«قالا مەن دالا» گازەتٸ ورىستٸلدٸ بولسا دا, قازاق ٷشٸن, قازاق مٷددەسٸ ٷشٸن كٷرەسەتٸن, ويىن اشىق ايتاتىن باۋىرلارىمىزدى جاقىن تارتىپ, قوعامداعى سان تٷرلٸ جاعدايلارعا كٶزقاراستارىن بٸلۋدٸ ماقسات تۇتادى.
ەرلان «ەلٸمٸزدەگٸ رەسەيلٸك تەلەارنالار ارانداتاتىن اقپار تاراتىپ وتىر» دەپ ٷندەۋ كٶتەرگەن بەلسەندٸنٸڭ بٸرٸ. «ورىستىڭ مەملەكەتتٸك ارنالارىنىڭ اۋزىن بۋۋى كەرەك» دەپ باستاما كٶتەرگەن. قازاقشا بٸلمەيدٸ. «بٸراق, تەگٸمدٸ بٸلەم» دەيدٸ. اقىندىعى دا بار.
«منوگوە بى وتدال چتوبى پيسات ستيحي نا كازاحسوم يازىكە...» دەپ جىرلاعان وسى ەرلان.
– ەرلان, ەلٸمٸزدەگٸ رەسەيلٸك تەلەارنالاردىڭ حابار تاراتۋىنا شەكتەۋ قويۋ تۋرالى باستاما كٶتەرٸپسٸز.
– بۇل پەتيتسييانى بىلتىر جازعانمىن, نەگٸزٸ. ودان بەرٸ بٸر جىل ٶتتٸ.
– سول كەزدەن بەرٸ نە ٶزگەردٸ, قانداي ٶزگەرٸس بولدى?
– كرەملدٸڭ اقپارات قۇرالدارى بٸزدٸ بيلەپ-تٶستەپ وتىر. مويىندايىقشى. قوعام دۋالانعان. تەلەارنانى قوسىڭىز: «ۋكراينا قۇردىمعا كەتۋدٸڭ از الدىندا تۇر», «اقش ازعىنداپ بارادى», «باتىستا داعدارىستىڭ داۋىلى ەسۋدە»... ٶتٸرٸك. كەمسٸتۋ. تۇتاس ۇلتقا تٸل تيگٸزۋ. بٸزدٸڭ اقپاراتتىق نارىق تەرٸسكەي كٶرشٸنٸڭ تەگەۋرٸنٸنە تٶتەپ بەرە الاتىن جاعدايدا ەمەس ەكەن. رەسەي بٸزگە اقپاراتتىق سوعىس اشقان جوق, بٸراق سونىڭ شالىعىنىڭ ٶزٸ بٸزدٸ شالقامىزدان تٷسٸرٸپ جاتىر.
ٶزگەرٸس بولدى. قوعامنىڭ, قازاقتاردىڭ ەكٸ نەرسەگە كٶزٸ جەتتٸ-اۋ دەپ ويلايمىن: ححٸ عاسىردىڭ ادامى سيياقتى ويلايتىن بولدىق. بۇل زاماندا كٶرشٸگە سوعىس اشقان ەلدٸڭ نە ەسٸ اۋىسقانىن, نە يمپەرييالىق پيعىلىنان ەلٸ ايىقپاعانىن ۇعىندىق. ەكٸنشٸسٸ, سوعىس باستالعان جەردە اقپاراتتىق ايقاس تا كٷشٸنە ەنەتٸنٸن, ال مۇندايدا بٸر-بٸرٸنە اياۋشىلىق بولمايتىنىن بٸلدٸك. بەرٸ ەمەس, بٸرازى ۇعىندى. سولاي ويلايمىن. دەل قازٸر بۇعان قاتىستى زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن-اق كەز.
بىلتىر باس پروكۋراتۋرا كابەلدٸ پاكەتتەگٸ ارنالاردىڭ تٸزٸمٸن سٷزگٸدەن ٶتكٸزەتٸنٸن حابارلاعان. سەڭ قوزعالدى دەپ ويلاعان ەدٸم. سودان بەرٸ ٷنسٸز. ەلگٸ ٶتٸرٸكشٸ, جالاقور ارنالاردى قىمبات پاكەتكە اۋىستىرىپ جٸبەرۋ كەرەك. نەگٸزٸ, ەر ادامنىڭ ٶزٸنە ۇنايتىن ارنانى قالاۋىنا قۇقى بار.
– ۋكرايناداعى سوعىس بٸزدٸڭ كٶپ نەرسەگە كٶزٸمٸزدٸ اشتى دەپ ايتۋعا بولا ما?
– سٸز دە, بٸز دە مىنانى ۇعىنساق. بۇل بٸزگە تٷك قاتىسى جوق بٶتەن سوعىس. شىنى كەرەك, مەسكەۋ بٸلگەنٸن قىلسىن. تەك كرەملدٸڭ ارانداتاتىن, ادامدى ادامعا ايداپ سالاتىن اقپاراتى ەش توسقاۋىلسىز بٸزگە دە ٷيٸلٸپ-تٶگٸلٸپ جاتقانى الاڭداتادى.
– ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ جازبالارىڭىزدا تەرٸسكەي كٶرشٸمٸزدٸ كٶپ سىنايسىز. بۇل كەيبٸرەۋگە ۇناۋى, ال ەندٸ بٸرەۋگە ۇناماۋى مٷمكٸن. دەگەنمەن, بۇل تاراپتاعى سٸزدٸڭ ناقتى پوزيتسيياڭىز قانداي? مۇنداي جازبالاردى ۇپاي جيناۋ ٷشٸن جٷرگٸزەتٸندەر دە بار عوي?
رەسەيدٸڭ نەگٸزٸنەن مەملەكەتتٸك ارنالارىنىڭ اۋزىن بۋۋ كەرەك. ەسٸرەسە, جاڭالىقتار مەن ساياسي توك-شوۋلار ٶتٸرٸكتٸ سۋداي ساپىرىپ جاتىر. شىندىقتىڭ ٶڭٸ اينالىپ كەتكەن. بٸلسەڭٸز, بۇلاردى مەملەكەت ەسەبٸنەن رەترانسلياتسييالاپ وتىرمىز.
– قازاقستانعا رەسەي كەرەك. اۋاداي قاجەت. بٸراق, بٷگٸنگٸ ساياساتى وزبىر, جاڭالىقتارى جالعان, قوعامى دۋالانعان رەسەي ەمەس. ٶزٸنٸڭ يمپەرييالىق پيعىلىنان ايىققان, جيرينوۆسكيي سيياقتى ساناسىزدار مەن ساۋاتسىزداردى بيلٸككە ماڭايلاتپايتىن, بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە دەموكراتييالىق دامۋعا تٷسكەن رەسەي كەرەك. مۇنداي ەلدٸ جۋىر ارادا كٶرەمٸز بە, جوق پا, ول جاعىن بٸلمەيمٸن. بولجاي دا المايمىن.
– سۇحباتتىڭ باسىندا سٸزگە بۇل ايداردىڭ ماقساتى قانداي ەكەنٸن ايتقانبىز. بٸراق, سٸزگە قازاقشا بٸر اۋىز سٶزدٸڭ ٶزٸن تٷسٸنۋ مۇڭ ەكەن. بۇعان نە سەبەپ? قازاقشا ٷيرەنۋگە, سٶيلەۋگە نە كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ جٷر? قانشا دەگەنمەن قازاقستاندا ٶمٸر سٷرەسٸز, اراكٸدٸك بولسا دا قازاقى ورتادا بولاسىز. مۇنىڭ بەرٸ سٸزدٸ تۋعان تٸلٸڭٸزدٸ ٷيرەنۋگە يتەرمەلەمەدٸ مە?
– وسى مەسەلە جانىمدى قينايدى. قۇلقىم جوق دەپ ايتپايمىن. بٸر كومپلەكس بار سىقىلدى. قازاقشا سٶيلەي باستاسام ەلدٸڭ بەرٸ ماعان قاراپ تۇرعانداي قۋىستانىپ, تۇتىعىپ قالامىن. ەل دە قىزىق. نە ايتادى ەكەن دەپ اۋزىڭا قارايدى. دەمەپ جٸبەرٸپ, سٶزٸڭدٸ جالعاپ جٸبەرۋ جوق...
بۇل تاراپتا اعىلشىندار ٶتە اقىلدى حالىق. بۇدان 15 جىل بۇرىن بريتان كەڭەسٸندە ٸستەدٸم. ەلگٸ ەلدٸڭ تٸلٸندە مٷدٸرٸپ, سٷرٸنٸپ سٶيلەي الماي جاتسام دا: «اعىلشىنشاڭىز قانداي كەرەمەت!» دەپ قولپاشتاي جٶنەلەدٸ. ەرينە, ٶتٸرٸك ايتادى. بەتتەرٸ بٷلك ەتپەيدٸ. مۇنى ٶزٸم دە بٸلەم. بٸراق, مۇنىڭ ٶزٸ ادامعا ٷلكەن كٶمەك. كەدٸمدٸگٸدەي سەنٸپ قالاسىڭ. ارقاڭ كەڭٸپ, ەجەپتەۋٸر ەركٸڭ سٶيلەيسٸڭ.
ەندٸ بٸر 10-15 جىل كٷتەيٸكشٸ. كٷللٸ قازاقستان قازاقشا سٶيلەيتٸن بولادى. جاعداي ٶزگەرۋدە. قوعامدىق ورتا قازاقىلانىپ بارادى. ورىستٸلدٸ قازاق رەتٸندە مۇنىڭ بەرٸن باقىلاپ, كٶرٸپ, بٸلٸپ جٷرمٸن.
يە, تۋعان تٸلٸمدٸ شالا-پۇلا... جارايدى, مويىندايىن, مٷلدەم بٸلمەيمٸن. قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋشٸلەردٸڭ قاتارىنا كەشٸگٸپ قوسىلاتىنداردىڭ بٸرٸ مەن بولارمىن. كٶپ نەرسە كەدەرگٸ بولدى. ونىڭ بەرٸن تٸزبەلەۋدٸڭ قاجەتٸ جوق شىعار.
مەن – قازاقپىن. شالاقازاق تا, مەڭگٷرت تە ەمەسپٸن. «قىزىل يمپەرييانىڭ» قيياناتىن, اقتابان-شۇبىرىندىنى, 32-33 جىلداعى اشتىق پەن قۋعىن-سٷرگٸندٸ, 86 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن, بەرٸن دە بٸلەمٸن. ەتتەڭ, تٸلٸم ورىسشا شىقتى. وسال تۇسىم وسى. بٸراق, تٸلٸمدٸ بٸلمەسەم دە, تەگٸمدٸ بٸلەم جەنە قازاقتى سٸزدەردەن كەم سٷيمەيمٸن. ارتىق بولماسا...
– ول كەزگە دەيٸن ورىستٸلدٸ قازاقتارعا اقىل كٸرەر مە ەكەن...
– «شالاقازاقتار دەگەن تەرميندٸ بٸزدٸڭ سٶزدٸك قوردان مٷلدەم الىپ تاستاساق قۋانار ەدٸم» دەپسٸز. نەگە?
– جامان ەستٸلەدٸ. مەن – قازاقپىن. شالاقازاق تا, مەڭگٷرت تە ەمەسپٸن. «قىزىل يمپەرييانىڭ» قيياناتىن, اقتابان-شۇبىرىندىنى, 32-33 جىلداعى اشتىق پەن قۋعىن-سٷرگٸندٸ, 86 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن, بەرٸن دە بٸلەمٸن. ەتتەڭ, تٸلٸم ورىسشا شىقتى. وسال تۇسىم وسى. بٸراق, تٸلٸمدٸ بٸلمەسەم دە, تەگٸمدٸ بٸلەم جەنە قازاقتى سٸزدەردەن كەم سٷيمەيمٸن. ارتىق بولماسا...
ورىستىڭ ورتاسىندا جٷرگەن ادام رەتٸندە ايتايىن, بٸزدٸڭ بٶلٸنگەنٸمٸزگە بٸرەۋلەر مەز بولىپ كٷلەدٸ. مىسقىلدايدى. سولارعا مازاق بولىپ جٷرمٸز. بٸزگە كٷلەتٸندەر, مازاق قىلاتىندار – ٶز ٸشٸمٸزدە جٷر. سوندىقتان «شالاقازاقتار» دەپ اتاماڭدارشى, ٶتٸنەمٸن. ٶزگەسٸن قايدام, ٶزٸم بۇعان قاتتى قىنجىلامىن, جٷرەگٸم اۋىرادى. ونسىز دا از قازاقتى ٶزارا ارازداستىرعاننان نە پايدا?
تۋعان تٸلٸن تازا بٸلەتٸندەر بٸر نەرسەنٸ بۇرىس تٷسٸنەدٸ. جاسىرمايىن, «ورىستٸلدٸ قازاقتار قازاق تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا قارسى» دەپ ويلايدى. بەلكٸم, بۇل بٸزدٸڭ ارامىزداعى ديالوگتىڭ جوقتىعىنان شىعار.
– كٸنەلٸ كٸم?
– ونى ٸزدەمەي-اق قويالىقشى. ورىستٸلدٸ قازاقتىڭ اراسىندا حالقىنىڭ مٷددەسٸنە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن جەنە قازاقتىڭ اتىن ايداي ەلەمگە تانىتۋدى ارماندايتىن ازاماتتار كٶپ. ولار مۇنى سٶزبەن ەمەس, ٸسپەن دەلەلدەپ جٷر. بەلكٸم, مۇنى كٶرە بٸلەتٸن كٶز كەرەك شىعار...
– راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن, دۋمان بىقاي
