كٷنٸ كەشە بٸلٸم مينيسترٸ ساعاديەۆ ەلٸمٸزدە ورىسشا وقيتىن, قازاقشا بٸلمەيتٸن 500 مىڭ بالا بار دەدٸ. 17 ملن. حالقى بار قازاقستان ٷشٸن بۇل كٶپ. تىم كٶپ. بۇل تەك بالا سانى. قازاقشا سٶيلەمەيتٸن ٷلكەندەر قانشاما? مۇنى بٸلە وتىرا «ٷشتٸلدٸلٸك» باعدارلاماسىن قولعا العان بيلٸكتٸڭ باستاماسىنا ساياساتتانۋشى راسۇل جۇمالى kaz.365info.kz سايتىنا تٶمەندەگٸدەي پٸكٸر بٸلدٸردٸ.
– مەنٸڭشە, بۇل بارىپ تۇرعان رۋحاني گەنوتسيد. ٷشتٸلدٸلٸك دەگەنٸمٸز — سىرتقى كٶرٸنٸسٸ, سىرتقى پٸشٸنٸ عانا. ەنشەيٸن كٶز الداۋ. شىن مەنٸندە بيلٸك ٷشتٸلدٸلٸكتٸ جەلەۋ ەتە وتىرىپ, قازاق تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ ونسىز دا ايانىشتى جاعدايىنا, بولاشاعىنا بالتا شاپپاق. بۇل بەكەر سٶز ەمەس, جوعارىدان جاسالعان ناقتى جوسپار.
ٷشتٸلدٸلٸك – بۇل بٷگٸنگٸ قازاق مەكتەپتەرٸن جەنە وسى قازاقتٸلدٸ مەكتەپتەردە وقيتىن ۇرپاقتى تۋعان تٸلٸنەن ايىرۋ.
وسى ارقىلى بيلٸك قازاق تٸلٸن «مەملەكەتتٸك تٸل» دەگەن مەرتەبەسٸنەن ايىرۋدى, دەڭگەيٸنەن تٷسٸرٸپ تاستاۋدى كٶزدەۋدە.
قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸن تەك قانا قازاق ەدەبيەتٸمەن شەكتەۋٸنٸڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى? وسى ارقىلى قازٸرگٸ جٷيە ورىس تٸلٸ مەن اعىلشىن تٸلٸنٸڭ كەدەرگٸسٸز دامۋىنا جول اشپاق.
– مۇنىڭ ارتى نەگە الىپ كەلەدٸ?
– نەگە الىپ كەلەتٸنٸ, قازٸردٸڭ ٶزٸندە بەلگٸلٸ عوي. بيلٸك قازاق تٸلٸنٸڭ تىنىسىن تارىلتىپ, ونى فولكلوردىڭ نەمەسە اۋىزەكٸ قارىم-قاتىناستىڭ قۇرالىنا رەتٸندە عانا شەكتەپ قويماق. وسى ارقىلى مەملەكەتتٸك تٸلدٸ عىلىمنىڭ, تاريحتىڭ, تەحنولوگييالاردىڭ تٸلٸنەن تىقسىرىپ شىعارماق. تٸلدٸڭ جاعدايى ونسىز دا وڭىپ تۇرعان جوق, مۇنى بيلٸك جاقسى بٸلٸپ وتىر. سەبەبٸ, مۇنىڭ بەرٸن جاساپ وتىرعان ٶزٸ. ونسىزدا «شالاجانسار» قازاق تٸلٸ جٷيەنٸڭ كەلەسٸ سوققىسىن كٶتەرە الماۋى مٷمكٸن.
– بەلكٸم, بيلٸك بۇلاي ويلامايتىن شىعار?
– مٷمكٸن. بەلكٸم, مۇنى مەڭزەمەيتٸن شىعار. «رۋحاني گەنوتسيد ۇيىمداستىرامىز» دەگەن ويى جوق شىعار. بٸراق, بۇل ساياسات شىن مەنٸندە ٸسكە اسىپ, قازاق تٸلٸ تەك بٸر-ەكٸ پەنمەن شەكتەلەسٸن بولسا, ەندەشە قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ شارۋاسى بٸتتٸ دەگەن سٶز.
بۇلاي بولسا – مەملەكەتتٸك تٸل دەگەن ۇعىم, مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى تٷسٸنٸك جەنە ەڭ باستىسى قازاق مەكتەبٸ دەگەن اتاۋ مٷلدە جوعالادى.
ٷشتٸلدٸلٸكتٸ ناسيحاتتاپ وتىرعان قازٸرگٸ جٷيەنٸڭ كٶزدەگەنٸ وسى – قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ كٶزٸن قۇرتۋ…
– بٸراق, بٸلٸم مينيسترلٸگٸ «بٸز ەلەمدٸك كٶشكە, ەلەمدٸك تەجٸريبەگە ٸلەسۋ كەرەكپٸز» دەيدٸ عوي?
– انىعىندا, بٸز ەلەمدٸك تەجٸريبەگە ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى كەلەتٸن ەرەكەت جاساۋدامىز. ەلەمدە 200-گە تارتا مەملەكەت بار. بٸردە-بٸرەۋٸندە ەكٸتٸلدٸلٸك, ٷشتٸلدٸلٸك, تٶرتتٸلدٸلٸك دەگەن ساياسات اتىمەن جوق. مۇنداي ساياسات جٷرگٸزٸلمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, ولاردىڭ العا تارتاتىنى: «ٶزٸڭ تۇراتىن ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلۋ». بۇل ٷردٸس مەملەكەتتٸڭ, قوعامنىڭ بارلىق ساتىلارىندا جٷرەدٸ. ناقتىلاپ ايتسام, ونىڭ باستاماسى – بالاباقشا مەن مەكتەپتەن باستالادى.
شەتەلدٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە ورتا مەكتەپتٸڭ تەك 7-شٸ سىنىبىنان باستاپ شەت تٸلدەرٸ ەنگٸزٸلەدٸ. نەگە ٶيتەدٸ? مۇنىڭ سەبەبٸن عالىمدار, فيزيولوگتار ەلدەقاشان انىقتاپ قويعان. «بالانىڭ تٸلٸ 12 جاسىنا دەيٸن قاي تٸلدە شىعاتىن بولسا, سول تٸلدە سٶيلەپ ٶتەدٸ». ال بٸزدە قالاي? بىلىق, بوتقا…
– بيلٸك ٷشتٸلدٸلٸكتٸ قالاي ٸسكە اسىرماق سوندا?
– اسىعىس-ٷسٸگٸس… بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ سوڭعى قابىلداعان شەشٸمٸنەن حاباردارسىز با? «قازاقستانداعى بارلىق مۇعالٸمدٸ تيٸستٸ تٸلدٸك كۋرستاردان ٶتكٸزۋ». مينيسترلٸك مۇنى 3-4 ايدىڭ ٸشٸندە ٶتكٸزٸپ تاستاماقشى. ميعا قونىمدى ما?
ٶزدەرٸ 20-25 جىل بويى قازاق تٸلٸن ٷيرەنە الماي جٷرٸپ, مۇعالٸمدەرگە ناقتى پەندەر بويىنشا, تەرمينولوگييامەن, اينالاسى 4 ايدىڭ ٸشٸندە اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتٸپ تاستاماق. تاعى دا ۇردا جىق ساياسات. ناۋقانشىلدىق. اينالىپ كەلگەندا, بۇدان تاعى دا سول قازاق تٸلٸ زييان شەگەدٸ.
اعىلشىن تٸلٸندە بيولوگييادان, اناتومييادان ساباق بەرۋ مٷلدە ٸسكە اسپايتىن دٷنيە. بۇل قازٸردٸڭ ٶزٸندە بەلگٸلٸ. بٸزدە مۇنى الىپ كەتەتٸن جٷيە دە, تەرتٸپ تە, مٷمكٸندٸك تە جوق.
– سونىمەن ٷشتٸلدٸلٸك بٸزدٸ نەگە الىپ كەلەتٸن بولدى?
– ەشتەڭەگە. بيلٸك «ٷش تٸلدٸ قاتار ٷيرەتەمٸن» دەپ جٷرٸپ, انىعىندا ٷشەۋٸن دە جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە بٸلمەيتٸن دٷبارا ۇرپاقتى تەربيەلەپ شىعادى. ول ۇرپاق مەنٸڭ بالام, سٸزدٸڭ نەمەرەڭٸز بولۋى مٷمكٸن…
سوسىن ٷشتٸلدٸلٸكتٸ ەنگٸزۋ, ەنگٸزبەۋ – ۇلتتىق, مەملەكەتتٸك مەسەلە. حالىقتىڭ ٷستٸنەن تەجٸريبە جاساۋعا جەكەلەگەن شەنەۋنٸكتەردٸڭ ەشبٸر قاقىسى جوق. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ بيلٸك جەكە دارا شەشپەي, حالىقپەن بٸرگە اقىلداسۋى كەرەك. سەبەبٸ, ەربٸرٸمٸزدٸڭ بالامىز, نەمەرەلەرٸمٸز مەكتەپكە بارادى. ٷشتٸلدٸلٸككە قازاق قانا ەمەس, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ٶمٸر سٷرەتٸن باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ دە قارسى.
بٸراق, بٸزدٸ تىڭداي ما ەكەن? ٶزدەرٸ قازاقشا بٸلمەگەننەن كەيٸن, ٶزدەرٸنٸڭ بالالارى قازاق تٸلٸنەن جۇرداي بولعاسىن بيلٸكتٸڭ تٷگٸ كەتپەيدٸ. ٷشتٸلدٸلٸكتٸڭ ولارعا نەمەسە ولاردىڭ بالالارىنا قاتىسى جوق, ٶيتكەنٸ.
