اتاۋلى جيىنعا ەلٸمٸزدەگٸ فيلوسوفييا, ساياساتتانۋ, مەدەنيەتتانۋ, دٸنتانۋ جەنە تاريح سالاسىندا اتى مەشھٷر عالىمدار كەلدٸ. راۋشانبەك بورامبايۇلىنىڭ ەلگە تانىمال شەكٸرتتەرٸ, عالىمنىڭ تاعىلىمداماسىنان ٶتكەن ەر سالانىڭ بەلگٸلٸ ماماندارى, قازاق عىلىمىنىڭ دامۋىنا بٸرگە ٷلەس قوسقان زامانداستارى مەن ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى قاتىسىپ, شارانىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن ورتاعا سالا وتىرىپ, قىزىقتى دا تارتىمدى ٶتۋٸنە ىقپال ەتتٸ.
شارا كەزٸندە ٶز پٸكٸرٸن ورتاعا سالعان بەلگٸلٸ عالىم, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى جاقان مولدابەكوۆ ۇزاق جىل ۇستازدىق جولىندا ەرٸپتەس ەرٸ دوس بولعانىن, ر. ەبساتتاروۆتىڭ سوناۋ كەڭەس وداعى كەزٸندە ۇلتتىق مٷددە ٷشٸن ايعايسىز ەڭبەك ەتە بٸلگەن ازاماتتىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ايتا كەلٸپ: «فيلوسوفييا عىلىمىنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ نەگٸزدەرٸن قالاۋشىلاردىڭ بٸرٸ دەپ وسى رەكەڭدٸ ايتساق بولادى. الدىڭعى تولقىننىڭ ەڭبەگٸن كەمەلدەندٸرە وتىرىپ, اسا ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردى قامتىدى. ەڭ ەۋەلٸ وسى عىلىمنىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە جٷيەلٸ وقىتىلۋىنا ٷزدٸكسٸز تەر تٶكتٸ. ەلدەن بۇرىن ەل-فارابي مۇراسىن زەرتتەۋگە بەت بۇرىپ, داڭقتى بابامىزدىڭ فيلوسوفييالىق تراكتاتتارىنىڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن بٸزگە عانا ەمەس, تۇتاس كەڭەس وداعىنا تٷسٸندٸردٸ. سوناۋ كيەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقىپ جٷرٸپ ول ەل-فارابي تۋرالى كٶلەمدٸ ماقالالار جازدى. ول جىلدارى فارابيدىڭ قازاق ەكەنٸن, تٸپتٸ ونداي ادام بولعانى جٶنٸندە كٶپ ەشكٸم بٸلە بەرمەيتٸن», – دەپ, ەبساتتاروۆ ەلەمٸنٸڭ سان قىرلىلىعى جٶنٸندە پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ.
جاقان مولدابەكوۆ سونداي-اق ادامنىڭ ەلگە سىيلىلىعى – بٸلٸمٸندە ەمەس, مٸنەزٸندە ەكەنٸن ايتادى. «ەلگە قىزمەت ەتۋ – بٸلٸمنەن ەمەس, مٸنەزدەن» دەگەن ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ تۇجىرىمى وسى بورامبايۇلىنىڭ بويىنان تابىلاتىن قاسيەت», – دەيدٸ ول.
ەلگە بەلگٸلٸ عالىم, اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ بولسا ەبساتتاروۆتى پٸكٸرلەسٸ, سىيلاسى ەرٸ جاقىن ٸنٸسٸ رەتٸندە باعالايدى.
«بٸرەۋلەر ٸنٸم دەگەن سٶزدٸ جەرلەستٸگٸمەن, رۋلاستىعىمەن تٷسٸندٸرگٸسٸ كەلەدٸ. بۇل – تٶمەن ويلى ادامداردىڭ تٸرلٸگٸ. راۋشانبەك بورامبايۇلىن ەرتەدەن بٸلەمٸن. سىرتتاي سٷيٸنٸپ جٷرگەن كەزدەرٸم كٶپ بولدى. كەيٸن ارالاسىپ كەتتٸك. بٸر بايقاعانىم, راۋشانبەك – ٶتە تۋراشىل ازامات. ونىمەن ەڭگٸمەلەسسەڭ, تەك فيلوسوفييا, ساياسات تٶڭٸرەگٸندە ەمەس, كەز كەلگەن تاقىرىپتا اۋقىمدى ەڭگٸمە ايتادى. ەرٸ سول ويلارىنىڭ كٶبٸن جالاڭ سٶز, جايداق بايلاممەن ەمەس, تۇجىرىمدى, دەلەلدٸ ويمەن كٶمكەرەدٸ. ەر جولى پٸكٸرلەسكەندە ونىڭ بويىنان بۇرىن بايقاماعان ٶزگەشەلٸكتٸ, تەرەڭدٸكتٸ كٶرەسٸڭ. بۇل ناعىز عالىمعا تەن سيپات», – دەيدٸ اكادەميك.
ال تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مەمبەت قويگەلديەۆ بولسا, ەبساتتاروۆ تۋرالى ايتۋ ٷشٸن ونىڭ عىلىمداعى جولىنا ٷڭٸلۋ كەرەك دەپ سانايدى. ول قازاقستاندا «عالىم» اتانعان ادامداردىڭ كٶپتٸگٸن, سونىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ «اتاق پەن ابىروي» ٷشٸن عالىمدىققا ۇمتىلعانىن جاسىرمايدى. «ەبساتتاروۆ ول ساناتتا ەمەس. ول بٷگٸنگٸ دەڭگەيگە تىنباي ٸزدەنۋ, تالماي ەڭبەكتەنۋ ارقىلى جەتتٸ. كيەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە وقۋدىڭ ٶزٸ ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بۇيىرماعان باق ەدٸ. ال ەبساتتاروۆ بولسا, سول ۋنيۆەرسيتتەن عىلىم كانديداتى بولىپ ەلگە ورالدى. كەيٸن تاعى دا سول شەتەلگە بارىپ دوكتورلىعىن قورعادى. قازٸر ايتۋعا وڭاي, بٸراق دەل سول كەزەڭ ٷشٸن دوكتورلىق قورعاۋ ناعىز «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» جۇمىس بولاتىن», – دەگەن مەمبەت قويگەلديەۆ ەبساتتاروۆتىڭ ساياساتتانۋ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ قازاق تٸلٸندە سٶيلەۋٸنە ىقپال ەتكەن از عالىمنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ايتادى.
م. قويگەلديەۆ كٶپتەگەن عالىمداردىڭ قازاق تٸلٸندە عىلىمي ەڭبەك جازۋعا قۇلشىنباۋى, تٸپتٸ ونى قاجەتسٸز دەپ سانايتىندىعى جاسىرىن ەمەس ەكەنٸن, مۇنداي سىرقات قازاق تٸلٸنٸڭ ٶركەندەۋٸنە ەڭ نەگٸزگٸ بٶگەت بولىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى.
«بٸزدٸڭ عالىمداردىڭ بٸر كەمشٸلٸگٸ – بەرٸ ورىس تٸلٸندە بار دەگەن تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ بەرٸك ورناعانى. يە, ورىس تٸلٸندە بار ەكەنٸ راس. بٸراق زامان ٶزگەردٸ, قوعامدىق ورتا ٶزگەردٸ, سانا ٶزگەردٸ. قازاق تٸلٸ – عىلىم تٸلٸ بولماي, ٶركەندەمەيدٸ. ەبساتتاروۆ عالىم رەتٸندە سونى شىن جٷرەگٸمەن سەزٸنگەن تۇلعا. كەڭەس وداعى كەزٸندە-اق بٸرنەشە مونوگرافيياسىن انا تٸلٸندە شىعاردى. سودان بەرٸ ٷزدٸكسٸز جازىپ كەلەدٸ. 2011 جىلى جارىق كٶرگەن ەكٸتومدىق «ساياساتتانۋ» وقۋلىعىن بٶلە-جارا اتار ەدٸم. مۇنداي وقۋلىقتار بٸزگە اسا قاجەت. بۇل – ۇلت ساياساتىن ۇلتتىق عالىمنىڭ وي-دٷنيەسٸمەن زەردەلەۋ. ساياساتى ٶز تٸلٸندە, ەڭ باستىسى, ٶز ۇلتىنىڭ جاعدايى مەن بولمىسىنا ساي جٷرگٸزٸلمەگەن ەلدٸڭ بولاشاعى دا بۇلىڭعىر. بٸزدٸڭ بيلٸكتەگٸلەر ەبساتتاروۆتىڭ ەڭبەكتەرٸنە نازار اۋدارۋدى قولعا الۋلارى كەرەك».
تاريحشى-عالىم ەبساتتاروۆتىڭ ەكٸ تٸلگە بٸردەي جٷيرٸك ەكەنٸن ايتا وتىرىپ, ونىڭ ورىسشا جازعان دٷنيەلەرٸن وقىساڭىز دا ۇلتتىق مٷددەگە كەرەعار ەمەس, بۇرا تارتپايدى. كەيبٸر عالىمدار عىلىمعا قييانات جاسامايمىز دەي وتىرىپ, قازاقشا وقۋلىعى مەن ورىسشا وقۋلىعىنىڭ اراسىنا ٶتكەل تۇرعىزادى. ياعني, ورىستٸلدٸ اۋديتوريياعا ىڭعايلايمىز دەپ, ادالدىق پرينتسيپٸنەن اتتاپ كەتەتٸن جاعدايلارى كەزدەسەدٸ.
«ەبساتتاروۆ ەڭبەكتەرٸن الىستا جٷرسەم دە وقيتىن ادامنىڭ بٸرٸ – مەنمٸن. ونىڭ ەر ەڭبەگٸن, ماقالالارىن وقۋ – مەن ٷشٸن قىزىق ەرٸ قاجەت. قىزىق بولاتىنى – ول اسا ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردى جازا وتىرىپ, قازاق فيلوسوفيياسىنىڭ, دالا دانالارىنىڭ كٶزقاراستارىن ەلەمدٸك اقىل-وي بٸلگٸرلەرٸمەن ۇشتاستىرا وي قوزعايدى. باتىستىڭ قاتەلٸگٸ نەدە? بەرٸن تەك باتىستان ٸزدەۋگە قۇمارمىز. شىعىس حالقى ٶمٸردٸڭ ٶزەگٸندە وتىرىپ, سول ٶمٸرمەن جاراسىم تابۋعا ۇمتىلادى. مەن قازاقتىڭ بۇرىنعى دانالارىنىڭ ويلارىنان كەڭدٸكتٸ, ماحابباتتى, ٶمٸردٸڭ قادٸرٸن جەتە تٷسٸنۋگە دەگەن ۇمتىلىستى بايقايمىن. ونى مەن ەبساتتاروۆ ەڭبەكتەرٸ ارقىلى بٸلدٸم», – دەيدٸ كونفەرەنتسيياعا گەرمانييادان ارنايى قوناق بوپ كەلٸپ, تۇشىمدى ويلارىمەن بٶلٸسكەن عالىمنىڭ بٸرٸ, فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى يوگانن راۋ.
ي. راۋ ساياساتتانۋ عىلىمىندا ٶزٸندٸك ورنى بار عالىمنىڭ بٸر ارتىقشىلىعى كەڭەستٸك كٶزقاراستاردان, عىلىمي كەيبٸر تۇجىرىمداردان تەز ارىلىپ, جاڭا سەرپٸنمەن ٸزدەنگەنٸن, بۇل عىلىم جولىنداعى ادام ٷشٸن ٶتە قاجەتتٸ مٸنەز ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
«مىسالى, كەڭەس وداعى ىدىراعاندا نەبٸر اتى ەيگٸلٸ پروفەسسورلار, عالىمدار قاي جولدى تاڭدارىن بٸلمەي داعداردى. كٷنٸ كەشەگٸ ايتقان كٶپتەگەن ويلارى, جاساعان تۇجىرىمدارى سەلگە كەتتٸ دەسەك تە بولادى. سەبەبٸ, ساياساتتىڭ ىعىنا قاراي ەرٸ ٶزدەرٸ دە كٷمەنسٸز سەنە وتىرىپ, سولاي جازعان. ەسٸرەسە, قوعامدىق پەن عىلىمدارى سولاي جٷردٸ. ونى جاسىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بۇل تىعىرىقتان ەرتە شىققان عالىمدار بار. بٸراق ولاردىڭ سانى ونشالىقتى كٶپ ەمەس. ەلٸ دە سول كەڭەستٸك يدەيا نەگٸزٸندە ويلاپ, سونى ارماندايتىن ادامدار, عالىمدار جەتەرلٸك. ەبساتتاروۆ – ەرتە ويانعان تۇلعا. ول كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ عىلىمي بۇرمالاۋشىلىعىن ەرتە سەزە بٸلدٸ ەرٸ يمپەرييا ىدىراعاندا داعدارعان جوق. جاڭا جٷيەنٸ, نارىقتىق ەكونوميكاعا ساي عىلىمي تۇجىرىمداردىڭ ٶزگەرەتٸنٸن تٷسٸنٸپ, ٶزٸندٸك جول ٸزدەدٸ. عالىمدى قازاقستاندىق ساياساتتانۋدىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى رەتٸندە كٶپ عالىم ايتىپ جاتىر. مەن عالىمداردىڭ وسى سٶزٸنٸڭ نەگٸزٸ – ونىڭ جاڭاشىلدىعىندا دەپ بٸلەمٸن», – دەيدٸ ي. راۋ.
عالىم راۋشانبەك بورامبايۇلى كٶكجيەكتٸڭ نۇرىن – بولاشاق جايلى ەرتە اڭعارعان ساناۋلى تۇلعالاردىڭ بٸرٸ. ول – قازاقستاندا ساياساتتانۋ عىلىمىنان دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاۋدى مەسكەۋگە سان مەرتە بارىپ, بۇل ٶزەكتٸ مەسەلەنٸ وڭدى شەشٸپ, بەكٸتتٸرگەن, وسى سالانىڭ بٸلگٸر مامانى رەتٸندە سان تاراۋ ەڭبەك جازىپ, شەتەلدٸڭ باستى وقۋ وردالارىندا ارنايى شاقىرتۋمەن دەرٸس وقىعان, قازاقستاندىق ەتنوسارالىق كەلٸسٸم مەن بٸرلٸكتٸ نىعايتۋعا عىلىمي تۇرعىدان ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان عالىم.
ت. تاڭجارىق.
