راس, سىننىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن ەرتٷرلٸ كٶزقاراستار مەن جەكە باعالاۋلارعا بايلانىستى انىقتاۋ كەرەك. ەرتٷرلٸ مٷددەلٸ تاراپتاردىڭ ۇقشۇ مٷشەلٸگٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشٸلٸكتەرٸ جايىنداعى جان-جاقتى پٸكٸرلەرٸنٸڭ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن مويىنداۋ ماڭىزدى. ال سىننىڭ نەگٸزدٸلٸگٸن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸنە, ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸنە, ۇيىمنىڭ جالپى تيٸمدٸلٸگٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸنە قانشالىقتى سەيكەس كەلەتٸنٸنە قاراي باعالاۋىمىز كەرەك.
راسىندا, ۇقشۇ-عا مٷشەلٸگٸمٸز ۇجىمدىق قورعانىس, ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق جەنە بٸرلەسكەن ەسكەري جاتتىعۋلار مەن جيىندارعا قول جەتكٸزۋ سيياقتى ەلەۋەتتٸ ارتىقشىلىقتار بەرەدٸ. بۇل كٶرشٸ ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق الاڭىن ۇسىنا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن جاقسارتا تٷسەدٸ. دەسە دە, ۇيىم ٸشٸندەگٸ نەعۇرلىم كٷشتٸ مەملەكەتتەردٸڭ ىقپال ەتۋ دەرەجەسٸنە, ۇلتتىق ەگەمەندٸكتٸڭ ىقتيمال شەكتەۋلەرٸنە جەنە ۇيىمنىڭ پايدا بولعان قاۋٸپسٸزدٸك پروبلەمالارىن تيٸمدٸ شەشۋگە قابٸلەتتٸلٸگٸنە قاتىستى الاڭداۋشىلىقتى دا جوققا شىعارماۋ كەرەك.
حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان العاندا, ۇقشۇ-نىڭ قۇرىلتاي قۇجاتتارىندا, ونىڭ ٸشٸندە ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارتتا كٶرسەتٸلگەن قاعيداتتاردى تٷسٸنۋدٸڭ ماڭىزى زور. بۇل پرينتسيپتەر ۇلتتىق ەگەمەندٸكتٸ قۇرمەتتەۋگە, مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٸشكٸ ٸستەرٸنە ارالاسپاۋعا جەنە سىرتقى اگرەسسيياعا ۇجىمدىق جاۋاپ بەرۋگە باسا نازار اۋدارادى. ۇيىمنىڭ ەگەمەندٸككە ەسەرٸ نەمەسە ٸشكٸ ٸستەرگە ارالاسۋى تۋرالى كەز كەلگەن الاڭداۋشىلىق وسى پرينتسيپتەرگە سەيكەس باعالانۋى تيٸس. سونداي-اق حالىقارالىق قۇقىق ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەرگە ٶز مٸندەتتەمەلەرٸن, قۇقىقتارىن جەنە كٶپجاقتى ۇيىمدارعا قاتىسۋىنىڭ ىقتيمال سالدارىن باعالاۋ ٷشٸن نەگٸز بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.
ساياساتتانۋشى رۋستام بۋرناشەۆتىڭ دە پايىمى وسىعان سايادى. «قازاقستاننىڭ ۇقشۇ-عا مٷشەلٸگٸنە قاتىستى الاڭداۋشىلىقتار» دەگەن تۇجىرىم تالداۋعا كەلمەيتٸن نەرسە. وسى تاقىرىپقا كەلگەندە قوعامدا تىم كٶپ الاڭداۋشىلىق بار, بٸراق ولار جٷيەلەنە بەرمەيدٸ جەنە كٶبٸنەسە جاي عانا يدەولوگييالىق سيپاتتا بولىپ كەلەدٸ... مەن ٶزٸمە جيٸ پٸكٸر بٸلدٸرۋدٸ سۇرايتىن ەكٸ نەگٸزگٸ مەسەلەنٸ اتاپ ٶتەيٸن. بٸرٸنشٸسٸ – ۇقشۇ – رەسەيدٸڭ تٶڭٸرەگٸندە قۇرىلعان ۇيىم جەنە سەيكەسٸنشە, رەسەيدٸڭ مٷددەسٸن كٶبٸرەك كٶرسەتەدٸ. ەكٸنشٸسٸ – ۇيىمعا مٷشە ەلدەر رەسەي باستاعان قاقتىعىستارعا تارتىلۋى مٷمكٸن. راس, بۇل ەكەۋٸ دە قورقىنىشتى. الايدا, مەن بۇل ەكەۋٸ دە, ەدەتتە, ۇقشۇ-نىڭ قالىپتاسۋ تاريحىن, ۇيىمنىڭ جارعىلىق قۇجاتتارىن جەنە ولاردى قولدانۋ تەجٸريبەسٸن تولىق تٷسٸنبەگەندەردٸڭ ايتىپ جٷرگەنٸ دەر ەدٸم», - دەيدٸ ول.
شىندىعىندا, بۇل - ٶتە ٷلكەن سۇراق, دەسە دە وعان مٷمكٸندٸگٸنشە قىسقاشا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسىپ كٶرسەك. ەڭ الدىمەن, ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارتقا 1992 جىلى قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە سىرتقى اگرەسسييادان دا, وسى شارت اياسىنداعى قاقتىعىستاردان قورعاۋعا دا كەپٸلدٸك بەرەتٸن قۇجات رەتٸندە قول قويىلعانىن ەستە ۇستاعان جٶن.
مەسەلەن, قۇجاتتىڭ 1-بابىندا «قاتىسۋشى مەملەكەتتەر مەملەكەتارالىق قاتىناستاردا كٷش قولدانۋدان نەمەسە كٷش قولدانۋ قاۋپٸنەن باس تارتۋعا مٸندەتتەلەدٸ» دەلٸنگەن. ياعني, مٷشە-مەملەكەتتەر ٶزارا جەنە باسقا مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸ بەيبٸت جولمەن شەشۋگە كٷش سالادى. قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ەسكەري وداقتارعا كٸرمەيدٸ جەنە مەملەكەتتەردٸڭ كەز كەلگەن توپتارىنا قاتىسپايدى, سونداي-اق باسقا قاتىسۋشى مەملەكەتكە قارسى باعىتتالعان ەرەكەتتەرمەن تەڭ بولادى. وسى تۇستا, بايقاساق, بارلىق قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ مٷددەلەرٸ تەڭدەي كٶرٸنٸس تاپقان.
دەل وسىنداي جاعداي 2002 جىلى شارتتى ۇقشۇ-عا اينالدىرعاننان كەيٸن دە جالعاستى. 1993 جىلعى شارتقا قول قويعان, بٸراق ودان ەشبٸر مەن-ماعىنا تاپپاعان ەلدەر – ەزەربايجان, گرۋزييا جەنە ٶزبەكستان رەسپۋبليكالارى ونى ۇزارتۋدان باس تارتتى. باسقا ەلدەر, ەڭ الدىمەن, اۋعانستانداعى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ۇقشۇ-نى قولدادى جەنە نەگٸزگٸ قۇجاتىن قابىلدادى. سونىمەن بٸرگە ۇيىم ٸشٸندەگٸ مەملەكەتتەر باسقا دا ارتىقشىلىقتارعا يە بولدى, مىسالى, رەسەيلٸك قارۋ-جاراق پەن ەسكەري تەحنيكاعا قول جەتكٸزۋ مەسەلەسٸندە. وسىلايشا, ۇيىم باستاپقىداعىداي رەسەيدٸڭ عانا ەمەس, ونىڭ باسقا مٷشەلەرٸنٸڭ دە مٷددەلەرٸن كٶرسەتتٸ.
ەكٸنشٸ سۇراقتىڭ دا جاۋابى وڭاي. ۇقشۇ مٷشە ەلدەردٸ بەلگٸلٸ بٸر مٸندەتتەمەلەردٸ ورىنداۋعا مەجبٷرلەيتٸن تەتٸكتەردٸ قاراستىرمايدى. ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارتتىڭ 2-بابىنا سەيكەس, «بٸر نەمەسە بٸرنەشە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, تۇراقتىلىعىنا, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندٸگٸنە قاۋٸپ تٶنگەن جاعدايدا» ۇقشۇ تەك «بٸرلەسكەن كونسۋلتاتسييالار تەتٸگٸن» ٸسكە قوسادى. يە, ەرينە, شارتتىڭ 4-بابىندا ۇيىمعا قاتىسۋشىلاردىڭ بٸرٸنە قارسى اگرەسسييا بارلىق قاتىسۋشىلارعا قارسى اگرەسسييا رەتٸندە قاراستىرىلادى.
سونىمەن قاتار, بۇل جاعدايدا ۇيىمنىڭ قاتىسۋشىلارى ٶز سەرٸكتەسٸنە «قاجەتتٸ كٶمەكتٸ, ونىڭ ٸشٸندە ەسكەري كٶمەكتٸ كٶرسەتۋگە مٸندەتتٸ». الايدا, قايتالاي كەتەتٸن نەرسە, ەلدەردٸ بۇل مٸندەتتەمەنٸ ورىنداۋعا مەجبٷرلەيتٸن جەنە ونى جٷزەگە اسىرۋ فورماتىن ايقىندايتىن تەتٸكتەر جوق. سوندىقتان, ەگەر قازاقستان ۇقشۇ اياسىندا جٷزەگە اسىرىلاتىن بەلگٸلٸ بٸر وپەراتسيياعا نەمەسە اكتسيياعا قاتىسۋدى قاجەت دەپ ساناماسا, ولاي بولماۋى ەبدەن مٷمكٸن.
ال جاقىندا, دەلٸرەك ايتساق, قىركٷيەك ايىندا قازاقستان سەناتى ۇقشۇ-نىڭ رٶلٸ ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋدە ٸرگەلٸ بولىپ قالا بەرەدٸ دەگەن شەشٸم شىعاردى. جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وتىرىسى بارىسىندا دەپۋتاتتار مەجٸلٸس راتيفيكاتسييالاعان ۇيىمنىڭ قىزمەتٸن تيٸمدٸ ەتۋگە باعىتتالعان قۇجاتتاردى ماقۇلدادى. ونىڭ بٸر جاڭالىعى, ۇقشۇ-عا كٸرمەيتٸن اۋماقتارداعى بۇۇ بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسييالارىنا قاتىسۋ ٷشٸن ٷيلەستٸرۋشٸ مەملەكەت پايدا بولادى. ونىڭ قامقورلىعىمەن بۇۇ بٸتٸمگەرشٸلٸك وپەراتسييالارىندا پايدالانۋ ٷشٸن ۇجىمدىق بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷشتەرٸ بولادى. ٷيلەستٸرۋشٸ مەملەكەت باسقا مەسەلەلەرمەن قاتار لوگيستيكالىق, قارجىلىق جەنە كٶلٸك پروبلەمالارىن دا شەشەدٸ.
بۇل رەتتە سەناتورلار ٷيلەستٸرۋشٸ مەملەكەتتٸ تاڭداۋدىڭ شارتتارى مەن كريتەرييلەرٸن ناقتىلاۋدى سۇرادى. بۇعان قورعانىس مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى سۇلتان كامالەتدينوۆ مٸندەتتەر, فۋنكتسييالار جەنە ٷيلەستٸرۋشٸ مەملەكەتتٸڭ تاڭداۋى تۋرالى شەشٸمدٸ ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەردٸڭ مەملەكەت باسشىلارى كٸرەتٸن ۇقشۇ ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ قابىلدايتىنىن ايتتى. ال سەنات سپيكەرٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆ ۇقشۇ-عا مٷشە كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ سايلانۋعا قۇقىعى بار-جوعى, روتاتسييا پرينتسيپٸ سيياقتى ساۋالدار قۇجاتتىڭ تيٸستٸ باپتارىندا قاراستىرىلاتىنىن جەتكٸزدٸ. وسىلايشا, سەنات تا مەجٸلٸس راتيفيكاتسييالاعان ۇقشۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇقشۇ كٷشتەرٸنٸڭ مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ اۋماقتارىندا ۋاقىتشا بولۋىنا بايلانىستى ٸستەر بويىنشا يۋريسديكتسييا مەن قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتۋ مەسەلەلەرٸن ايقىندايتىن كەلٸسٸمدٸ ماقۇلدادى.
«بۇل كەلٸسٸم بٸر ەلدٸڭ ەسكەري قىزمەتكەرٸ ۇقشۇ-نىڭ باسقا ەلٸندە قىزمەتتٸك مٸندەتتەرٸن اتقارۋ كەزٸندە قىلمىستىق, ەكٸمشٸلٸك نەمەسە تەرتٸپتٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان جاعدايلاردى شەشۋدٸ رەتتەيدٸ», - دەپ تٷسٸندٸردٸ سەناتور سەرگەي ەرشوۆ. دەمەك, قۇجاتتا قۇزىرلى ورگانداردىڭ ٶزارا ٸس-قيمىل مەحانيزمٸ, قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان كەزدە قابىلداۋشى جەنە جٸبەرۋشٸ تاراپتاردىڭ قۇزىرەتٸن شەكتەۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى تەرگەۋگە قاتىساتىن قورعاۋشىلاردىڭ, ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ قاتىسۋ تەرتٸبٸ, سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ٶزارا تانۋ تەرتٸبٸ قاراستىرىلعان.
«مىسالى, قىرعىزستاندا ورنالاسقان بٸزدٸڭ ەسكەري قىزمەتشٸمٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ەسكەري قىزمەتشٸمٸزگە قارسى قىلمىس جاساسا, ول بٸزدٸڭ زاڭدار مەن بٸزدٸڭ بيلٸك تاراپىنان جاۋاپقا تارتىلادى. ەگەر ول قابىلداۋشى تاراپتىڭ ەسكەري قىزمەتشٸسٸنە قارسى ەرەكەت جاساسا, وندا ونىڭ زاڭدارى بويىنشا جاۋاپ بەرەدٸ. قىلمىس ٸزدەرٸن انىقتاۋ, قىلمىس جاساعان ادامداردى تابۋ جەنە ۇستاۋ ٷشٸن بٸرلەسكەن جەدەل-ٸزدەستٸرۋ توپتارى قۇرىلادى. سونىمەن بٸرگە, ەگەمەندٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸككە نۇقسان كەلتٸرۋ قاۋپٸ بار بولسا, سونداي-اق ول سۇراۋ سالىنعان تاراپتىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا قايشى كەلسە, زاڭ كٶمەگٸن كٶرسەتۋ تۋرالى ٶتٸنٸش قابىلدانباۋى مٷمكٸن», - دەدٸ سەناتور.
ۇقشۇ-نىڭ ەۋەلدەن ەسكەرلەردٸ ٷيلەسٸمدٸ قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كەلٸسٸلگەن ساياساتى بار. تيٸستٸ قۇجاتتى كەزەكتٸ رەت راتيفيكاتسييالاۋدى دا سەنات ماقۇلدادى. وسى تۇتسا «ۇقشۇ-عا قاتىسى جوق ەلدەردٸڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ ستاندارتتارى بويىنشا جاڭا تەحنولوگييالار مەن ٶندٸرٸستٸ ەنگٸزۋ جوسپاردا بار ما?» دەگەن ساۋالدىڭ تۋاتىنى تاعى زاڭدىلىق. سۇلتان كامالەتدينوۆ اتاپ ٶتكەندەي, ەلٸمٸزدٸڭ ەسكەري قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە ەسكەري-ٶنەركەسٸپ كەشەنٸن ەرتاراپتاندىرۋ ماڭىزدى ورىن الادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قورعانىس مينيسترلٸگٸ ۋەكٸلەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ, ساتىپ الۋدى ەرتاراپتاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزۋدە.
«ەرينە, ۇقشۇ قارۋلارىنىڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸنە قويىلاتىن تالاپتار ورىندالادى. سونىمەن قاتار, بٸز قاراپايىم قارۋ-جاراق پەن تەحنولوگييالاردى ساتىپ الۋ مەسەلەسٸ بويىنشا ۇقشۇ-عا كٸرمەيتٸن باسقا مەملەكەتتەرمەن دە جۇمىس ٸستەپ جاتىرمىز. مىسالى, قازاقستان ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتاردى تٷرٸك كومپانييالارىنان, يزرايلدەن جەنە قىتايدان ساتىپ الادى. بٸز سونداي-اق يسپاندىق اۆياتسييالىق كومپانييالاردان ەسكەري-كٶلٸك ۇشاقتارىن ساتىپ الامىز, ال باتىس ەلدەرٸ مەن اقش-تان اتىس قارۋىن ساتىپ الامىز», - دەدٸ قورعانىس مينيسترلٸگٸ باسشىلىعىنىڭ ٶكٸلٸ.
دەمەك, ۇقشۇ-دان قازاقستانعا زييان جوق, ەشقانداي مٷشە مەملەكەت رەسەيدٸڭ ىقپالىنا نەمەسە مٷددەسٸنە قىزمەت ەتپەيدٸ. بارلىعى تەڭ قۇقىلى. جوعارىدا ساراپتاعانىمىزداي, پايدالى جاعى بارشىلىق.
