەۋگە ەستە بولماس. الايدا, جوسپارلانعان كٶرسەتكٸشتەر ٷيگە مۇقتاج ادامداردىڭ سۇرانىستارىن قامتاماسىز ەتۋگە مٷلدەم جەتكٸلٸكسٸز. بٷگٸندە قالالىق جەرلەردە پەتەرلەردٸ جالداپ باسپاناسىز جٷرگەندەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جاستار. ال جاستار ەلدٸڭ كەلەشەگٸ, دەموگرافييالىق ٶسٸمنٸڭ كەپٸلٸ ەمەس پە? ٶكٸنٸشكە قاراي, ولاردىڭ باسىبايلى پەتەر الۋعا نيەتتەرٸ بولعانىمەن مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸ جوق.
قازٸردە حالىقتىڭ ٷيلٸ بولۋىنىڭ 2-3 قانا جولى بار ەكەن: بٸرٸ – تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالار, كووپەراتسييا, ەكٸنشٸسٸ - ەكٸمدٸكتە پەتەردٸڭ نەمەسە جەردٸڭ كەزەگٸندە تۇرۋ, ٷشٸنشٸسٸ - باستاپقى جارنا جيناپ, سودان كەيٸن عانا ەكٸنشٸ دەڭگەيدەگٸ بانكتەردەن نەسيە رەسٸمدەۋ.
قارجى مينيسترٸ باقىت سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا: «قازاقستانداعى يپوتەكالىق نەسيەلەۋدٸڭ قازٸرگٸ جاعدايى مىناداي: نەسيە الۋ ٷشٸن, پەتەر قۇنىنىڭ 30 پايىز مٶلشەرٸندە باستاپقى جارنا جيناۋ قاجەت, ال نەسيەنٸڭ جىلدىق ستاۆكاسى 16-18 پايىز. وسىنى ەسكەرسەك, قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٷشٸن قازٸرگٸ جاعدايدا يپوتەكامەن باسپانا الۋ ٸس جٷزٸندە قيىن بولىپ تۇر» دەيدٸ.
بٸزدٸڭ ەلدە جاعدايى جوق جەنە تابىسى تٶمەن ادامدارعا ارنالعان مەملەكەت تاراپىنان ارنايى باعدارلامالار بار, بٸراق جەتكٸلٸكسٸز. سول ٷشٸن دە ەلباسى مەن پارلامەنت بەكٸتكەن حالىق كووپەراتسيياسىن قولداۋ جايلى تاماشا زاڭدار ويلاستىرىلعان. بٷگٸنگٸ تاڭدا, حالىق كووپەراتسيياسى ارقىلى بٸرٸگٸپ سالىناتىن ٷيلەر, جاستار مەن جاعدايلارى جوقتارعا ەڭ قولجەتٸمدٸ امال مەن شەشٸم بولىپ تابىلادى.
شاش ال دەسە, باس الاتىن شەندٸلەردٸڭ حالىق كووپەراتسيياسىمەن كٷرەسٸ
كووپەراتسييا دەگەنٸمٸز, جەي سٶزبەن ايتقاندا, قولدا باردى بٸرٸكتٸرٸپ, بٸرلەسٸپ بەلگٸلٸ بٸر ٸس تىندىرۋ دەگەن سٶز.
يە, راسىندا دا, مٷددەلەس-نيەتتەس ادامداردىڭ باسىن قوسىپ, باسپانا مەسەلەسٸن شەشۋ – ساۋاپتى دا, جاۋاپتى ٸس! بٸراق اۋىزبەن ايتۋ بٸر دە, ونى وي مەن بويعا سٸڭٸرٸپ, جٷزەگە اسىرۋ بٸر! مەنٸڭ ماقالامنىڭ اسىل ٶزەگٸ دە – وسىندا!
ەڭگٸمە فيزيكا-ماتەماتيكا مۇعالٸمٸ بولعان, ٶمٸردە ماتەماتيكالىق اناليز بەن راتسيونالدى ويلاۋدى جيٸ قولداناتىن اسحات بازارحانۇلىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن كووپەراتسييا امالىمەن سالىنعان ەكٸ ٷيٸ جايىندا. ول ەلوردامىزدا باسپاناسىز جٷرگەن بٸر قاۋىم جۇرتتى ازاماتتىق-قۇقىقتىق كەلٸسٸمشارت نەگٸزٸندە باستارىن بٸرٸكتٸرٸپ, ورتاق قاراجاتقا ٷي سالىپ بەرۋدٸ ۇيىمداستىردى. بۇل ٷيلەر جەكەمەنشٸكتەگٸ جەر مەن ٷيگە ورتاق يەلٸك جايلى زاڭدارعا سٷيەنٸپ سالىنادى. بۇل زاڭدار مەن قارىم-قاتىناستار «تۇرعىن ٷي تۋرالى» جەنە جەر قاتىناستارى كودەكسٸندە كٶرسەتٸلگەن. ول زاڭدار بويىنشا قر ازاماتتارى ورتاق يەلٸككە جەر الىپ, وعان ورتاق يەلٸكتە بولاتىن ٷي سالىپ, بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸنە, نە بٶلمەلەرگە يە بولا الادى. ەركٸم بٸر بٶلٸكتٸڭ يەسٸ بولعاندىقتان, ٶز بٶلٸگٸن ەركٸنشە پايدالانىپ, ونى ساتا الادى. جەنە بۇل جەكە تۇلعالاردىڭ كووپەراتسيياسى كووپەراتيۆتٸ تٸركەمەي-اق اتقارا الاتىن قۇقىقتارى.
اسحات بازارحانۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بٸرٸگٸپ ٷي سالۋ يدەياسىنا تٷرتكٸ بولعان استاناعا بولاشاق ٷشٸن جۇمىس ٸزدەپ كەلگەن بٸرتالاي تانىس جاستاردىڭ پەتەردەن پەتەرگە كٶشٸپ, بار تاپقانىن جالعا تٶلەپ, ٷيسٸز-كٷيسٸز جٷرگەندەرٸ بولدى. سونىڭ ٸشٸندە ٶزٸنٸڭ دە تۋعان ٸنٸسٸنٸڭ كەلٸن مەن تٶرت بالامەن سەيفۋللين كٶشەسٸندەگٸ «پروگرامما ٷيلەرٸنٸڭ» جەرتٶلەدە 18 ش.م. تار بٶلمەگە سىيماي, كٷيلەرٸ كەتٸپ وتىرعانى دا بار. ونىڭ ٷستٸنە ٶزٸنٸڭ دە ٷيٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا بانكتە كرەديتتە تۇر. ٷيسٸز ادامنىڭ كٷيٸ دە جوق, كٶڭٸلٸ دە جوق. استاناعا كٶشكەن تٷگەل جۇرتتىڭ ۋايىمدايتىن كٶكەيتەستٸ مەسەلەسٸ – باسپانالى بولۋ.
وسى وي-تولعانىستاردىڭ بەرٸ تىعىرىقتان شىعۋ امالىن ٸزدەۋگە ەسەر بولدى.
وي تٷيٸنٸ بىلاي بوپتى: «قولىنداعى قاراجاتى جەردٸڭ جارتى قۇنىنا دا جەتپەيدٸ. جۇرتتىڭ دا جاعدايى سولاي بولار. جەردٸڭ ٶزٸن كٶپشٸلٸك ادام ساتىپ الا المايدى. امال بار ما?». وسى ويلارمەن تاپقان شەشٸمٸ – «وندا ادامداردىڭ ازىن-اۋلاق قاراجاتتارىن بٸرٸكتٸرۋ كەرەك!». كووپەراتسييانىڭ باستى پرينتسيپٸ دە وسى.
ول «جۇمىلا كٶتەرگەن جٷك جەڭٸل» دەگەن اتام قازاقتىڭ دانا سٶزٸنە سايادى.
سٶيتٸپ, وسى ويمەن اسەكەڭ قارىزعا جەر ٸزدەپ, استانادان ون شاقىرىم جەردەگٸ ەسٸل اۋدانىنا كٸرەتٸن يلينكا تۇرعىن مەكەنٸندە سەكسەك اتا كٶشەسٸ 11-شٸ جەكە مەنشٸك جەر تەلٸمٸنٸڭ يەسٸمەن جەتٸ اي ٸشٸندە بٶلٸپ تٶلەۋگە كەلٸسٸمشارت جاسايدى. استانانىڭ باس ارحيتەكتورى قول قويعان پروەكتٸ بويىنشا باستاپقى جوسپار ەكٸ ەتاجدى 24 بٶلمەلٸ ٷي سالۋ ەدٸ. الايدا ەپ دەگەندە, جارنامامەن كەلٸپ, نيەت بٸلدٸرگەن جاستاردىڭ جارتىسىنىڭ قاراجاتى بٸر بٶلمەنٸڭ قۇنىن تولىق تٶلەۋگە جەتپەدٸ. سەنٸم بٸلدٸرگەن ادامداردىڭ جاعدايى وسى. بارمەن بازار دەگەندەي, ولارعا جاعدايىنا قاراي جەتپەگەن بٶلٸگٸن بٶلٸپ تٶلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸلدٸ. بٸراق, سول سەبەپتەن ەكٸ ەتاجدى ٷيدٸ تولىق بٸتٸرۋگە قاراجات جەتپەي قالدى. تاعى بٸر تىعىرىقتان شىعاتىن شەشٸم ٸزدەۋ كەرەك بولدى. ول شەشٸم - اقشاسىن تولىق تٶلەي الاتىندارعا تاعى بٸر ەتاج بەن مانساردتى ەتاج سالۋ. ودان باسقا امال بولمادى. زاڭدا «بٶلمەلەردٸڭ ٷلكەندٸگٸ مەن سانىنا شەكتەۋ جوق» دەپ جازىلعان. ودان باسقا سنيپ بويىنشا يجس-كە تولىق 3 قاباتتى جەنە شاتىر استىنا قوسىمشا مانساردتى ەتاجى بار ٷي سالۋعا بولادى. پروەكتٸگە قۇرىلىس بىرىسىندا سنيپتەن اۋىتقىمايتىن ٶزگەرٸس جاساۋعا بولادى.
سٶيتٸپ, تولىق ٷش ەتاج جەنە مانساردتى ەتاجى بار 45 بٶلمەلٸ, پايدالى اۋدانى - 1200 شارشى مەتر ورتاق ٷي سالىندى. قۇرىلىسقا اقشا سالعان قاتىسۋشىلاردىڭ كەلٸسٸمشارت بويىنشا بٶلمەلەرٸنٸڭ باعاسى قالاداعى نارىق باعاسىنان 2.5-3 ەسە ارزانعا تٷستٸ. سوڭىندا بۇل ٷيدەن الا الماي قالعان ادامدارعا ەكٸنشٸ ٷيگە بٸرٸگۋ ٸس-شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. ول جەر دە يلينكانىڭ ٸشٸندە باتىر بايان كٶشەسٸ 95-شٸ جەر تەلٸمٸ جەتٸ ايعا قارىزعا الىندى. ەكٸنشٸ ٷي باس ارحيتەكتوردىڭ بەكٸتكەن پروەكتٸسٸنە سەيكەس سالىندى. ول ەكٸ ەتاجدى جەنە مانسارتى ەتاجىن قوسقاندا پايدالى اۋدانى - 906 شارشى مەتر, 37 بٶلمەدە 37 جانۇيا تۇرادى. اسحات بازارحانۇلى وسى قۇرىلىستى جٷرگٸزۋ بارىسىندا كەزدەسكەن كەيبٸر كەلەڭسٸزدٸكتەر مەن قيىنشىلىقتارعا قاراماستان العا قويعان ماقساتىنا قول جەتكٸزدٸ. اقشاسى جەتپەي قينالىپ, ماردىمسىز قاراجاتپەن ٷلكەن ٸس تىندىرىلدى. ەكٸ ٷي سالىنىپ, 82 وتباسى بٶلمەلەردٸڭ كٸلتٸن الدى. ۇيىمداستىرۋشىنىڭ سٶزٸ ٸسپەن بەكٸدٸ. نەتيجەلٸ بٸتكەن ٸستٸڭ ٶز سالماعى بار دەگەن وسى ەمەس پە?
وسى ٷيلەرگە ادامدار بار شاماسىن سالدى. بٸرٸ ازىن-اۋلاق جيعان-تەرگەنٸن بەرٸپ, بٸرٸ بانكتەن ٷستەمە نەسيە الدى. بۇلاردىڭ كووپەراتسيياعا بٸرٸگۋٸ سەبەبٸ كٸشٸگٸرٸم بولسا دا ٶز بٶلمەسٸ, ٶز باسپاناسى بولسىنشى دەگەن بٸر ماقسات. اي سايىن تاپقان تابىسىنىڭ جارتىسىن جۇتاتىن, تٶلەي الماساڭ كٶشەگە قۋاتىن, ارەندادان قۇتىلۋ بەرٸنٸڭ ارمانى ەدٸ. بۇل ادامداردىڭ وسىدان باسقا ٷيلەرٸ جوق. بارلىعى دا قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى, ٸشٸندە 90 پايىزى بالا-شاعاسى بار جاس وتباسىلار, زەينەتكەر قارتتار مەن مٷگەدەك جاندار بار. وسىنداي جاقسى امال تاۋىپ, بەرٸنە قولجەتٸمدٸ باعا ويلاستىرىپ, يگٸلٸكتٸ ٸس ۇيىمداستىرعان اسەكەڭ بۇل ادامداردى جالدامالى پەتەر قۇلدىعىنان قۇتىلۋىنا سەبەپكەر بولدى دەۋگە بولادى.
بٸراق جاڭا عانا ٷيلٸ بولعان ادامداردىڭ بۇل قۋانىشى مەن ٷمٸتٸنە جەرگٸلٸكتٸ باسشىلار بالتا شاپتى. ونىڭ سەبەبٸ مىنادا: بۇل ەكٸ جەر قارىزعا الىنعاندىقتان اسحات بازارحانۇلى جەردٸ ٶز اتىنا جەتٸ اي بويى اۋدارا المادى. سول سەبەپتەن قۇرىلىسقا رۇقسات قاعازدارى بٶگەلٸپ, كەشٸرەك باستالدى.
بٸرٸنشٸ ٷيگە قوسىلعان ٷشٸنشٸ ەتاج بەن مانساردتىڭ ٶزگەرتٸلگەن پروەكتٸگە ارحيتەكتور قول قويمادى. سودان ەكٸمدٸك تە رۇقسات قاعاز بەرمەدٸ. ال باتىر بايان كٶشەسٸندەگٸ ەكٸنشٸ ٷي باس ارحيتەكتور بەكٸتكەن پروەكتٸگە تولىق سەيكەس سالىنسا دا, كووپەراتسييامەن سالىنعان كٶپ جانۇيا تۇراتىن ٷي ەكەنٸن ەستٸگەن ەكٸمدٸك وعان دا رۇقساتىن بەرمەدٸ.
سالىنىپ بٸتكەن ەكٸ ٷيدە دە قۇجاتتاردان پروەكت, ەكسپەرتيزا, تەحنادزور, اۆتورسكيي نادزور, قۇرىلىس كومپانيياسىمەن كەلٸسٸمشارت, بتيدان تەحپاسپورت, مچس-تٸڭ ٶرتقاۋٸپسٸزدٸگٸ جايلى وڭدى شەشٸمٸ سيياقتى زاڭدى قۇجاتتارى بار. تەك ەكٸمدٸك قانا رۇقساتىن بەرمەدٸ. ول ازداي ەكٸمدٸكتە ٶتكەن ۆەدومستۆو ارالىق جينالىستا ەكٸم ورىنباسارى حوروشۋن مىرزا بار قۇجاتتاردى جوققا شىعارىپ, ەكٸ ٷيدەگٸ 82 وتباسىنىڭ مٷددەسٸ مەن زاڭدىق قاقىلارى تۋرالى سٶزدەردٸ تىڭداماي, «ونداي ٷيلەرگە تىيىم سالۋ كەرەك!» دەپ, گاسك قىزمەتكەرلەرٸنە ەكٸ ٷيدٸ دە بۇزۋ جايلى سوتقا ارىز بەرۋگە تٸكەلەي تاپسىرما بەرەدٸ. تىيۋ ساياساتى وسى جەردەن باستالدى. وسىنداي دا ەكٸم باسشى بولادى ەكەن-اۋ! جاعدايى جوق, ٷيسٸز ادامداردىڭ جەكەمەنشٸك جەردەگٸ بٸرٸگٸپ سالعان جەكە مەنشٸگٸن قۇرتپاق! بالا-شاعاسى بار جاس جانۇيالاردىڭ تۇرىپ جاتقان جالعىز كٸشكەنە (20 كۆ.م.) بٶلمەسٸن كٶپسٸنٸپ, بۇزۋدان اسقان قييانات بار ما?! بۇل ناعىز حالىققا قارسى, مەملەكەتكە قارسى ەلەۋمەتتٸك قىلمىس ەمەس پە?!
مىسالى, دايىن ٷيدٸ بۇزباي پروەكتٸ بويىنشا ٷيلەردٸ جٶنگە كەلتٸرۋ, ييا بولماسا جەردٸڭ تاعايىندالعان ماقساتىن ٶزگەرتۋ جايلى شەشٸم قابىلداۋعا دا بولار ەدٸ عوي! جەر زاڭدارى بويىنشا جەر يەسٸنٸڭ ونداي قۇقىعى بار.
بۇلايشا بٸرٸگٸپ ٷي سالۋدىڭ حالىق پەن ٷكٸمەتكە ەكونوميكالىق, ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان پايداسى شاش-ەتەكتەن. بٸر جاعىنان حالىققا جەڭٸل, ەكٸنشٸدەن ٷكٸمەتكە دە كٶمەگٸ تيەدٸ. ٶيتكەنٸ ەل ٷكٸمەتكە قول جايمايدى, مەملەكەت بيۋدجەتٸنە كٷش تٷسٸرمەيدٸ, ٶز مەسەلەسٸن ٶزٸ شەشٸپ جاتادى. وسىعان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك بٶگەت جاساماسا, وندا تالاي جاس وتاۋ بٸرلەسٸپ قولجەتٸمدٸ ٷي سالىپ الار ەدٸ. باسقاشا ايتقاندا: جوقتان بار جاسالىنار ەدٸ. قالاي دەسەك تە, كووپەراتسييا ٷكٸمەتكە ٷلكەن دەمەۋ! ياعني, كووپەراتسييامەن سالعان ٷيلەرگە رۇقسات بەرۋ ارقىلى ٷي كەزەگٸندە تۇرعان ٷيسٸزدەردٸڭ قاتارىن ازايتۋعا بولار ەدٸ.
ەندٸ, مٸنە, وسىنداي يگٸلٸكتٸ جولمەن سالىنعان «حالىقتىق» ٷيلەردەن ايىرىلۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇر. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ەكٸم قاۋلىسى بەرٸلمەگەنٸن سىلتاۋراتىپ, ايرانداي ۇيىپ وتىرعان 82 شاڭىراقتى ورتاسىنا تٷسٸرمەككە جانتالاسىپ جٷر. ونداعى قانشاما ادامنىڭ تاعدىرىنا قالاي بولسا, سولاي اتٷستٸ قاراي سالعاندارى سونشالىق, تٸپتٸ, ٷيدٸ بۇزۋ تۋرالى شەشٸمدٸ بٸر اۋىزدان سوت پەن ەكٸمدٸك جەنە پروكۋراتۋرا كٶپ ويلانباي-اق 15-20 مينۋتتىڭ ٸشٸندە عانا شىعارا سالدى. ەكٸنشٸ اپەللياتسييالىق سوت وتىرىسى دا ٷيلەردٸ بۇزۋ شەشٸمٸن 15-20 مينۋتتا قابىلدادى.
نەگٸزٸ, سوت زاڭعا تولىق ەدٸل جٷگٸنسە, زاڭ نورمالارى بويىنشا اتا زاڭداعى ازاماتتاردىڭ باسپاناعا قۇقىعى, جەر مەن ٷي جايلى كودەكستەردەگٸ بٸرلەسٸپ يە بولۋ جايلى زاڭدار, جەكەمەنشٸكتٸڭ مٷلكٸن قورعاۋ زاڭدارى جەرگٸلٸكتٸ ەكٸم قاۋلىسىنان جوعارى سانالادى. بۇل كٶپ زاڭدارمەن قورعالعان, جەكە مەنشٸككە ساتىپ الىنعان جەردەگٸ ورتاق يەلٸكتەگٸ مەنشٸك ٷي. جەكەمەنشٸكتەگٸ ٷيدٸ سىندىرۋ كونستيتۋتسييا مەن كٶپ زاڭدى اتتايتىن ٶرەسكەل قاتەلٸك. ودان باسقا سوتتا ادۆوكات بۇل ٷيلەردە 82 وتباسىنىڭ مٷددەسٸ بار, ولاردى سوتقا شاقىرتىپ قۇقىقتارىن ەسكەرۋٸن تالاپ ەتٸپتٸ. سوت ايتىلعان بار ٶتٸنٸشتٸ اياقاستى قالدىرادى. دەمەك, بۇل سوتتاردا ازاماتتاردىڭ بٸرنەشە زاڭدى قۇقىقتارى مەن زاڭدار بۇزىلدى. بۇل سوتتاردىڭ زاڭدى جۇمىسىن تەكسەرەتٸن جوعارعى لاۋازىمدى ادامداردىڭ قۇلاقتارىنا التىن سىرعا! سٶيتٸپ, 82 وتباسى ەلەۋمەتتٸك جەنە زاڭدىق-قۇقىقتىق قىسىمعا ۇشىرادى. ولارعا ەل امان, جۇرت تىنىشتا قييانات جاسالدى. ودان بولا, ەسٸل اۋدانىنىڭ پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرٸ بايداۋلەتوۆ ەلجان تاراپىنان بولعان مىنانداي ٶرەسكەل زاڭ بۇزۋشىلىق بولدى. ول سوتتىڭ ٷيلەردٸ بۇزۋ تۋرالى شەشٸمٸن الىپ, ەكٸ ٷيگە بارىپ تۇرعىنداردى شەشٸممەن قورقىتىپ, اسحات بازارحانۇلى «بٸزدٸ الداپ سوققان الاياق» دەپ ارىز جازىڭدار دەپ ٷگٸت ناسيحات جٷرگٸزٸپ كەتتٸ. جاس پروكۋروردىڭ بۇل قىلىعى قىلمىسقا جاتادى. ول قر قىلمىس كودەكسٸنٸڭ 361 جەنە 362 بابىنا كەلەتٸن قىزمەتكەردٸڭ ٶكٸلەتتٸك شەگٸنەن شىعۋ جايلى زاڭدى بۇزدى. بۇل قىلىقتان ەكٸ سۇراق تۋادى: 1) قۇقىق قورعاۋشىمىز نەگە مۇنداي زاڭسىز ەرەكەت جاساۋعا قورىقپايدى? ونىڭ دا باسى ەكەۋ ەمەس قوي. ەندەشە ونى ەسٸل پروكۋراتۋراسىنىڭ باسشىلارى جٸبەرٸپ وتىر دەگەن سٶز; 2) نەگە ولار اسحات بازارحانۇلىن قۋدالاپ, جانتالاسىپ جٷر? ادۆوكات وسى سۇراق بويىنشا كەزەكشٸ پروكۋرور تەلەفونىنا قوڭىراۋ سوعىپ, تەلەفونمەن ارىزدانادى. الايدا بايداۋلەتوۆ ەلجان بۇل ٸس-ەرەكەتٸن مويىندامايدى. سوندا سۇراق تۋادى: ەكٸ ٷيدە ول بٶلمەلەردٸ قاعىپ, وتىز شاقتى كۋەگەر ادامعا ٷگٸت ناسيحات جٷرگٸزدٸ. قالاي ٶتٸرٸك ايتۋعا بەتٸ شىداپ تۇر? نە دەگەن ار?! نە دەگەن بەت?! قۇداي ساقتاسىن بۇنداي قۇقىق قورعاۋشىلاردان!
دەمەك, بايداۋلەتوۆكە تاپسىرما بەرٸپ وتىرعان ەسٸل پروكۋراتۋراسى باسشىلارىنىڭ ويى زاڭدى بۇرمالاپ ٷيدٸ سىندىرۋ عانا ەمەس, يگٸلٸكتٸ ٸس باستاپ جٷرگەن حالىقتىڭ ازاماتىن تٷرمەگە جابۋ عوي!
حالىقتىڭ تاعدىرىن وسىلايشا اسىقشا يٸرٸپ, ەلوردامىزدا ويران ساپ جٷرگەن وسىنداي سوت پەن پروكۋرورلاردان قالاي شوشىمايسىڭ?! مۇنداي باسشىلار جٷرگەن جەردە, قانداي دامۋ بولماقشى? ەگەر, ۇيىمداستىرعىش ازاماتتارىمىزدى ٷكٸمەت قورعاي بٸلمەسە, وندا حالىق پوتەنتسيالى اشىلمايدى, ەل مەن جەر كٶگەرمەيدٸ.
قۋعىنداۋدىڭ سىرى
اسحات بازارحانۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ونى قۋعىنداۋدىڭ باستى تابيعي سەبەبٸ بەسەكە مەن تەرٸس ويدا جاتىر. بۇل بٸر قىزىق ەڭگٸمە. اسەكەڭ ادامداردى بٸرٸكتٸرۋ ٷشٸن ينتەرنەتكە جارناما سالىپ كٶزگە تٷسەدٸ. ونداعى باعا قالادان 2.5-3 ەسە تٶمەن. بۇل جەردە ەرٸكسٸز كونكۋرەنتسييا جايلى وي كەلەدٸ. قولدارى ۇزىن مىقتىلاردىڭ استىرتىن مٷددەسٸ بار ەكەنٸ ايدان انىق. ەيتپەسە, استانادا ستاتيستيكا بويىنشا جەكەمەنشٸك جەرگە سالىنعان 800 شاقتى جاتاقحانا تەرٸزدٸ (وبششەجيتيە) جالعا بەرٸلەتٸن ٷي بار ەكەن. قالانىڭ ورتا تٶرٸندە سالىنعاندارى دا بار. بٸراق قالا سىرتىندا ون شاقىرىم شەتتە سالىنعان دەل وسى ەكٸ ٷي مىقتىلاردىڭ كٶزٸنە بٶگەت بوپ تۇر. سوندىقتان ەكٸمدٸك, پروكۋرور مەن سوت جابىلىپ, جەكە مەنشٸكتٸڭ بۇل قولجەتٸمدٸ ۇسىنىسىن جەر-كٶككە سىيدىرماي تۇر. اسەكەڭ بٸزدٸڭ ٷي ولارعا بٶگەت ەمەس, كەرٸسٸنشە كٶمەك بولادى دەيدٸ. بۇل وي بايلامى مىناداي:
- ماعان جارنامانى وقىپ كەلگەندەردٸڭ ەكٸ توبى بار. بٸرٸ – ٷي الۋعا جاعدايى بارلار. ولار ورتاق يەلٸكتەگٸ كٶپ بٶلمەلٸ ٷي ەكەنٸن كٶرٸپ, مەنسٸنبەي بۇرىلىپ كەتەدٸ. ەكٸنشٸلەرٸ – ٷي الۋعا جاعدايى جوق نەمەسە شاماسى ازدار. بٸزگە قوسىلۋعا نيەت بٸلدٸرەتٸن ادامدارىمىز وسىنداي. كٶبٸنەسە 20-30 جاس اراسىنداعى جاستار. الاتىندارى 20 كۆ.م. كٸشكەنە بٶلمەلەر. قايتسٸن, شاماسى جەتكەندەرٸ سول. بٸراق قايسىسىنان سۇراساڭ دا «بٸز ارەندادان قاشىپ, ەكٸ ٷش جىل اقشا جيىپ, ەسٸمٸزدٸ جيعانشا تۇرۋ ٷشٸن كەلدٸك» دەيدٸ. «ەس جيعانشا, اقشا جيعانشا» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ ايتىپ تۇر. ەرينە, ارەندا ٷيٸندە تۇرىپ جيناعان اقشا تەسٸك شەلەككە قۇيعان سۋمەن تەڭ. ەندەشە, بٸزدٸڭ ٷيدەن ۋاقىتشا بٶلمە العان ادام پەتەر الۋعا اقشانى تەزٸرەك جينايدى. بۇل دۇرىس امال مەن زاڭدى قۇبىلىس. ولاي بولسا, بٸزدٸڭ ۋاقىتشا «كوممۋنالكامىز» قۇرىلىس سالاسىنداعى كومپانييالارعا تٸكەلەي كٶمەگٸ بار دەگەن سٶز. سوندىقتان ول «مىقتىلارعا» حالىق اتىنان ايتارىم, بۇنداي كٸشٸگٸرٸم كووپەراتسيياعا تيمەڭدەر! ولاردان بٷكٸل قوعامعا پايدادان باسقا زييانى جوق. ٷكٸمەتكە دە, سٸزدەرگە دە كٶپ كٶمەك. «كٶپ تٷكٸرسە, كٶل بولادى» دەگەن. حالىققا جەر بەرسە, وسى جولمەن بٸرٸگٸپ, ٷيلەرٸن ٶزدەرٸ-اق سالىپ الار ەدٸ,- دەيدٸ.
پرەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆ جەرگٸلٸكتٸ باسشىلارعا: «حالىقتىڭ تاعدىرىن ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكپەن شەشٸڭدەر, حالىقتىق كووپەراتسييالاردى قولداڭدار» دەپ ۇدايى ايتىپ كەلەدٸ. ال «توق بالا اش بالامەن وينامايدى» دەگەندەي, مىنالاردىڭ قۇلاعىنا «قىستىڭ كٶزٸ قىراۋدا» دالادا قالعالى تۇرعان بالالاردىڭ جىلاعان ٷنٸ جەتپەيتٸن بولعانى ما, سوندا? اۋ, شەنەۋنٸك مىرزالار! اباي اتامىز: «ەلدٸڭ پايداسىن ويلا, ٶز پايداڭ سونىڭ ٸشٸندە عوي» دەپ ايتقان. ٶزدەرٸڭ دە سول حالىق پەن ٷكٸمەتتٸ پانالاپ جٷرسٸڭدەر عوي! پرەزيدەنتٸمٸز بيىل عانا «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىن جازىپ, ۇلتتىق كود تۋرالى مەسەلە كٶتەردٸ. سول سٸزدەردٸڭ ۇلتتىق كودتارىڭىز قايدا, مىرزالار?
وسىنداي كەيبٸر ەلٸنە جانى اشىمايتىن تاسباۋىر شەنەۋنٸكتەردٸ مىناداي لاۋازىمدى ورىندارعا وتىرعىزباس بۇرىن, قاتاڭ سٷزگٸدەن ٶتكٸزۋٸمٸز قاجەت شىعار. ولاردىڭ ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸ مەن اقىل پاراساتىنا, وي-ٶرٸسٸنٸڭ كەڭدٸگٸنە قاراي سايلاسا, ماناعى ٷي بۇزۋ جايلى ٶرەسكەل شەشٸم قابىلدانار ما ەدٸ?
ادامنىڭ سوتىنا ەمەس, ار-نامىسىڭنىڭ سوتىنا جٷگٸنٸپ, شاماڭ كەلسە, بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى التىن كٶپٸر بولمايسىڭ با, شەنەۋنٸك باۋىرىم-اۋ! (مەن دە 20 جىل شەنەۋنٸك اتىنا مٸنگەنمٸن, ول اتتىڭ دٷلەيلٸگٸن دە بٸلەمٸن).
ۇيىمداستىرۋشىنىڭ داتى
قازٸر بۇل ٷيلەردەگٸ «شىقپا جانىم, شىقپالاپ» جٷرٸپ, باسپاناعا ەزەر قول جەتكٸزگەن حالىق: «انا شەنەۋنٸك بٸر كٷنٸ كەلٸپ, بۋلدوزەرمەن سٷرٸپ تاستايدى-اۋ» دەگەن قورقىنىش تۇرعىندارعا كٷندٸز-تٷنٸ مازا بەرەر ەمەس.
اسحات بازارحانۇلى وسى ماقالا ارقىلى ٷيدٸ بۇزۋعا شەشٸم قابىلداعان استانانىڭ ەكٸمدٸگٸ, پروكۋراتۋرا, سوت جەنە باسقا دا قاتىسى بار بيلٸكتەگٸ شەندٸ ازاماتتارعا ايتار داتىن ۇسىندى:
قۇرمەتتٸ بي-مىرزالار!
قازاقتىڭ «ەلٸم» دەمەگەن ەر جەتٸم, «ەرٸم» دەمەگەن ەل جەتٸم دەگەن دانا سٶزٸ بار. سٸزدەرگە ەلباسى باعدار بەرٸپ, ەلدٸك ساياساتتى ۇستانىڭدار, حالىققا قامقور بولىپ قىزمەت جاساڭدار دەپ, سەنٸم ارتتى. ال سٸزدەر جەكە مەنشٸكتەردٸڭ ٶز جەرٸنە بٸرٸگٸپ سالعان دايىن ٷيدٸ بۇزۋعا ٷكٸم شىعاردىڭىزدار. سوندا ٷيدەگٸ حالىقتىڭ مٷددەسٸن قايتپەكسٸزدەر? ٷيگە سالىنعان اقشالارىنىڭ ورنىن تولتىرا الاسىزدار ما? جوق. ەلدە تۇرىپ جاتقان 82 وتباسىنا دايىن ٷي بەرەسٸزدەر مە? جوق! ەندەشە بۇل حالىقتىڭ مٷددەسٸ قورعالعان ەدٸل شەشٸم بە? جوق. حالىققا قارسى ەدٸلەتسٸز شەشٸم!
قاراپ تۇرسام, سٸزدەر بۇلاردى بالا-شاعاسىمەن جىلاتىپ, دالاعا قۋۋعا دايىنسىزدار. ايتىڭىزدارشى, كٸمنٸڭ كٶزٸنە بٶگەتپٸز? سونشاما جەر-كٶككە سىيدىرمايتىنداي نە جازدىق?! ادامنان قورىقپاساڭىزدار, قۇدايدان قورىقساڭىزدارشى! قازاعىمنىڭ جەرٸ تار ما, ەلدە ٶزٸ تار ما? تٷسٸنبەيمٸن, نە پايدا تاباسىزدار مۇنداي قيياناتتان? ادامعا جاساعان جاقسىلىعىڭ دا, قيياناتىڭ دا ٶزٸڭە قايتىپ كەلمەۋشٸ مە ەدٸ?! قاراپايىم حالىقتى جىلاتقان قاي ادام وڭىپ ەدٸ?! ادامعا جاقسىلىق جاساعىلارىڭىز كەلمەسە, ەڭ بولماعاندا زييان كەلتٸرمەسەڭٸزدەرشٸ!
بٷكٸل دٷنيە جٷزٸ نەشە كريزيستٸ باسىنان كەشٸرٸپ, كٶرپە تارىلعان زاماندا, ٶكٸمەتٸمٸز ٷيسٸزدەردٸڭ بەرٸنە ٷي بەرە الماي جەتٸسپەي جاتقان شاقتا بٸر جاعىنان شىعىسۋدىڭ ورنىنا, سٸزدەر ەلباسىنىڭ ساياساتىن اياقتان شالىپ وتىرسىزدار! دايىن ٷيدٸ سىندىرۋدا ەكونوميكالىق اقىل جوق, ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك تە جوق, زاڭ دەسەڭٸزدەر زاڭدىلىق تا جوق. قانشا ادامنىڭ مٷددەسٸ بار يگٸلٸكتٸ ٸسكە بالتا شاپتىڭىزدار! سٸزدەردە مەيٸرٸمدٸلٸك پەن ادامگەرشٸلٸك جوق دەگەن سٶز. حالىققا جانى اشىمايتىن ادامدار حالىققا بيلٸك جٷرگٸزبەگەن جٶن. ونداي سوت بيلەردٸ جۇمىستان بوساتۋ كەرەك. ەلباسى بۇل سۇمدىقتارىڭىزدى ەستٸمەي جٷر. «ٸشتەن تۋعان قىڭىردى تەزگە سالساڭ تٷزەلمەس» دەگەن بار. نار پرەزيدەنتٸمٸز ٷلكەن امبيتسييالى جوسپارلارمەن سٸزدەرگە «حالىققا قىزمەت جاسا» دەپ, وتقا تارتسا, ابىرويلى ٸسكە تارتسا, سٸزدەر ساياساتتى تٷسٸنبەي, «شاش ال» دەسە, «باس الىپ», بوققا تارتىپ جاتىرسىزدار. تەگٸ, سٸزدەردٸڭ امبيتسييالارىڭىز قازاقستاندىقتاردىڭ كٶشٸنەن بٶلەك بولسا كەرەك. ساياسات تا, امبيتسييا دا بٸر – ەلدٸ, جەردٸ كٶگەرتۋ.
مەيٸرٸمدٸ نيەت قىلساڭىزدار, حالىققا تالاي جاقسىلىق جاساپ, ابىرويعا بٶلەنەسٸزدەر. ٶمٸرلەرٸڭٸزدە ادامدارعا قانشا جاقسىلىق ٸستەدٸڭٸزدەر? وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەرە الاسىزدار ما?
جوعارعى سوت تٶراعاسىنا
قۇرمەتتٸ جوعارعى سوت تٶراعالارى! دەگەنمەن, اپەللياتسييا شەشٸمٸ 82 شاڭىراققا بالتا شاپقالى تۇر. قازٸر بۇل ٷيدە باسپانا الا الماي جٷرگەن قانشاما وتباسى تۇرىپ جاتىر. الدىمىزدا اقىرعى ٷمٸتٸمٸز – جوعارعى سوت تۇر. سوت تٶرەشٸلەرٸنەن بالا-شاعالى 82 شاڭىراقتىڭ جانايقايىن ەستٸپ, ولاردىڭ ارمان تاعدىرىنا اياقاستى قاراماۋلارىن سۇرايمىن. بٸز «باستان سيراق شىعارىپ», جاڭالىق اشقان جوقپىز. بٸزدٸڭ شارۋا سونداي قيىن دا شارۋا ەمەس. جالپى بۇنداي ورتاق اقشاعا سالىنعان ورتاق يەلٸكتە سول ەكٸمدەردەن رۇقسات بەرٸلگەن ٷيلەر استانادا دا, الماتىدا دا كٶپ كەزدەسەدٸ. سىندىرۋدان باسقا زاڭدى امال شەشٸمدەرٸ دە بار. بٸرٸ: ازاماتتىق كودەكستٸڭ 244 بابى بويىنشا يەلٸك قۇقىعىن بەرۋ. ەكٸنشٸسٸ: جەر كودەكسٸنٸڭ 49-1 بابى بويىنشا جەر تەلٸمٸنٸڭ ارناۋلى ماقساتىن از پەتەرلٸ ٷيگە ارنالعان دەپ اۋىستىراتىن ٷكٸمەت قاراستىرعان زاڭدى جولى بار. ونى ەكٸمدٸك كوميسسييا شەشۋٸ تيٸستٸ. زاڭنىڭ تالابى بويىنشا كوممۋنيكاتسييالىق مٷمكٸنشٸلٸكتەر بار بولسا, وعان اۋىستىرۋعا نەگٸز بولسا, كوميسسييا اۋىستىرۋعا مٸندەتتٸ.
ەلٸمٸز دە, استانامىز دا وسىنداي جاعدايى جوق قاراپايىم حالىقتىڭ ماڭداي تەرٸمەن سالىنىپ جاتىر. ولار دا ادام, ولار دا ٶزدەرٸڭٸز سيياقتى باسپاناعا قۇقىعى بار قازاقستان ازاماتتارى. جاعدايى جوق حالىق مٷددەسٸ ەسكەرۋسٸز قالىپ وتىر. ولاردى ٶز جەرٸنە سىيدىرماساق, قالاي ٶمٸر سٷرمەك?! سٸزدەردٸڭ دە قول ۇشتارىڭدى بەرەتٸن جاعدايسىز تۋىستارىڭىز بار شىعار. بٶتەن مەن جاقىنعا بٶلٸپ جاراتىنى جوق. بەرٸ دە ٶز باۋىرلارىمىز, بەرٸنە دە باسپانا كەرەك.
تٶرەشٸلەردەن سۇرارىم: نە شەشسەڭٸزدەر دە, 82 وتباسىنىڭ مٷددەسٸن ەسكەرٸپ شەشٸڭٸزدەر! بيلٸك تە, ەدٸلەت تە, 82 وتباسىنىڭ تاعدىرى دا سٸزدەردٸڭ قولدارىڭىزدا, قۇرمەتتٸ اعايىن!
جاقسىلىق جٷرگەن جەردە تاپشىلىق بولمايدى
وسىعان وراي, حالىق تاعدىرىنا جاۋاپتى اتقامٸنەرلەرگە ايتارىم مىناۋ: سەكسەك اتا-11 مەن باتىر بايان-95 ٷيٸنٸڭ تۇرعىندارىنىڭ بۇل باسپاناسى سٸزدەردٸكٸ سيياقتى ولاردىڭ دا «جانعا جايلى جۇماق مەكەنٸ» ەمەس پە? ەندٸ كەلٸپ, بەرٸ دايىن بولعاندا ولاردىڭ التىن ۇيالارىن بۇزىپ, تۇرمىستارىنا قولايسىزدىق تۋدىراتىن بولساق, ەلوردامىزدا ونسىز دا قاڭعىپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان ٷيسٸز-كٷيسٸز ادامداردىڭ قاتارىن كٶبەيتٸپ المايمىز با? ەرتەڭگٸ كٷنٸ ولاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ مۇنداي قىساستىققا شىداي الماي, مورت سىنىپ, كٷرت وپىرىلسا نە ٸستەيمٸز? ەكەلەرٸ شاراسىزدىقتان شايتان سۋدىڭ جەتەگٸندە كەتٸپ: «ەڭبەگٸم ەش, تۇزىم سور بولدى عوي» دەپ مىنا زايىرلى قوعامعا زىعىردانى قايناپ, نالىسا, انالارى: «قايدا بارىپ كٷن كٶرەمٸز» دەپ قامىقسا, كٶز وتتارى ٶشٸپ, نە زاڭعا سەنبەيتٸن, نە ٶز بولاشاقتارىنا سەنبەيتٸن (قۇداي ودان ساقتاسىن) قازاقستان ازاماتتارى پايدا بولسا, قايتپەكپٸز?
وندا ٶركەنيەتتەن قالىپ, قالعىپ-مٷلگٸگەن, رۋحى جانشىلعان, تەك مەملەكەتتەن كٶمەك كٷتٸپ, سوعان عانا مٶليە قاراپ وتىراتىن, جەتەلەسەڭ دە جٷرمەيتٸن جەتەسٸزدەر مەن ماسىلداردىڭ قاراسىن كٶبەيتەمٸز. ولار قويداي جۋاسىپ, بٸردەن قورقاقتىق, جالتاقتىق پسيحولوگيياعا ەنە باستايدى. وندايلار ۇلتىنىڭ نامىسىن قورعايتىن تۇلعالار ەمەس, ايتقانعا كٶنٸپ, ايداعانعا جٷرەتٸن قاراڭعى حالىققا اينالادى. بەرٸنە سەنٸمسٸزدٸكپەن ٷركە قارايتىن, بارا-بارا ٶز كٶلەڭكەسٸنەن ٶزٸ قورقاتىن بويكٷيەز قۇل دەڭگەيٸنە تٷسەدٸ. حالىقتى قويشا ەرٸ-بەرٸ ايداعان سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ ەكونوميكاسى نەمەن بٸتكەنٸن بٸلەمٸز. حالىقتىڭ ەڭبەكتەگٸ ٸزدەنۋ تالانتى سٶندٸرٸلٸپ, جاپپاي دەفيتسيتپەن بٸتتٸ ەمەس پە! حالىقتىڭ ٸزدەنگەنٸ دامىعانى, ەلدٸڭ دامۋى دەگەن وسى!
پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ جىل سايىنعى جولداۋلارى حالىقتىڭ اشىلىپ دامۋىنا باعىتتالعان تاقىرىپتاردى قامتيدى. سونىڭ بٸرٸ حالىق كووپەراتسيياسىن دامىتۋ. مەن دە بٸرەۋدٸڭ تابان اقى, ماڭداي تەرٸمەن زورعا العان باسپاناسىن ەكٸنشٸ بٸرەۋ سٷرٸپ تاستاعالى جاتقاندا, اۋزىما سۋ تولتىرىپ الىپ, ٷن جوق, تٷن جوق, مىلقيىپ وتىرۋىمدى جٶن كٶرمەدٸم. ەيتپەسە, ٶزگەگە جانى اشىمايتىن, جاقسىلىقتى جٷرەگٸ سٷيمەگەن كەيبٸرەۋلەردٸڭ «مەن - پاتريوتپىن» دەپ قۇر داۋرىققان سەۋلەسٸز ساناسى قايدا اپارىپ سوعار دەيسٸڭ?
ٶكٸنٸشكە قاراي, وسى بٸر «پاتريوت» دەگەن سٶزدٸ قازاقشا باق «ۇلتجاندى» دەگەن سٶزبەن الماستىرىپ جٷر. الايدا, «ۇلتجاندى» دەگەن سٶز قۇلاققا سونشا جاعىمدى ەستٸلگەنمەن «پاتريوتتىڭ» ماعىناسىن تولىق بەرە المايدى. مەسەلەن, كەز-كەلگەن ادام, ەگەر ول ٶز وتانىن, تۋعان حالقىن جاقسى كٶرسە, «ۇلتجاندى» دەپ ايتۋعا بولادى. ال «پاتريوت» اتانۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن سەن سول ٶز وتانىڭا, حالقىڭا يگٸلٸكتٸ ناقتى ٸسپەن پايدا كەلتٸرٸپ, ەل كٶشٸنٸڭ بٸر جٷگٸن ٶزٸڭە ارتىپ, «نار» بولۋىڭ شارت. مٸنە, مەن كٶرگەن اسحات بازارحانۇلى «پاتريوت» دەپ ايتۋعا لايىقتى, يگٸ ٸستەرٸ بار ازامات. سوندىقتان دا «پاتريوت» دەگەن قاستەرلٸ سٶزدٸڭ اۋدارماسىن جاساپ شاتاسپاي-اق قويايىق, ول – حالىقارالىق تەرمين رەتٸندە ٶز مەرتەبەسٸن ساقتاپ قالا بەرگەنٸ جٶن.
ال باسپانا مەسەلەسٸ - ۇلتىڭنىڭ تاعدىرى جايلى ۇلى مەسەلە. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ قازاقستان قوعامى باسپانا دەرتٸنە ەلدەقاشان شالدىققان. ال ونى ەمدەۋدٸڭ ەڭ وڭتايلى جولى - كووپەراتسييالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ, ولارعا بٶگەت بولماۋ.
بولاشاق ۇرپاقتىڭ دەنٸ ساۋ, كٶكٸرەگٸ وياۋ, ساناسى بيٸك, ساپاسى جوعارى بولۋى ٷشٸن ەل تٸزگٸنٸن ۇستاعان ەر باسشى ۋىقتاي ەل شاڭىراعىنا تٸرەۋ بولىپ, جاستارعا قول ۇشىن بەرٸپ, حالىققا جان جاقتى قامقورلىق جاساپ كٶمەكتەسۋٸ كەرەك.
كووپەراتسييانى قولداۋ ساياساتى
2015 جىلعى 29 قازاندا قر پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆ «كووپەراتيۆتەر تۋرالى» قر زاڭىنا قول قويدى. بۇل زاڭ ٶكٸمەت تاراپىنان حالىقتىڭ حال-احۋالىن تٷبەگەيلٸ جاقسارتۋ جٶنٸندە جاسالعان كەشەندٸ شارا. جالپى ەلباسىمىز جەرگٸلٸكتٸ باسشىلارعا حالىقتىق كووپەراتسييالاردى قولداۋدىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ماڭىزىن ٷنەمٸ ايتىپ, تاپسىرىپ جٷرەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا قر ٷكٸمەتٸ كووپەراتسييانى قولداۋعا بارىنشا زاڭدى جاعداي جاسادى. ونى دامىتۋعا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجىلار بٶلٸنٸپ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸرشاما سەتتٸ باعدارلامالار قابىلداندى.
رەسپۋبليكالىق «جاس وتاۋ» قوعامدىق قورى قۇرىلدى
قازاق «تٶمەنگٸ ايىلدىڭ باتقانىن ايداۋشى ەمەس ات بٸلەدٸ» دەگەن. ەلٸمٸزدە ٷي الا الماي جٷرگەن قاراپايىم حالىقتىڭ جان داۋىسىن بويىنا سٸڭٸرگەن اسحات بازارحانۇلى وسى ۇلتتىق مەسەلەگە ٶزٸنٸڭ ٶمٸرٸن ارناماق. سول ٷشٸن ول «جاس وتاۋ» اتتى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قورىن تٸركەدٸ. قوردىڭ ماقساتى: جاستار مەن تابىسى از وتباسىلارىن باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ. قوردىڭ قىسقاشا جوسپارى:
- ٷكٸمەتتەن قالا سىرتىنان كووپەراتيۆتٸ ٷيلەر سالاتىن تەگٸن جەر تەلٸمدەرٸن سۇراۋ;
- زامانۋي تەحنولوگييالاردىڭ جەتٸستٸگٸن پايدالانا وتىرىپ, شاعىن جەنە ورتاشا كٶلەمدٸ 2-3 قاباتتى ٷيلەر سالۋ;
- قالتالى كومپانييالاردان قايتارىمدى جەنە قايتارىمسىز قارىز الۋعا قول جەتكٸزۋ (قايتارىمدى قارىز مٶلشەرٸ 90% جۇمىس ٸستەيتٸن جاستارعا كٸرٸسٸنە قاراي, ۇستەمە پايىزسىز 1-5 جىلعا بەرٸلەدٸ, ال 10% قايتارىمسىز قاراجات جەتٸم مەن مٷگەدەكتەرگە ارنالادى);
ودان باسقا اسحات بازارحانۇلىنىڭ فيزيك-ينجەنەر رەتٸندە ٶزٸ ويلاستىرعان جاڭا پروەكتٸسٸ بار. ول «جاسىل ەكونوميكا» باعدارلاماسىنا ساي, قازاقستاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان تىڭ جوبا – يننوۆاتسييالىق تولىق اۆتونومدى تەرموس-ٷيلەر سالۋ. بۇل ٷيلەر جارىق پەن جىلۋدى كٷن مەن جەلدەن الاتىندىقتان, ەنەرگيياسى مەن سۋى تولىق اۆتونومدى بولادى. قازٸرگٸ ستاتيستيكا كٶرسەتكەندەي, ايىنا ەر وتباسىنىڭ كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە عانا 15-30% قاراجاتى كەتەدٸ ەكەن.
تەرموس-ٷيلەردٸ جاستارعا ەر شارشى مەترٸن 60-80 مىڭ تەڭگەدەن اسىرماي بەرۋ كٶزدەلۋدە. سوندا 20-30 شارشى مەتر بٶلمەلەردٸڭ قۇنى - 1,2 ميلليوننان باستاپ, 2 ميلليون شاماسىندا عانا بولادى. ياعني, جاس وتباسىلار اي سايىن 50-100 مىڭ تەڭگەدەن تٶلەپ, ٷيدٸ 1-2-اق جىلدا قارىزعا الا الادى دەگەن سٶز. تاماشا ەمەس پە?!
قادٸرلٸ وقىرمان! قازاقستان قوعامىندا قوردالانىپ جاتقان ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – باسپانا مەسەلەسٸن شەشۋگە قوماقتى كٶمەگٸن تيگٸزۋ ٷشٸن قۇرىلعان «جاس وتاۋ» قوعامدىق قورى جاقىن ارادا قر ٷكٸمەتٸنە اتالمىش مەسەلەگە قاتىستى ٷلكەن ۇسىنىستارمەن شىعىپ, بٸرلەستٸكتە جۇمىس جاساۋدى ماقسات تۇتادى.
ەپيلوگ
انا بٸر جىلى پويىزدا جانىنا ەكٸ بالاسىن ەرتكەن جٷكتٸ ەيەلمەن بٸرگە كەلدٸم. ٶزٸنٸڭ ٶڭٸ سىنىقتاۋ, بالالارىنىڭ جٷزٸ جٷدەۋلەۋ ەكەن. سٶز اراسىندا بايقاعانىم: استاناداعى ٷيلەرٸن «رۇقسات بەرٸلمەگەن جەرگە سالدىڭدار» دەپ, بۇزدىرىپ تاستاپتى. كٷيەۋٸ سوندا جۇمىس ٸستەۋگە قالىپ, ٶزٸ بار بايلىعى - ەكٸ بالاسى مەن قىتايدىڭ ەكٸ-ٷش الا سٶمكەسٸنە سالىنعان ۇساق-تٷيەك دٷنيەسٸن الىپ, اۋىلىنا قايتىپ بارا جاتقان بەتٸ كٶرٸنەدٸ.
ٸشٸنە سىيمادى بٸلەم, ماعان بٸردەمە ايتقىسى كەلگەندەي اۋىق-اۋىق ەر نەرسەنٸڭ باسىن شالا بەردٸ. سىرت قاراعاندا دا شەرلٸ ادامعا ۇقسايدى: «قاي جاقتىڭ تۋمالارىسىڭدار, قارىنداسىم?» دەپ جورتا ساۋال تاستادىم. ول بٸر سەت ٷنسٸز قالدى دا, اقىرىن عانا جٶتكٸرٸنٸپ, جٷيكەسٸ شارشاعان, قاجىعان كەيٸپتە ۇزاق-سونار بٸر ەڭگٸمەنٸڭ تيەگٸن اقىرىنداپ اعىتا باستادى:«ٷيٸمٸزدەن ايىرىلعاننان كەيٸن, پەتەر جاعالاپ كەتتٸك, اعا» - دەدٸ, تاماعىنا تٸرەلٸپ قالعان ٶكسٸگٸن ەرەڭ تەجەپ. «سودان ٶزٸمٸزدٸكٸ بولماعان سوڭ, كٶرٸنگەنگە كٶزتٷرتكٸ بولا باستادىق. بۇل جالعاندا تاپقانىنىڭدى يت جەپ, ارقاڭدى بيت جەپ, بٸرەۋگە كٸرٸپتار بولعاننان قۇداي ساقتاسىن. ەبدەن شارشادىق (كٷرسٸندٸ).
جوق, الدىندا دا پەتەردە تۇرىپ كەلدٸك قوي. بٸراق «كووپەراتسييالار تۋرالى» زاڭ شىققاننان بەرٸ دوستارىمىز بەن تانىستارىمىزدىڭ باسىن قوسىپ, قالانىڭ الىس تٷكپٸرٸنەن جەر تەلٸمٸن ساتىپ الدىق تا, شاعىن وتباسىلارىنا ارنالعان جاتاقحانا سالعان بولاتىنبىز. جيىنى – 50 وتباسى. «ەيتەۋٸر, جالدامالى پەتەردٸ ساعالاعاننان قۇتىلدىق قوي» دەپ, قونىس تويىن دا جاساپ تاستادىق. سٶيتٸپ ٶز جىرتىعىمىزدى ٶزٸمٸز جاماپ, الاڭسىز كٷي كەشە باستاعان ەدٸك. بٸراق ول دەۋرەنٸمٸز دە ۇزاققا بارمادى» - دەدٸ, كٶكٸرەگٸ قارس ايىرىلا.
«كٷيەۋٸم تەپ-تەۋٸر ازامات, قولى شەبەر, جاقسى كٸسٸ, دوس-تۋىستىڭ اراسىندا دا ابىرويلى. مەبەل شىعاراتىن فابريكادا جۇمىس ٸستەيتٸن. تاياۋدا قىسقارتۋعا ٸلٸنٸپ, جۇمىسسىز بولىپ قالدى. تۇراقتى تابىسى بولماعاندىقتان, قاتتى قينالىپ تا جٷردٸ. ارا-اراسىندا اششى سۋدان ۇرتتاپ كەلەتٸن قىلىق شىعارا باستادى. (بٸزبەن تۇرعانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ كٷيەۋلەرٸ ٸشكٸلٸككە سالىنىپ تا كەتتٸ. ەنەۋكٷنٸ, بٸر قۇربىمنىڭ كٷيەۋٸ اسىلىپ قالدى). مەن شوشي باستادىم, بالالارىمىز بولسا, مەكتەپ جاسىنا جەتٸپ قالدى, بۇل تٷرٸمٸزبەن ولاردى وقۋعا دا جٸبەرە المايمىز عوي دەپ, اۋىلداعى ەكە-شەشەمنٸڭ قولىنا اپارا جاتىرمىن. سول جاقتان وقىتپاقشىمىز.
رەتٸ كەلسە, قايتادان كووپەراتسيياعا بٸرٸگٸپ, استانادان تاعى بٸر ٷي سالىپ الۋعا ەرەكەت جاساپ كٶرمەكپٸز» دەدٸ سولىعى باسىلماعان قالپى...
مەن دە شىن كٶڭٸلٸممەن رۋحاني دەمەۋ جاساپ جٸبەرەيٸنشٸ دەپ, ونىڭ سوڭعى ايتقان سٶزٸن اپىل-عۇپىل قولداپ: «يە, قارىنداسىم. جاڭادان كووپەراتسيياعا بٸرٸگٸپ, جاڭا جەردەن, جاڭا ٷي سالاسىڭدار, ەلٸ. ساسپا, ازاماتىڭ مەن بالالارىڭ امان بولسىن!» دەدٸم. «يە, اعا. ايتقانىڭىز اللا تاعالانىڭ قۇلاعىنا شالىنسىن. سٸزگە كٶپ-كٶپ راحمەت!» دەپ, ەلسٸز عانا دەمٸن ٸشٸنە الدى دا, ەكٸ بالاسىن قۇشاقتاي بەرە, بٷك تٷسٸپ, جاتىپ قالدى.
ٷنسٸزدٸك ورنادى. وي, اللا-اي, بۇرىن قالاي بايقاماعانمىن: قورىقساڭ, دەمٸن ٸشٸنە العان ٷنسٸزدٸكتەن قورقۋ كەرەك ەكەن-اۋ...
ايدىن ىرىسبەكۇلى, قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ ساراپتامالىق كەڭەسٸنٸڭ گەرالديست-ساراپشىسى, الاشتانۋشى
