– سٸزدٸڭ «الاش ٸسٸن» زەرتتەۋ ٷشٸن كەڭەس زامانىندا ۇقك (كگب) ارحيۆتەرٸندە وتىرعانىڭىزدى بٸلەمٸز. سول كەزدە قولىڭىزعا تٷسپەگەن مەتەريالدار بولدى ما?
– ەرينە. الاش قوزعالىسى, الاش پارتيياسى, الاش قايراتكەرلەرٸ تۋرالى عىلىمي اينالىمعا تٷسكەن دەرەكتەر, جالپى وسى باعىتتاعى ماعۇلماتتاردىڭ ەلۋ پايىزى دەڭگەيٸندە دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. ال مەن 1987-1991جىلدار ارالىعىندا قاراعان قۇجاتتار تەك قانا تەرگەۋ بارىسىنا قاتىستى دەرەكتەر. ونداعى بەرٸلگەن جاۋاپتار ارقىلى شىندىقتى ٸزدەۋ قاتە پٸكٸرلەرگە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. مىسالى, بٸر كەزدە تاريحشىلار دا, جالپى قالامگەرلەر دە, كٶپشٸلٸك قاۋىم دا «نەگە احمەت بايتۇرسىنۇلى تۇرار رىسقۇلوۆتى جاقتىرمادى?», «نەگە قوجانوۆتى جاقتىرمادى?», «نەگە ماعجان جۇماباەۆتى ۇناتپادى?» دەگەن سۇراقتار قويىپ, سوعان ٶزٸنشە بولجام جاساپ, مٷلدەم قيىسپايتىن, احاڭنىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنە جات پٸكٸرلەر قورىتتى. بولجامدار جاسادى.
[caption id="attachment_9118" align="alignright" width="448"]
احاڭ تەرگەۋدە «مەن رىسقۇلوۆپەن ناشارمىن. سەبەبٸ, ول – بولشەۆيك, مەن – الاشپىن. ارامىزدى بايلانىستىراتىن ەشقانداي يدەيا جوق. ول مەنٸ الاش دەپ, جاۋ دەپ ەسەپتەيدٸ. مەن دە ونى دۇشپان كٶرەم», «قوجانوۆ كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ ٶكٸلٸ, ال مەن كوممۋنيستٸك پارتييادان شىعىپ كەتتٸم. سوندىقتان كٶزقاراسىمىز كەلٸسپەيدٸ, ونى رىسقۇلوۆپەن جاقسى دەپ ويلايمىن» دەيدٸ, «ماعجان اقىن عوي. اقىندار قييالشىل كەلەدٸ. مەن عالىم اداممىن. ونىڭ ٶلەڭدەرٸن وقىعانىم بار, وقۋلىققا پايدالاندىم. بٸراق, اقىنداردىڭ سٶزٸ جەڭٸل, مەن ونى عىلىمي كٶزقاراس دەپ ەسەپتەمەيمٸن. سوندىقتان ونىمەن بايلانىسىم بولعان جوق», – دەيدٸ. مۇنىڭ سەبەبٸ بٸرەۋ-اق, وسى سٶزدەرٸ ارقىلى ول رىسقۇلۇلىن, قوجانۇلىن, جۇمابايۇلىن جاۋاپقا تارتىلۋدان, كۋەلٸك بەرۋدەن قۇتقارعىسى كەلدٸ. سوندىقتان, تەرگەۋ بارىسىندا ول ٶزٸنٸڭ كٶزقاراسىن وسىلاي كٶرسەتتٸ. ماعجان جۇمابايۇلىنا سۇراق قويعاندا ول دا: «احاڭ ٷلكەن ادام, بٸز ول كٸسٸمەن ەمٸن-ەركٸن سٶيلەسە المايمىز» دەيدٸ. وسىمەن ەكٸ ورتاداعى بايلانىس ٷزٸلەدٸ. بۇلارعا ەكەۋارا بايلانىس تۋرالى قايتادان سۇراق قويىلعان ەمەس. تٷرمەدەگٸ جاۋاپتىڭ پسيحولوگييالىق استارى وسىندا.
– الاش ازاماتتارىنىڭ كٶبٸنە جاپون تىڭشىسى دەگەن ايىپ تاعىلدى. مارقۇم تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ تٷرٸكتٸڭ «ھٷيرريياد» اتتى باسىلىمىنىڭ 1989 جىلعى بٸر سانىنان ماعجان جۇمابايۇلى مەن احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ جاپونييانىڭ مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ جينالىسىندا وتىرعان فوتوسىن كٶرگەنٸ تۋرالى ايتىپ ەدٸ. جالپى, وسى جاپون تىڭشىسى دەگەن ايىپتىڭ استارى نەدە? ەلدە, شىنىمەن دە ارىستارىمىزدىڭ جاپون ٷكٸمەتٸمەن قانداي دا بٸر قۇپييا كەلٸسٸمٸ بولدى ما?
– ەرينە, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ مارقۇممەن بۇل مەسەلە تۋرالى قانشا مٷمكٸندٸگٸمٸز بولسا دا, ەمٸن-ەركٸن سىرلاسپاعانىمىز ٶكٸنٸشتٸ. مەن بۇرىن مۇنى ەستٸمەپپٸن. بٸراق, جالپى قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ٶزدەرٸنٸڭ اراسىنداعى ەسەپ بويىنشا, جاپون شپيونى دەگەن جالامەن اتىلعانداردىڭ سانى الپىس جەتٸ مىڭنان اسادى. ال مەنٸڭ كٶزٸمە تٷسكەن الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ تەرگەۋ ٸسٸندە بۇل تۋرالى سۇراقتار بار, جاۋاپتار ەرقيلى. تەك سونىڭ ٸشٸندە ەليحان بٶكەيحان عانا 1937 جىلعى جاۋابىندا «جاپونييا قايدا, بٸز قايدا? جاپونييا سوعىس اشام دەسە, تاريح ساحناسىنان تٷسكەن الاش مەملەكەتٸنەن رۇقسات سۇراي ما? ول تۋرالى سٸزدەردە بٸر ماعۇلمات بار ما? مەن الاشوردانىڭ پرەمەر-مينيسترٸ رەتٸندە ونداي قۇجاتتى كٶرگەن جوقپىن. قول قويعان جوقپىن», - دەيدٸ.
– دالانى جاپپاي جالماعان ٶرتتەن كەيدە بٸر تٷپ شيدٸڭ وقىستان امان قالاتىنى سيياقتى, جاپپاي اتۋ مەن ايداۋ, اسۋ مەن جازالاۋدان امان قالعان ەكٸ ارىس – ەلٸمحان ەرمەكۇلى مەن مۇحتار ەۋەزۇلى. وسى ەكٸ ازاماتتىڭ كەڭەس ٷكٸمەتٸنەن كەشٸرٸم سۇراپ جازعان حاتىن «احمەت بايتۇرسىنۇلى جازدىردى» دەگەن سٶز تۋرالى الۋان پٸكٸر بار. وسىنى ناقتىلاي كەتسەڭٸز?
– بۇل ەڭگٸمە, شىنىن ايتايىن, مەن جەنە جايىق بەكتۇروۆ ارقىلى قازاق قاۋىمىنا تاراتىلعان. رەسمي قاعاز بەتٸنە جازىلعانىن ايتىپ وتىرمىن. ال, ودان بۇرىنعى ەلجاپپار ەبٸشوۆ, عابيت مٷسٸرەپوۆ, سەبيت مۇقانوۆ سيياقتى ٷلكەن اقساقالدار بۇل دەرەكتٸ مۇحتار ەۋەزۇلىنىڭ ٶزٸنەن, ەلٸمحان ەرمەكوۆتىڭ ٶز اۋزىنان ەستٸگەن ەڭگٸمەلەرٸ رەتٸندە ايتقان. مەن مۇحتار ەۋەزۇلىنىڭ جان الىپ, جان بەرٸسكەن ەڭ سٷيٸكتٸ شەكٸرتٸ قايىم مۇحامەتحانۇلىنان ەستٸپ, بەينەتاسپاعا دا, ٷن تاسپاعا دا جازىپ, ٶزٸنٸڭ كٶزٸنٸڭ تٸرٸسٸندە «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارييالادىم جەنە «بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» اتتى مونوگروفييامدا پايدالاندىم.
[caption id="attachment_8987" align="alignleft" width="445"]
قايىم ەستەلٸگٸندە: «1956 جىلى تٷرمەدەن بوسادىم. بوساي سالا, مۇحتار اعاعا حابارلاستىم. ول «ەشقايدا سوقپا, الماتىعا كەل» دەدٸ. الماتى بٸرٸنشٸ ۆوكزالىنا تٷن ورتاسىندا كەلدٸم. زالدا مۇحتار اعا باس كيٸمٸن كٶزٸنە تٷسٸرٸپ الىپ ۇيىقتاپ وتىر ەكەن. وياتتىم. كٷلەش پەن شارانىڭ كٶلٸگٸن سۇراپ الىپتى. سونىمەن مەنٸ ٷيٸنە الىپ كەلدٸ. داستارحانعا وتىرا سالىسىمەن مەنەن «نە ساعىندىڭ?» دەپ سۇرادى. مەن «اق اراق, اشۋلى اراق, ايبىندى اراق» دەپ باستالاتىن ٶلەڭٸم بار ەدٸ, سونى وقي جٶنەلدٸم. «ال ەندٸ تٷرمەدەگٸ ەڭگٸمەڭدٸ ايت, جالعىز جاتتىڭ با? كٶپپەن وتىردىڭ با?» دەپ سۇرادى. مەن: «جالعىز جاتتىم, ٶزٸڭٸز شە?» دەپ ەم, «پەلٸ, بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە راحات بولدى. وتىز شاقتى ادامدى بٸر باراققا قامادى. احاڭ, جاقاڭ بەرٸمٸز ەڭگٸمەلەسەمٸز, بٸر ەڭگٸمەگە جارىپ قالدىق. سوندا ەرتەڭ سەنٸ سۇراققا الادى, مىنانى سۇرايدى, وعان بىلاي جاۋاپ بەرۋگە بولادى دەپ وتىراتىن. سول ايتقانى كٶبٸنە دەل كەلەتٸن. بٸردە احاڭ «بٸزدەر ايتقانىمىزدان قايتا المايمىز. حالىقتى الداۋعا بولمايدى. وبالىنا قالامىز. سەندەر جاسسىڭدار. مىنا مۇحتار مەن ەلٸمحان ويىمىزدان قايتتىق دەپ كەشٸرٸم حات جازسا بولادى» دەدٸ. سودان كەيٸن بٸز كەشٸرٸم حات جازىپ, ەلٸمحان ەكەۋٸمٸز بوسادىق» دەدٸ. سوندا «ٶزٸڭٸز ساتقىن ەكەنسٸز عوي» دەپ ايتتىم. «نە? نە?» دەپ مۇحتار اعا تٷسٸنبەي قالدى. «سونداي ادامدى كٸسٸ ساتا ما ەكەن» دەپ ەم, «سەن نە بٸلەسٸڭ, نە بٸلۋشٸ ەڭ? سەن قايدا كەلٸپ وتىرسىڭ? سەنٸ مۇندا كٸم شاقىردى?» دەپ ورنىنان تۇرىپ, سىرتقا شىعىپ كەتتٸ. سول كٷيٸنشە لەكتسيياسىنا اتتاندى. مەن دە جۇمىسىما كەتتٸم. بٸراق, ارتىنان ٸزدەتتٸرٸپ تاۋىپ الدى. كەيٸن جىلاپ وتىرىپ جاعدايدى تٷسٸندٸردٸ. مۇحتاردى ەكٸنشٸ رەت رەنجٸتۋٸم وسى ەدٸ» دەگەن سٶزدٸ قايىم ماعان سٶزبە-سٶز ايتىپ بەردٸ.
– الاش زامانىنداعى ۇلتتىڭ ساياسي ەليتاسى مەن بٷگٸنگٸ ساياسي ەليتانىڭ قانداي ايىرماشىلىعى بار?
– ەليتانىڭ قازٸرگٸ ايىرماشىلىعى, ەگەر ەليتا بولسا, ٶتٸرٸككە ەبدەن بەيٸمدەلٸپ الدى. ولار ٷشٸن ناقتى جول جوق. اللانىڭ جولى, پايعامباردىڭ اق جولى, اباي جولى, الاشتىڭ جولى, نۇرلى جول – ولارعا بەرٸ بٸر. قايسىسى ٶزٸنە ىڭعايلى بولسا, سوعان تٷسە بەرەدٸ. باعىت-باعدارسىز. بٸر پرينتسيپ ٷشٸن كٷرەسٸپ جٷرگەن تۇراقتى ينتەلليگەنت نەمەسە ينتەلليگەنتتەر توبى از. ٶزگەسٸن بىلاي قويعاندا, مەنٸڭ كەيدە داۋىسىم قاتتى شىعىپ كەتەتٸنٸ, قازٸر قاي جوعارعى, ورتا, تٶمەن دەڭگەيدەگٸ وقۋ ورنىن الساڭىز «الاش ٷيٸرمەسٸ», «الاش ورتالىعى», «الاشتانۋ عىلىمي مەكەمەلەرٸ» بار. سولاردىڭ كٶبٸ كەشەگٸ الاشتىقتاردى ساتقان, ۇستاپ بەرگەندەردٸ ەسپەتتەپ جاتادى. سولاردىڭ اتىن پايدالانباي-اق, باسقا بٸر ات تاپپادىڭدار ما دەيمٸن. كەشەگٸ سولار قارسى بولعان مەسەلەنٸ بٷگٸن دە جٷرگٸزٸپ, سولار قارسى بولعان نەرسەلەردەن يگٸلٸكتەنٸپ وتىرعان ساياساتكەرلەرگە باسقا مٷمكٸندٸك جوق پا?
– ساياساتكەرلەر دەپ وتىرعانىڭىز كٸمدەر?
– مىسالى, «اقجول» پارتيياسى. ول – كەسٸپكەرلەردٸڭ, مەنشٸك يەلەرٸنٸڭ پارتيياسى. جەردٸڭ استىن, ٷستٸن, جەردٸڭ ٶزٸن يەمدەنٸپ وتىرعان مەنشٸك يەلەرٸنٸڭ پارتيياسى. ەندٸ الاش جولىمەن جٷرەمٸز دەيدٸ. جەردٸ جەكە مەنشٸككە اينالدىرۋ الاشتىڭ پرينتسيپٸنە قارسى. سوندا الاشتىڭ قاي يدەياسىمەن جٷرەدٸ? قالاي جٷرەدٸ? نەگە الاش يدەياسىن ساۋداعا سالادى? «ساۋداسى ار مەن يمانى» دەگەن وسى ەمەس پە? مەن الاشتى «اقجول» ارقىلى دامىتامىن دەگەن الاششىلدار كٶپ. ەندٸ سوعان قالاي سەنەسٸڭ? جالپى, ساياساتتا, عىلىمدا ەكٸجٷزدٸلٸك ەڭ قاۋٸپتٸ دٷنيە.
– ٶمٸرلٸك ۇستانىمىڭىزدى بٸر سٶزگە نەمەسە بٸر سٶيلەمگە سىيعىزىپ ايتىڭىزشى?
– مەن ەلدٸڭ بارلىعىن باي بولسا دەپ تٸلەيمٸن. بٸراق, باي ەكەنمٸن دەپ, مەنٸ جاقتىرماي قويماسا ەكەن. مەن ەلدٸڭ بارلىعىن ەكٸم بولسا ەكەن دەپ تٸلەيمٸن. ەكٸم ەكەنمٸن دەپ, مەنٸ باسىنباسا ەكەن. مەن ەلدٸڭ بارلىعى عۇلاما بولسا ەكەن دەپ تٸلەيمٸن. بٸراق, مەنٸ دە ساۋاتسىز ەكەن دەمەسٸن. بولسىن. بولماسىن دەگەن وڭباسىن.
– تۇلعالىق ۇستانىمىڭىزدىڭ قالىپتاسۋىنا ەسەر ەتكەن ەڭ نەگٸزگٸ ٷش كٸتاپتى اتاڭىزشى?
– قالاي دەگەنمەن دە بۇل كٶركەم ەدەبيەت. ەڭ بٸرٸنشٸ «اباي جولى» رومانى. سونىڭ ٸشٸندە, ەزٸمحان دەگەن الاش كەيٸپكەرٸ بار تاراۋ. سوعان العاش شىعارما جازىپ, وسى الاش يدەياسى كٸرٸگٸپ كەتتٸ. ودان كەيٸنگٸ ۇستازىم جەڭگٸر يسايىنوۆا: «مۇنى تٷسٸنگٸڭ كەلسە, سەبيت مۇقانوۆتىڭ «ٶمٸر مەكتەبٸن» وقى» دەدٸ. سودان مەن ماعجاندى تٷسٸندٸم. ول شىعارمام تالاسقا تٷسكەن كەزدە, «ەندٸ وسىنىڭ بەرٸن تٷسٸنگٸڭ كەلسە, سەكەن سەيفۋليننٸڭ «تار جول, تايعاق كەشۋٸن» وقى» دەدٸ. سوڭىندا الاش – ەليحان, احمەت, مٸرجاقىپ, ماعجانداردى وقىپ, سولار تۋرالى شىعارما جازىپ, مەكتەپتەن قۋىلۋمەن اياقتالدى.
– تٷسٸڭٸزدە بولسىن, ەليحان بٶكەيحانمەن كەزدەسسەڭٸز, نە ايتار ەدٸڭٸز?
– ول عايىپتىڭ ٸسٸ. بٸراق, ەلەكەڭدٸ تٷسٸمدە كٶردٸم. ماعان دەگەن ىقىلاسى دۇرىس, مەنٸ تٷسٸنگەن سيياقتى, جٷرٸسٸم دە كٸشكەنە ەركٸندەۋ, ٶزٸمسٸنٸپ ماڭىنا باردىم. بٸراق, ۇلى ادامدارعا ىلعي ەركەلەپ سٶيلەۋشٸ ەدٸم. احاڭا, ابايعا ەركەلەي بەرەسٸڭ تٷسٸڭدە. ەلەكەڭە باتا المادىم. الايدا, سىرتقا تەپكەن جوق. مىسى باسىم. سول قالىپتى ساقتادى. كەيدە ونداي عايىپتىڭ دٷنيەلەرٸ بولادى.
– راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن ەربول الشىنباي
