باتىل شەشٸم
سايات باتپەنوۆ, نۇر-سۇلتان قالالىق مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ترياتلون فەدەراتسيياسىنىڭ باس حاتشىسى:
– 2018 جىلى قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرۋ جەنە ٶڭٸردٸ تٷركٸستان وبلىسى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل تاريحي شەشٸم ەلٸمٸز ٷشٸن ەرەكشە تولعانىسپەن قابىلدانعان بولاتىن. سەبەبٸ تٷركٸستان مەملەكەتٸمٸزدٸڭ رۋحاني استاناسى, تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ مەدەني ورتالىعى بولىپ سانالادى.
بۇل شەشٸم ٶز كەزەگٸندە ٶتە ورىندى دەپ بٸلەمٸن. بٸرٸنشٸدەن, شىمكەنت قالاسى ٶتكەن بەس جىلدىق ۋاقىتتا ٶزٸنٸڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى شاھار اتانا الاتىندىعىن دەلەلدەدٸ. وعان قالاداعى حالىق سانى, ەكونوميكالىق-ەلەۋمەتتٸك دامۋ تەندەنتسيياسى جەنە سول سىندى بٸرنەشە العى شارت سەبەپ بولا الادى.
ەكٸنشٸدەن, وبلىس اۋماعىنداعى اۋداندارعا جاڭا تىنىس بەردٸ. ەندٸگٸ كەزەكتە ولار دامۋعا جاڭا دەم الىپ, ٸلگەرٸ جىلجۋعا مٷمكٸندٸكتەر تۋدى. بٸر جىل ٸشٸندە وبلىستا جاڭا بەس اۋداننىڭ اشىلۋى سونىڭ بٸردەن بٸر دەلەلٸ دەپ بٸلەمٸن.
ٷشٸنشٸدەن, تٷركٸستان قالاسى ساياسي, ەرٸ ستراتەگييالىق تۇرعىدان قولايلى ايماق. بۇل قالا لوگيستيكالىق تۇرعىدان باتىس پەن شىعىستى عانا ەمەس, وڭتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸلەس ەلدەرمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋعا ەرەكشە وڭتايلى سانالادى. مۇنان بٶلەك جول كٶلٸك قاتىناسى مەن ەۋە جەنە تەمٸر جول توراپتارى بويىنشا دا ٶتە ىڭعايلى دەپ ەسەپتەلەدٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, قالانىڭ تاريحي بولمىسى بۇرىننان وعان دارا قولداۋ قاجەتتٸگٸن سۇراناتىنداي ەدٸ. ونداعان عاسىر بويى بابالارىمىزدىڭ التىن قازىق تٸككەن وردالى مەكەنٸ بولعان شاھاردا حالقىمىزدىڭ تاريحى ٷشٸن اسا ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدانعان. بٸر عانا قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸنٸڭ ٶزٸ كٷللٸ تٷركٸ جۇرتىن بٸرٸكتٸرە الاتىن ەرەكشە قۇدٸرەتكە يە. سوندىقتان قالانىڭ قايتا اجارلانىپ, كٶرٸكتەنە تٷسۋٸ ەۋەلٸ تاريحقا قۇرمەت, كەيٸن ەلگە مەرتەبە.
قورىتا كەلە, تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعى بولىپ, ەرٸ سول وبلىس اتاۋىن يەلەنۋٸ ورىندى جەنە باتىل شەشٸم دەپ بٸلەمٸن.
تٷركٸستان – حالقىمىزدىڭ تاريحى
دانييار ۋاليەۆ, پەتروپاۆل قالالىق مەسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى:
– تٷركٸستان – ۇلتىمىزدىڭ بويتۇمارى, رۋحاني ورداسى, تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ مەدەني استاناسى. بۇل شاھارمەن حالقىمىزدىڭ ونداعان عاسىرلىق تاريحى ساباقاستىپ جاتىر. ەجەلدە ەبۋ-ناسىر ەل-فارابيلەردەن بەرٸ قوجا احمەت ياسساۋيلەرمەن ساباقتاسقان قۇتتى مەكەن ەلٸمٸزدٸڭ مەدەني ايناسى سانالادى. كەيٸنگٸ حاندارىمىز بەن سۇلتاندارىمىز, بيلەرٸمٸز بەن بەكتەرٸمٸز مەكەن ەتٸپ, تۋىن تٸگٸپ, ەل تاعدىرى ٷشٸن اسا ماڭىزدى شەشٸم قابىلدانعان بۇل دالانىڭ ەر تٶبەسٸ بٸر تاريح.
تٸپتٸ, اتاقتى ۇلى جٸبەك جولىنىڭ سوڭى كٶرٸنبەس كەرۋەندەرٸ توقتاۋ سالىپ, ساۋدا-ساتتىق جاساعان. بۇل دەگەنٸمٸز شاھاردىڭ ٶز دەۋٸرٸندەگٸ ٶركەنيەت كٶشٸن باستاعاندىعىن دەلەلدەي تٷسپەك.
ٶتكەن جىلى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرۋ جەنە وبلىستى تٷركٸستان وبلىسى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. مۇنداي شەشٸمگە قۋانعان ازاماتتاردىڭ قاتارىندا ٶزٸم دە بولدىم.
سەبەبٸ مۇنى ەلگە دەگەن قۇرمەت, تاريحقا دەگەن كٶرسەتٸلگەن مەرتەبە دەپ بٸلەمٸن. از عانا ۋاقىت ارالىعىندا تٷركٸستان قالاسى ەرەكشە تٷرلەنۋدە. ٷكٸمەت پەن وبلىس باسشىلىعىنىڭ تٸكەلەي قاداعالاۋىمەن ٶڭٸردٸڭ جەنە قالانىڭ دامۋ جوسپارى بەكٸتٸلدٸ. ول الداعى ون جىلدىقتا تٷركٸستاننىڭ جەتەكشٸ شاھارلار قاتارىنان كٶرٸنۋٸنە جول اشپاق.
بٷگٸندە تٷركٸستان قايناعان قۇرىلىس ورتالىعىنا اينالعان. قالاداعى كٶنە عيماراتتار كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتٸپ, جاڭا رەڭ يەلەنسە, سەۋلەتتٸ ەرٸ زامان تالابىنا ساي نىساندار ەرەكشە اجار بەرە تٷسپەك.
جاستارعا ارنالعان ورتالىقتار, ساياباقتار مەن سپورت كەشەندەرٸن دە سالۋ جوسپارلانۋدا. باستى جاڭالىقتاردىڭ بٸرٸ حالىقارالىق ەۋەجايدىڭ قۇرىلىسىنىڭ باستالۋى قالانىڭ جاڭا بٸر ساتىعا كٶتەرٸلۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرسە, سۋ جاڭا تەمٸر جول بەكەتٸ مەن ساپارجاي تۋريستەردٸڭ كەلۋٸنە جول اشپاق. دەل وسىنداي قارقىنمەن ۇلتىمىزدىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىنعا يە تٷركٸستان الداعى ۋاقىتتا حالقىمىز ماقتانىش ەتەر قالاعا اينالارىنا سەنٸمٸم مول.
تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ تەمٸرقازىعى
گٷلجاۋحار بولاتوۆا, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت, قر بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ ٷزدٸگٸ:
تٷركٸستان – كٷللٸ تٷركٸ xالىقتارى تاريxىنان سىر شەرتەتٸن كيەلٸ مەكەن. «تٷركٸستان ەر تٷرٸكتٸڭ بەسٸگٸ عوي» دەپ بەكەر ايتىلماعان بولسا كەرەك. قازاق xاندىعىنىڭ استاناسى بولعان بۇل قالانىڭ مەدەني مۇراسى, تاريxي دەرەكتەرٸ, رۋxاني ەلەمٸ, كٶز تارتار سەۋلەت قۇرىلىسى xاقىندا ايتقاندا تىڭداعان جان تاڭدانباي قويمايدى. قالا تۋرالى ەربٸر دەرەك عاجايىپ اڭىز ەلەمٸنە ساپار شەككەندەي كٷي كەشتٸرٸپ, تىلسىم دٷنيەگە جەتەلەيدٸ. قۇلاقپەن ەستٸگەن ادام كٶزبەن كٶرۋگە قۇمارتادى.
بٷگٸندە 1500 جىلدىق تاريxى بار قاسيەتتٸ ٶلكە وڭتٷستٸك شاھاردىڭ, تاريحي قويناۋدىڭ وبلىس ورتالىعى اتانىپ وتىر. بۇل قۋانىش تاعىلىمدى تاريxتىڭ قادٸرٸن پاراقتاعان ەربٸر جان ٷشٸن ۇلى توي.
ەندٸگٸ كەزەكتە, وسىنداي مەرتەبەگە يە بولعان تٷركٸستان قالاسى «قازاقستاننىڭ رۋxاني استاناسى» دەگەن اتىنا ساي بولۋى ٷشٸن كٶپتەگەن شارالار جٷرگٸزٸلۋدە. قالانى كٶركەيتۋ ماقساتىندا جوسپارلار دا قۇرىلدى. «اقىلدى قالا» جوباسى اياسىندا جاڭا تەxنولوگييالاردى كەڭٸنەن پايدالانۋ قاراستىرىلعان. قوجا اxمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ اۋماعىندا دا ٶزگەرٸستەر بولاتىنى تٸلگە تيەك ەتٸلۋدە.
الايدا, بارلىق ٶزگەرٸستەر تاريxي قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋعا باعىتتالعانىنا سەۋلەتشٸلەر كەمٸل سەندٸرەدٸ. تٷركٸستان تەك وبلىس ورتالىعى عانا ەمەس, تٷركٸ تٸلدەس ەلدەردٸڭ مەدەني ورتالىعى سانالادى. وسىعان بايلانىستى بارلىق جٷرگٸزٸلەتٸن جۇمىستار سٷزگٸدەن ٶتٸپ, جان-جاقتى قاراستىلعان.
قالادا زاماناۋي قۇرىلىس نىساندارىن سالىپ, يگٸ باستامالاردى جٷزەگە اسىرۋعا قازاقستاندىقتاردان بٶلەك, شەتەلدٸك ماماندار دا تارتىلۋدا. تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ تەمٸرقازىعى, وبلىس ورتالىعى بوپ بەلگٸلەنگەن كٶنە قالانى وڭ ٶزگەرٸستەر كٷتٸپ تۇر. ٶلكەنٸڭ جاڭا دامۋ جولىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىنداعى ەربٸر جٷرگٸزٸلگەن شارا تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ودان ەرٸ گٷلدەنٸپ دامىپ, ونىڭ ورتالىعى تٷركٸستان قالاسىنىڭ ەلٸمٸزدەگٸ ٸرگەلٸ مەكەنگە, ٸرٸ سەۋلەتتٸ قالالاردىڭ بٸرٸنە اينالۋىنا الىپ كەلەتٸنٸ حاق.
تٷركٸستان – باتىس پەن شىعىستى جالعار التىن كٶپٸر
ەرلان مٷسٸپ, «Visit Aqmola» اقمولا وبلىسىنىڭ تۋريستٸك اقپاراتتىق ورتالىعىنىڭ باسشىسى:
– تٷركٸستان – قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس, بٷتٸن بٸر تٷركٸ دٷنيەسٸنٸڭ رۋحاني ورداسى, مەدەني ورتالىعى. ونداعان عاسىردان بەرٸ نەبٸر حاندىقتار مەن ەلدەردٸڭ استاناسى بولعان كٶنە شاھاردىڭ قويناۋى قازىناعا, دالاسى بەرەكەگە تولى. بۇل دالادا ەلەمدٸ اۋزىنا قاراتقان ۇلى ويشىل, فيلوسوف ەبۋ-ناسىر ەل-فارابي, جۇرت اراسىندا ەزٸرەت سۇلتان اتانعان قوجا احمەت ياسساۋي سىندى ۇلىلار عۇمىر كەشكەن. ورتا ازييانى مويىنداتقان ەمٸر تەمٸردٸڭ ٶزٸ مۇندا قونىس تٸگٸپ, ۇلى باباعا قۇرمەت كٶرسەتكەن.
قازاق حاندىعىنىڭ اتاقتى حاندارى مەن بيلەرٸنٸڭ, سۇلتاندارى مەن باتىرلارىنىڭ پانتەونى اتانعان مەكەن قاشان دا ماڭىزعا يە بولعان. تٸپتٸ, ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ٶزٸ وسى بٸر ايماقتا تٷيٸسٸپ, باتىس پەن شىعىستى جالعار التىن كٶپٸر اتانعان. سوندىقتان دا تٷركٸستاندى كيەلٸ ٶڭٸر اتايدى.
ٶتكەن جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ تٷركٸستان قالاسىن وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى ەتٸپ, وبلىس اتاۋىن تٷركٸستان وبلىسى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. مۇنداي شەشٸم كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, دٷيٸم جۇرتتى بٸر قۋانتقان بولاتىن. سەبەبٸ تٷركٸستان ەرەكشە قولداۋ مەن ٶزٸندٸك مەرتەبەنٸ قاجەت ەتەدٸ.
مۇنىڭ بٸرنەشە ارتىقشىلىعى دا بار. سولاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە, شىمكەنت قالاسىنىڭ رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە قالا ستاتۋسىن الۋى ونىڭ ودان ەرٸ دامىپ, ورنىعا تٷسۋٸنە جول اشسا, تٷركٸستان قالاسى ٶزگە اۋدانداردىڭ تىنىسىن كەڭەيتٸپ, جاڭاشا باعىتتا دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەك. ەندٸ بٸر ارتىقشىلىعى, كٶنە قالانىڭ قايتا تٷرلەنٸپ, جاڭاشا بولمىسقا يە بولۋىنا, ونىڭ جان-جاقتى دامىپ, زامانا كٶشٸنە ٸلەسۋٸنە مٷمكٸندٸك اشادى دەپ بٸلەمٸن. سانامىزعا سٸلكٸنٸس بەرەر مۇنداي باستاما الداعى ۋاقىتتا كيەلٸ تٷركٸستاننىڭ تۋريزمنٸڭ ورتالىعى اتانۋىنا جولا اسادى دەپ ويلايمىن. باستىسى ۇلتىمىزدىڭ قاستەرلٸ مەكەنٸ قايتا تٷلەپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ماقتانىشىنا اينالسا ەكەن دەيمٸن.
تاريحتان سىر شەرتەتٸن قالا
باقىتجان تۇرسىنوۆ, «سەۆەرنىي فەستيۆال» جقب تٶراعاسى, «ۇلتتىق مۇرا» پٸكٸرسايىس ورتالىعىنىڭ تٶراعاسى, گۋمانيتارلىق عىلىم ماگيسترٸ:
– ەلباسى ن. نازارباەۆ: «ەربٸر حالىق, ەربٸر تەۋەلسٸز مەملەكەت ٶزٸنٸڭ رۋحاني ورتالىعىن ناقتىلاپ الۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ رۋحاني ورتالىعى تٷركٸستان». يە, قاسيەتتٸ مەكەننٸڭ رۋحاني ورتالىق اتانۋى بەكەردەن ەمەس. تاريحى تەرەڭنەن سىر شەرتەتٸن تٷركٸستان تەك قازاق ەلٸنٸڭ عانا ەمەس, بارشا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاريحي استاناسى.
«رۋحاني ورتالىق» اتانعان قالا, بٷگٸندە ەلباسىنىڭ كٶرەگەندٸگٸمەن سالت-دەستٷردٸ ساقتاعان, ەدەت-عۇرىپتى جاتتاعان, قاسيەتتٸ زەم-زەم سۋىمەن سۋسىنداپ قۇنارلى توپىراعىنان نەر سالىپ ٶسكەن وڭتٷستٸك جۇرتشىلىعىنىڭ وبلىس ورتالىعى بولدى. بۇل كەزٸندە قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان قالا ٷشٸن جاڭا سەرپٸلٸس.
بٷگٸنگٸ زايىرلى, ەگەمەن ەلدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىمىز تاريح بەتتەرٸنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان قانشاما ۇلى كٷرەستەردٸڭ, ٸرٸ ٸستەردٸڭ ارقاسى. تۋعان جەرگە دەگەن ماحاببات پەن ادالدىق, جالىندى جٸگەر مەن قارا اسپاندى قاق جارار قايسارلىق, دانالىق پەن شەشەندٸك بويىندا قاتار ٶرٸلگەن اتا-بابامىزدىڭ بولاشاق ۇرپاققا قالدىرعان مۇراسى.
سەبەبٸ, ۇلانعايىر قازاق دالاسىنا, جازيرا القابىنا, سارى جايلاۋىنا, زاڭعار تاۋلارى مەن ٶزەن-كٶلدەرٸنە اش قاسقىرشا انتالاپ, كٶز الارتپاعان ەل جوق. كٷللٸ تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق, ەلەمگە ەيگٸلٸ قاسيەتتٸ دە كيەلٸ مەكەن, ەۋرازييا كٸندٸگٸندە ورنالاسقان, ۇلى جٸبەك جولىنىڭ دارحان دالاسىنا اينالعان رۋحاني ٶلكە تٷركٸستان دا تاريحي كەزەڭدەردٸڭ كۋەسٸ بولدى.
قالانىڭ كٶنە اتاۋى – ياسسى بولدى. ياسسى ۇلى جٸبەك جولىنىڭ ساۋدا ورتالىعى جەنە وكرۋگٸ بولعان قالا. XIV عاسىر اياعىندا تٷركٸستان ۇلى ەمٸر تەمٸردٸڭ ارقاسىندا قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ سالىنعان سوڭ اتى شارتاراپقا تانىلا تٷستٸ. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن مۇسىلمان ەلەمٸندە قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسٸ ەكٸنشٸ مەككە بولىپ سانالىپ كەتتٸ.
جوتالى جەرلەر مەن ٶنەگەلٸ ٶلكەلەر توعىسقان مەرت تابيعاتتىڭ مەكەنٸ – تٷركٸستاننىڭ ۇلى دالا توپىراعىندا شەرتٸلگەن سىرلى تاريح تٷركٸ حالقىنىڭ عاسىرلار كٶشٸ ٸلگەرٸ وزسا دا ۇمىتىلماس شەجٸرەسٸ.
دايىنداعان بەكارىستان نۇرلانۇلى
