باستى بايانداماشى بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ك.ٶ. تورلانباەۆا قازاقستانداعى يسلامنىڭ تارالۋى مەن رٶلٸ جەنە ونىڭ باستى كەزەڭدەرٸن تالداي وتىرىپ, جالپى قازاق قوعامىنداعى يسلام دٸنٸنٸڭ الاتىن ورنىنا عىلىمي تۇرعىدان پايىمداۋ جاسادى.
ينستيتۋتتىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ق.ز. ٶسكەنباي XIII ع. اياعى–XIV ع. باسىنداعى جوشى ۇلىسىنداعى يسلامداندىرۋ مەسەلەسٸن بايانداۋ بارىسىندا بەركە مەن ٶزبەك حانداردىڭ يسلامدى قابىلداۋى, ودان ەرٸ مٶڭگۋ-تەمٸر, تۇدا تۇسىندا تەرەڭدەي ەنٸپ, توقتا حاننىڭ رەسمي قابىلداۋىن ال-مۋفاددال سەكٸلدٸ اراب دەرەككٶزدەرٸ نەگٸزٸندە باياندادى. سونداي-اق سول دەۋٸردەگٸ يسلام دٸنٸنٸڭ قازاق دالاسىندا كەڭٸنەن تارالۋىن ولاردىڭ ٶز تيىن اقشالارىندا – كٷمٸس ديرحەمدەرٸندە دە حان ەسٸمٸنٸڭ مۇسىلماندىق تيتۋلدى بٸلدٸرەتٸن سۇلتاندىق جەنە لاقاپ اتىمەن (گيياس اد-دين) قوسا بەرٸلەتٸندٸگٸنەن دە بايقاۋعا بولاتىندىعىن ايتتى. ٶزبەك حان بيلٸك ەتكەن جىلدارىندا جوشى ۇلىسىندا يسلام مەملەكەتتتٸك مەرتەبەگە يە بولىپ, مۇسىلماندىق كەڭٸنەن ٶرٸستەدٸ.
[caption id="attachment_9934" align="alignright" width="448"]
ەرٸپتەستەرٸنٸڭ ويىن جالعاستىرعان ينستيتۋتتىڭ عالىم حاتشىسى, PhD دوكتور ا.پ. ەرمۇحامەدوۆا XI-XII عع. ۇلى سەلجۇقتار دەۋٸرٸندەگٸ مەدرەسەلەردٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە مەدرەسە-نيزامييالاردىڭ قىزمەتٸ, مٸندەتٸ مەن ەرەكشەلٸكتەرٸن سارالاي كەلە, ونىڭ نەگٸزٸن سالعان ابۋ الي ال-حاسان يبن الي يبن يسحاك ات-تۋسي (1017/18-1092), تاريحتا نيزام ەل-مٷلك ەسٸمٸمەن تانىلعان سەلجۇق ۆيزيرٸنٸڭ جەنە وقىتۋشىلارى مەن شەكٸرتتەرٸنٸڭ سۋنيزمدٸ دامىتۋداعى رٶلٸنە توقتالدى. مەدرەسە-نيزامييالاردىڭ قىزمەتٸندەگٸ مىنا ەرەكشەلٸكتەردٸ اتاپ ٶتۋ قاجەت سەكٸلدٸ. بۇل وقۋ ورنىندا, ەڭ الدىمەن, ونىڭ نەگٸزٸنٸڭ قالانۋىندا مەملەكەتتٸك بيۋدجەت قولدانىلدى; قارجىلاندىرۋدىڭ 3 تٷرٸ – ۆاكۋف, جەكە تۇلعا جەنە مەملەكەتتٸك قولداۋ جٷردٸ; مەدرەسە سىنىپتار, مەشٸت, كٸتاپحانا, جاتاقحانا, اسحانا, مونشا, بازار, ت.س.س. تۇتاس كەشەندٸك سيپاتتا بولعان; تىڭداۋشىلار شەكٸرتاقى, ال وقىتۋشى ەڭبەكاقى الدى; تىڭداۋشىلار تەگٸن بٸلٸم الىپ, جاتاقحانا, ازىق-تٷلٸك جەنە كيٸممەن قامتاماسىز ەتٸلگەن; ەڭ ٷزدٸك تىڭداۋشىلاردان وقىتۋشىنىڭ اسسيسەنتٸ تاڭدالدى (لانكاستەرلٸك جٷيە); وقىتۋشى مەن پەندٸ تاڭداۋ مٷمكٸندٸگٸ; سىرتتان وقىتۋشى شاقىرتۋ جٷيەسٸ; ٶتە باي كٸتاپحانا قورىنىڭ بولۋى سول دەۋٸردەگٸ وزىق عىلىمي ويلارمەن ەرتە تانىسىپ, پٸكٸر تالاستىڭ جيٸ ٶتكٸزٸلۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋعىزعان; ساباقتار دەرٸس, تٷسٸندٸرۋ جەنە پٸكٸر سايىسى تٷرٸندە ٶتكٸلٸدٸ; دٸني پەندەر مەن قاتار دٷنيياۋي بٸلٸم (سۆەتتٸك) پەندەر دە وقىتىلىپ; ديپلومدار بەرٸلدٸ.
ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىمي ٸستەر جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى, ت.ع.ك. ن.ە. اتىعاەۆ وتاندىق تاريحنامادا يسلامنىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيٸن ايتا كەلە, XV-XVII عع. قازاق حاندىعىندا يسلامنىڭ تارالۋى مەن دامۋى مەسەلەسٸن زەرتتەۋدەگٸ اگيوگرافييالىق شىعارمالاردىڭ, ياعني ەۋليەلەردٸڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸنە ارنالعان دٸني ەدەبيەتتەردٸڭ, ماڭىزى مەن مەنٸنە, ولاردىڭ دٸندٸ ناسيحاتتاۋدا الاتىن ورنىنا ساراپتامالىق تۇرعىدان باعا بەردٸ.
سوناۋ عاسىرلاردان بەرٸ تامىرلانىپ, حالىقتىڭ رۋحاني ٶمٸرٸنٸڭ قازاق جەرٸندە جٷرگٸزٸلگەن وتارلاۋ, ورىستاندىرۋ ساياساتى نەگٸزٸندە يسلام دٸنٸنە كٶرسەتٸلگەن قىسىم مەن شوقىندىرۋ مەسەلەلەرٸنٸڭ شيەلەنٸستٸ جاعدايدا جٷرگٸزٸلگەندٸگٸن بايانداعان ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ت.ع.د. س.و. سماعۇلوۆا, دٸن مەسەلەسٸنە قاتىستى حٸح ع. سوڭى – حح ع. باسىندا تۋىنداعىن ۇلت زييالىلارىنىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن تۇجىرىمدارىن سارالاپ, دٸنگە دەگەن قوعامدىق كٶزقاراستاردى, كەڭەستٸك كەزەڭدە قالىپتاسقان دٸني احۋالعا سيپاتتاما جاساي كەلە, قازٸرگٸ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىنداعى قازاقستانداعى ورىن العان كٷردەلٸ ساياسي-ەكونوميكالىق جاڭارۋلار مەن ٶزگەرۋلەر اعىمىندا مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ قاينار كٶزٸ بولىپ تابىلاتىن حالقىمىزدىڭ رۋحاني ٶمٸرٸ مەن دٸني كٶزقاراستارى دا جاڭا سيپاتتا تولىعىپ قانا قويماي, ەندٸ بٸر جاعىنان ەرالۋان باعىتتار بويىنشا دامىپ, بٷگٸنگٸ كٶپتەگەن ەتنيكالىق توپتار مەن تٷرلٸ دٸندەردٸ ۇستاناتىن زايىرلى قازاقستان قوعامىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتٸپ وتىرعاندىعىنا توقتالدى. سونداي-اق سٶز سوڭىندا, بٷگٸنگٸ قازاقستاندىق قوعامدا, ەسٸرەسە ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ٶمٸردٸڭ كٶپتەگەن سالاسىندا دٸننٸڭ ەسەرٸ كٷشەيٸپ, دٸني بٸلٸم سالاسى دامىپ, ونىڭ قارجى جەنە ماتەريالدىق بازاسى نىعايۋىنا قاراماستان رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندە دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ ىقپالى ارتىپ, ٶزگە اعىمداردىڭ دا تەز ٶرٸس الىپ وتىرعاندىعىن; سىرتتان كەلگەن دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قازاقستانداعى ميسسيونەرلٸك جەنە ناسيحاتتاۋ ەرەكەتتەرٸ جاندانا تٷسكەن شاقتا قوعامتانۋشىلاردىڭ اتقارار مٸندەتٸنٸڭ ارتا تٷسەتٸندٸگٸن دە ايتىپ ٶتتٸ
«دٶڭگەلەك ٷستەل» بارىسىندا سٶز العان عىلىمي قىزمەتكەر قاناي ٶمٸربەكتٸڭ «قىتايداعى قازاقتاردىڭ 1950 جىلدارعا دەيٸنگٸ مەدرەسەلەرٸ» اتتى بايانداماسىن قاتىسۋشىلار قىزىعۋشىلىقپەن تىڭدادى. بايانداماشى قىتايداعى قازاق مەدرەسەلەردٸڭ تاريحى حٸح ع. باسىنان باستالىپ حح عاسىردىڭ 50-60-شى جج. دەيٸن بالا وقىتقاندىعىن ناقتىلى مەلٸمەتتەر نەگٸزٸندە جەتكٸزدٸ. مىسالعا, قىتايداعى العاشقى قازاقتاردىڭ مەدرەسەسٸ كەرەي يناشى اتالعان مۇحاممەد مۋحمين جاعىنان 1835 جىلى قىران ٶزەنٸ بويىندا اشىلىپ, جىلىنا 20-30 بالادان وقىتقان. شەتتەگٸ قازاقتاردىڭ مەدرەسەلەرٸنٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە سول زامانادا بيلٸك ۇستاعان قوجامجار تٶرە, مەيٸتۇلى جۋانعان بي, كٶكەنۇلى جۇرتباي بيلەرمەن قاتار تانىمال اقىندار اقىت ٷلٸمجٸۇلى, شٸلبٸ كٶمەكۇلدارى دا ٷلەس قوسقان.
سونداي-اق كەڭەس بيلٸگٸ ورناعاننان كەيٸن شەكارا اسقان, كەزٸندە الاش قايراتكەرلەرٸ ا. بايتۇرسىنۇلى, م. دۋلاتوۆپەن ٷزەڭگٸلەس بولعان سەيٸتقازى نۇرتاەۆ جەنە رايىمجان مەرسەكوۆ, زييات شەكەرٸمۇلى, ەنۋار قالبانوۆ, عازيز نۇرمۇحامبەتۇلى قاتارلى ۇلت زييالىلارى دا مەدرەسەلەردٸڭ جۇمىسىنا بارىنشا اتسالىسقان. ەسٸرەسە, زييات شەكەرٸمۇلىنىڭ 1931 جىلدان سونداعى مەدرەسە ٸستەرٸنە كەڭٸنەن ارالاسۋى قازاقتىڭ ۇلى عۇلاما اقىنى اباي مەن ونىڭ ٸزٸن جالعاستىرۋشى شەكەرٸم قۇدايبەردٸنٸڭ مۇرالارى مەن وزىق ويلارىنىڭ كەڭٸنەن تارالۋىنا ٷلكەن ىقپال ەتكەندٸگٸن ەسەرلٸ جەتكٸزدٸ.
بايانداماشى سٶز سوڭىندا حٸح ع. باسى-حح ع. ورتاسىنا دەيٸنگٸ ارالىقتا قىتاي قازاقتارى اراسىندا كەڭٸنەن تارالىپ, جۇمىس ٸستەگەن مەدرەسەلەردٸڭ سول تۇستاعى جالپى يسلام دٷنيەسٸمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ونداعى يسلام دٸنٸنٸڭ كەڭ قانات جايۋىنا, سونداي-اق قازاقتاردىڭ رۋحاني ٶسۋٸنە دەنەكەرشٸ بولىپ قانا قويماي, كەيٸنگٸ جاڭاشا وقۋ-اعارتۋ ورىندارى - مەكتەپتەردٸڭ نەگٸزٸ بولىپ جالعاستىعىن تاپقاندىعىن ايتىپ ٶتتٸ.
زيرابٷبٸ تٶلەنوۆا,
ش.ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى
تاريح جەنە ەتنولوگييا ينستيتۋتىنىڭ
جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
