ۇلت تاعدىرىنداعى «تەۋەلسٸزدٸك» تۇعىرى
تۇعىرى بيٸك تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مەرەيتويىنا ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى «تەۋەلسٸزدٸك تاعىلىمى» اتتى سالماقتى ماقالاسىن بارشا قازاق ەلٸ جۇرتىنا مەلٸم ەتتٸ.
ماقالادا تۇڭعىش پرەزيدەنت ارعى بابالارىمىزدىڭ كٷنٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸنگٸ قازاق حالقىنىڭ باسىنان ٶتكەرگەن تاريحي تاعدىرىن تارقاتا ساراپتايدى. ول ەل تاريحى شەجٸرەسٸندەگٸ ٶتپەلٸ تاريحي وقيعالاردى ٶمٸر تاريحىنداعى ەستەلٸكتەرٸ مەن كٶرەگەندٸك, اڭعارىمپازدىق قاسيەتٸ ارقىلى باياندايدى. ەل تۇتقاسى – تەۋەلسٸزدٸككە جەتۋ جولىنداعى باتىل قادامدار مەن 30 جىلداعى ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ تاريحىنىڭ كەزەڭدەرٸن ٶزٸنشە سارالايدى, باعا بەرەدٸ. بٸر قۋانارلىق جەيت, ەلباسى تاعدىر تەلكەگٸمەن شەتەلگە قونىس تەپكەن قانداس باۋىرلارىمىزدى قايتارۋ مەسەلەسٸن بۇل جولى دا ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. ماقالاعا تەرەڭ بويلاساڭىز, ەر حالىقتىڭ ٶسٸپ-ٶكەندەۋٸ مەن دٷنيەجٷزٸنە ٶزٸن-ٶزٸ ەيگٸلەۋٸ جولىندا «تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ» قانشالىقتى قاستەرلٸ دە تۇعىرلى ۇعىم ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزەسٸز. شىنىندا دا, قازاق حالقى ٷش عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتا جاۋگەرشٸلٸك زاماندى ٶتكەرگەن, جەتپٸس بەس جىلداي ەمٸرشٸل-ەكٸمشٸل جٷيەدەن ەزٸلٸپ-جانىشتالعان حالىق, ەندٸ مٸنە, قايسار حالقىمىز ٶتكەندٸ ەڭسەرٸپ, ازات ەلدٸڭ ٶرەندەرٸ قاتارىندا قايتا ٶسۋ, دامۋ, جاڭعىرۋ جولىنا تٷستٸ.
بٷگٸندە تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ ازاماتتارى بويىنان, ويىنان ەركٸندٸك رۋحى سەزٸلەدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ مەملەكەتتەگٸ ەربٸر ازاماتتىڭ ەركٸن ويلاۋ, ەركٸن پٸكٸر ايتۋ مٷمكٸندٸگٸ بارىن بٸلدٸرەدٸ. وسى ورايدا, ەل تۇتقاسىن بەكەم ۇستاعان, كەمەل وي يەسٸ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «تەۋەلسٸز ەل بولۋ ونى جارييالاۋمەن نەمەسە مەملەكەتتٸڭ ٸرگەتاسىن قالاۋمەن شەكتەلمەيدٸ. تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن ناعىز كٷرەس كٷندەلٸكتٸ ەڭبەكپەن, ٷزدٸكسٸز ەرٸ دەيەكتٸ ەلدٸك ساياساتپەن مەڭگٸ جالعاسادى» دەگەن سالماقتى پٸكٸرٸ ويعا ورالادى.
حالقىمىزدىڭ تەۋەلسٸزدٸك تاريحىن زەردەلەۋگە دەگەن ۇمتىلىسى تٶل تاريحىمىزدا ايقىن كٶرٸنٸس تاپقان. وعان دەلەل, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ ن.ە. نازارباەۆتىڭ يدەياسىمەن قابىلدانعان «حالىق تاريح تولقىنىندا», «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», «ۇلى دالانىڭ جەتٸ قىرى» سىندى باعدارلامالىق ماقالالارى. بۇل اۋقىمدى جوبالاردىڭ بارلىعى دەرلٸك ۇلت تاريحىن زەردەلەۋ مەن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعان, قازٸرگٸ كٷندە جەمٸستٸ نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸپ تە كەلەدٸ. ەلباسىنىڭ «تاريح – كٸم-كٸمنەن دە جوعارى تۇرعان ۇعىم» دەگەن سٶزٸنٸڭ ٶزٸ تاريح عىلىمى مەرتەبەسٸنٸڭ بيٸكتٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
قازاق تاريحىندا تەۋەلسٸزدٸك جولىندا قانشاما ۇلت قايراتكەرلەرٸ جانكەشتٸ ارپالىسقا تٷسكەنٸ تاريحتان مەلٸم. ونىڭ ٸشٸندە الاش ارداقتىلارىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى يدەيالارىنىڭ سالماعى باسىم. وسىدان بٸر عاسىر بۇرىنعى ولاردىڭ ۇلتتىق تٸلدٸ, دٸلدٸ, رۋحتى جاڭعىرتۋداعى ۇلى ٸستەرٸ بٷگٸنگٸ «تەۋەلسٸزدٸك» اتتى قاستەرلٸ قۇندىلىققا جەتكٸزدٸ.
ٶز الدىنا ازات ەل اتانعالى تٶل تاريحىمىز دا ەركٸن ويلاۋ باعىتىمەن جازىلىپ, زەرتتەلٸپ كەلەدٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا الىس جەنە جاقىن ەلدەردەگٸ ارحيۆ قورلارىنان بۇرىن-سوڭدى جارىق كٶرمەگەن, عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەن دەرەكتەرگە قول جەتكٸزدٸك. مۇنىڭ بارلىعى دا تاريحشىلار ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەردٸڭ داڭعىل جولىن اشتى. كەڭەستٸك زاماندا تاريحي زەرتتەۋلەر ەڭبەكتەرٸ ماركستٸك-لەنيندٸك قۇرساۋ شەڭبەرٸنەن شىعا الماي جازىلسا, قازٸردە تاريحشىلار ۇلتتىق مٷددە تۇرعىسىنان كەز كەلگەن تاقىرىپتا قالام تەربەپ, زەرتتەۋ جٷرگٸزە الادى. سونىڭ ايعاعى, قازاق تاريحىنىڭ قارا شاڭىراعى ش.ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنداعى جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان ٸرگەلٸ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸ.
بٷگٸندە ايتىلىپ جٷرگەن «قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸ», «ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ» يدەياسى ەليحان بٶكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ جەنە باسقا دا قايراتكەر ازاماتتاردان باستاۋ الادى. جاقىندا عانا جارىق كٶرگەن رەسەيلٸك عالىم ۆيكتور كوزودوي «ەليحان بٶكەيحانوۆ. دەۋٸر ادامى» اتتى كٸتابىندا: «ەليحان بٶكەيحانوۆ قايشىلىققا تولى تاريحي كەزەڭدە تەك قانا ۇلتتىق دەڭگەيدەگٸ كٶشباسشى عانا ەمەس, ول جالپى ەلەمدٸك دەڭگەيدە الىپ قاراعاندا تۇعىرى بيٸك تۇلعا بولا بٸلدٸ» دەگەن كٶزقاراسىن العا ارتادى. سونىمەن بٸرگە ول بٶكەيحانوۆتىڭ «ەۋرازيياشىلدىق يدەياسىنىڭ» نەگٸزٸن قالاۋشى جەنە وسى جوبانى ساياسي تەجٸريبە رەتٸندە بٸرٸنشٸ بولىپ ۇسىنعان تۇلعا ەكەندٸگٸن ايتىپ ٶتەدٸ. بۇل جاعداي قازاق حالقى تاعدىرىنداعى ۇلت قايراتكەرلەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸ مەن تاريحي تۇلعاسىن زەرتتەۋگە دەگەن شەتەلدٸك عالىمداردىڭ قىزىعۋشىلىعى قۋانتادى.
الايدا, ۇلت تاريحىندا كٶشپەلٸ ٶمٸردٸڭ دەموكراتييالىق-مەدەني قۇندىلىقتارىن زەرتتەۋ كەنجە دامۋ جولىنا تٷستٸ. ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ بۇل مەسەلەنٸ وبەكتيۆتٸ دە شىنايى كٶزقاراسپەن قاراستىرۋعا زەرتتەۋشٸ-عالىمدار ٷشٸن زور مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشتى. بۇعان دەيٸن پاتشالىق رەسەي, كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزەڭدەرٸ تۇسىندا قازاق تاريحىنىڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸ وتارلىق بيلٸكتٸڭ ىعىنا قاراي جٷرگٸزٸلدٸ.
«تەۋەلسٸزدٸك تاعىلىمى» ماقالاسىندا ەلباسى «بٸز جاڭا زاماندا قانتٶگٸسكە جول بەرمەي, قاسيەتتٸ كيەمٸز – تەۋەلسٸزدٸككە سابىر مەن تٶزٸمدٸلٸك, اقىل مەن پاراسات ارقىلى قول جەتكٸزدٸك» - دەگەن سٶزٸ بار. بۇدان شىعاتىن تۇجىرىم – بٷگٸنگٸ كٷندەگٸ ەربٸر تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ازاماتى بٸلٸم مەن ٶنەردٸڭ وزىق ٷلگٸلەرٸن مەڭگەرۋ ارقىلى عانا ەلەم ەلدەرٸ الدىندا تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرىن جىعىپ الماي, ۇرپاقتان-ۇرپاققا امانات ەتەتٸن بولادى دەگەن وي دەپ تٷسٸنەمٸن.
«تەۋەلسٸزدٸك» – قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ ارقاۋى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باستى قىزمەتٸ – ەلدٸڭ تۇراقتى جەنە ورنىقتى دامۋىنىڭ كەپٸلٸ بولا وتىرىپ, ەڭ ماڭىزدىسى – مەملەكەتتٸلٸك قۇندىلىعىن ساقتاۋ. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل قىزمەت سەتتٸ ورىندالۋدا.
قورىتا ايتقاندا, ۇلت قايراتكەرلەرٸنٸڭ يدەيالار شوعىرى – ەڭ العاش تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن جىلدارداعى سىنعا تولى كەزەڭنەن دە حالىق بٸرلٸگٸن جوعالتپاي, وسى كٷنگە دەيٸن امان الىپ شىقتى. وسى تۇستا تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن توقتاۋسىز, ۇزاق جىلدار بويى كٷرەس جٷرگٸزگەن ۇلت ازاماتتارىنىڭ يدەيالارى مەن ٶمٸر تاريحى كەز كەلگەن جاس ٶرەنگە ٶنەگە.
اقنۇر ورالوۆا, ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
