پرەزيدەنتتٸڭ بٸرەر جىل بۇرىن ٶڭٸرلەرگە جاساعان ساپارىندا جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى بيلٸككە قاراتا ايتقان بٸر اۋىز سٶزٸ ارادا بٸرەر جىل سالىپ ورىندالىپ جاتىر. ٶز كەزەگٸندە مەملەكەت باسشىسى عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, تەحنولوگييانىڭ العا ٸلگەرٸلەۋٸندە ەلەم تاريحىندا حالىق كٶپتەپ شوعىرلانعان مەگاپوليستەردٸڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن العا تارتقان ەدٸ.
دٷنيەجٷزٸلٸك «داۆوس» فورۋمىنىڭ رەسمي سايتىنىڭ جازعان ساراپتاماسىندا دا 2050 جىلعا قاراي ەلەمدە اۋىل حالقى ازايىپ, قالالىق جۇرتتىڭ جالپى جەر شارىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزىن قۇرايتىنى تۋرالى دەرەك كەلتٸرٸلگەن بولاىن. «داۆوس» ساراپشىلارى دا بۇل ٷردٸستٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن تەحنولوگييانىڭ دامۋىمەن بايلانىستىرادى.
ەرينە, بۇل جەردەگٸ ەڭگٸمە 5-10 ميلليون تۇرعىندارى بار شاھارلار جايلى. دەگەنمەن, قازاقستاننىڭ حالىق سانى مەن گەوگرافييالىق جاعدايى سەكٸلدٸ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرسەك, ميلليون حالقى بار قالالار دا ەلدٸڭ تەحنولوگييالىق ورتالىعىنا اينالا الاتىنىنا كٶز جەتكٸزەمٸز. وعان مىسال استانا مەن الماتى. الماتى ەۋ باستان رەسپۋبليكاداعى كەسٸپكەرلەردٸڭ قالاسى بولسا, استانا سوڭعى بٸرەر جىلدا ەلدٸڭ عانا ەمەس, جالپى ورتا ازييانىڭ تەحنولوگييالىق حابىنا اينالىپ كەلەدٸ.
شىمكەنتكە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا دەگەن مەرتەبەنٸڭ بەرٸلۋٸ رەسپۋبليكانىڭ حالىق سانى ەڭ كٶپ شوعىرلانعان وڭتٷستٸك ٶڭٸرٸنٸڭ ٶزٸنشە دامۋىنا ىقپال ەتۋٸ عاجاپ ەمەس. بۇرىنعى وبلىس ورتالىعى دەگەن مٸندەتٸنەن «قۇتىلعان» شىمكەنت ەندٸ ەركٸن دامۋ جولىنا تٷسۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولىپ وتىر.
قالانى تٷلەتۋ ٷشٸن اتقارىلاتىن جۇمىس ەندٸ باستالماق. وڭتٷستٸك ٶڭٸردٸڭ ەڭبەك نارىعى مەن ونداعى حالىقتىڭ كەسٸپ ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرٸپ, شىمكەنتتٸ قازاقستاننىڭ يندۋسترييالىق ورتالىعىنا اينالدىرۋعا بولادى.
جالپى, جەكەلەگەن قالالاردىڭ بٸر عانا سالانى تەرەڭ دامىتىپ, سونىمەن ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن كٶتەرگەن مىسالدارى ەلەمدە بارشىلىق. مەسەلەن, قىتايدىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ گۋاندجوۋ قالاسى بارشا ەلەمنٸڭ تۇتىناتىن ەلەكترونيكاسىن شىعاراتىن بٸردەن بٸر يندۋسترييالىق ورتالىق. سول سەكٸلدٸ اقش-تىڭ دەترويدى مەن وڭتٷستٸك كورەيانىڭ كەسون قالالارى مەملەكەتتٸڭ تۇتاس بٸر ٶندٸرسٸن العا سٷيرەپ كەلەدٸ.
وسى ورايدا, وڭتٷستٸكتەگٸ جۇمىسسىزدىق دەڭگەيٸنٸڭ سالىستىرمالى تٷردە جوعارىلىعى مەن ورتاشا جالاقى كٶلەمٸنٸڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن تٶمەندٸگٸ كەسٸپكەرلەر ٷشٸن ٷلكەن مٷمكٸندٸك ەكەنٸ راس.
ٶز باسىم شىمكەنت شاھارى دا بٸرەر جىلدا كەسٸپكەرلٸك پەن ٶندٸرٸس ورتالىعىنا اينالىپ جاتسا, ٶڭٸر ٷشٸن ارنايى ٷكٸمەتتٸك باعدارلامالارعا قاجەتتٸلٸك تۋىندايتىنى انىق.
باۋىرجان مۇقانوۆ, ەكونوميكالىق شولۋشى
ٸرٸ قالالار داعدارىسقا تٶتەپ بەرەدٸ
مىسالى, ٶتكەن 90-جىلدارى ەل كٶلەمٸندەگٸ بارلىق قالالار, ياعني ەكٸمشٸلٸك ورتالىقتارى نارىق جەلٸنە شايقالىپ, داعدارىسقا ۇشىراعان تۇستا, الماتى بىلق ەتكەن جوق. سەبەبٸ بۇل قالانىڭ دونورلىق مٷمكٸندٸگٸ بولدى, ياكي ٶزٸن-ٶزٸ اسىراي الدى.
وسىنداي مەگاپوليستەر قاتارىنا سوڭعى جىلدارى استانا جەنە شىمكەنت قالاسى ەندٸ. وسى ورايدا, بٷگٸنگٸ قابىلدانعان شەشٸمٸ ارقىلى ەلباسى بولاشاقتا دونورلىق مٷمكٸندٸككە يە تاعى بٸر قۇرىلىمدى جاساي الدى. ودان كەيٸن بۇل شەشٸمنٸڭ مەن ٷشٸن رۋحاني ماڭىزى – جاڭا ايماقتىڭ تٷركٸستان وبلىسى دەپ اتالۋى جەنە ونىڭ ورتالىعى قازاقتىڭ كٷللٸ ۇلىلارىنا مەڭگٸلٸك مەكەن بولعان تٷركٸستان قالاسىنىڭ تاڭدالۋى.
ەلباسىمىز جاڭا وبلىستى «تٷركٸستان» دەپ اتاۋ ارقىلى اسا ماڭىزدى تاريحي شەشٸم قابىلدادى. ٶيتكەنٸ «تٷركٸستان» ۇعىمى كٷللٸ تٷركٸ دٷنيەسٸنە ورتاق رۋحاني ھەم قاستەرلٸ ەسٸم. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇعان دەيٸن بۇل قالانى حالقىمىزدىڭ رۋحاني استاناسى دەپ ٷنەمٸ ايتاتىن تٸپتٸ سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا تٷركٸستان شاھارىن جەكە مەرتەبەسٸ بار ورتالىققا اينالىرۋ جٶنٸندە دە پٸكٸر ٶربٸگەن-تٸن.
بۇل ورايدا مەملەكەت باسشىسى ۇزاق ويلانىپ, ەبدەن يٸ قانىپ, پٸسٸپ-جەتٸلگەن سەتتٸ قالت جٸبەرمەي شەشٸم قابىلدادى. ٶيتكەنٸ كٶنەدەن كەلە جاتقان ارىسى تٷركٸ دٷنيەسٸنە, بەرٸسٸ قازاق حاندارىنا استانا بولعان بۇل شاھاردىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن, قازٸرگٸ ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي ۇستانىمىنا اينالعان جاڭعىرۋدىڭ ٸس جٷزٸندەگٸ كٶرٸنٸسٸ ٷشٸن اسا ماڭىزى بار. راسىن ايتقاندا, بٸزدٸڭ رۋحاني قاينارىمىز – تٷركٸستان. ەگەر بۇل مەكەن قادٸرلٸ-قاسيەتتٸ بولماسا ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارى ەسٸم حان, ابىلاي حاننان باستاپ, بۇل جەردٸ ٶزدەرٸنە مەڭگٸلٸك مەكەنٸ رەتٸندە تاڭداماس ەدٸ. بۇل بٸر.
ەكٸنشٸدەن, اتالمىش شەشٸمنٸڭ ەكونوميكالىق تا قاجەتتٸلٸگٸ بار. تٷركٸستان ٶلكەسٸ جىلى رايلى, ادامدار ٶمٸر سٷرۋگە قولايلى. سول سەبەپتٸ, وندا ورتا جەنە شاعىن بيزنەستٸ دامىتۋ ارقىلى ەلدٸڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋعا بولادى. ەرٸ قاراي ساباقتاي ايتسام, ەكونوميكا جاقسارسا, حالىقتىڭ دەموگرافييالىق ٶسٸمٸ ارتادى, تۇرمىسى جاقسارادى. دەمەك, بۇل قازاق قوعامى ٷشٸن – ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني ٷش جاقتى پايداسى بار شەشٸم.
ەندٸگٸ بٸر مەسەلە – بولاشاقتا بوي كٶتەرۋٸ تيٸس جاڭا قالا ناعىز قازاقى ستاندارتىن ساقتاعان مازمۇن, ەرٸ ەجەلگٸ تٷركٸلٸك مەدەنيەتتٸڭ جاڭا زامانداعى كەلبەتٸنە ساي جاڭعىرتىلسا دەگەن نيەت بار.
عاريفوللا ەسٸم, اكادەميك
تٷركٸستان – تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى
شىمكەنت قالاسىنا رەسپۋبليكالىق ماڭىز بەرٸلگەنٸ ٶڭٸردەگٸ كەسٸپكەرلەر ٷشٸن وڭ ٶزگەرٸس بولعالى تۇر. وعان جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتە قازٸردەن باستاپ قولعا الىنىپ جاتقان جاڭالىقتاردى العا تارتۋعا بولادى.
بٸرٸنشٸدەن, بۇرىن ەكٸ جارىم ميلليون حالقى بار تٷركٸستان وبلىسىنىڭ حالقى بٸر عانا شىمكەنتتەگٸ وبلىستىق ەكٸمدٸككە قاراپ وتىراتىن. قازٸر ەندٸ شىمكەنت شاھارىنداعى بٸر ميلليون حالىقتىڭ كٸرٸس-شىعىسى مەن تٷركٸستان باستاعان ٶڭٸردەگٸ ٶزگە دە ٸرٸلٸ-ۇساقتى ەلدٸ مەكەندەردٸڭ حالقىنىڭ بيۋدجەتٸ بٶلەك ەسەپتەلٸپ, بيۋدجەتتٸ باسقارۋ جۇمىستارى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ٷشٸن وڭتايلاندىرىلعانى انىق.
كەيبٸرەۋلەر ەلەمنٸڭ الپاۋىت قالالارىنداعى 10-15 ميلليون حالىقتىڭ بٸر عانا ەكٸمدٸك اينالاسىپ باسقاراتىنىن العا تارتىپ, اينالدىرعان ەكٸ جارىم ميلليون حالىقتى «ەكٸگە بٶلۋدٸڭ» قيسىنى جوقتىعىن العا تارتادى. دەگەنمەن, ەلگٸندەي ٸرٸ قالالاردا قالالىق ەكٸمدٸكتەن بٶلەك سول قالانىڭ اۋداندىق ەكٸمدٸكتەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك تەۋەلسٸز بيۋدجەتتەرٸ بار ەكەنٸن كٶپشٸلٸگٸ ەسكەرمەيدٸ. سوندىقتان, جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەت ەتەتٸن حالىق سانىنىڭ بارىنشا شاعىن بولعانى مەملەكەتتٸك باسقارۋدى بارىنشا وڭتايلى جەنە تيٸمدٸ ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ.
ەكٸنشٸدەن, مەن ٶزٸم تۋريزم سالاسىندا كٸشٸگٸرٸم كەسٸپ جٷرگٸزٸپ وتىرعان ازامات رەتٸندە باسقا ەمەس, وبلىس ورتالىعىنىڭ تٷركٸستانعا كٶشكەنٸنە قۋانعانىمدى جاسىرمايمىن. ٶيتكەنٸ, بۇرىنداعى شىمكەنتتٸڭ «كٶلەڭكەسٸندە قالىپ كەلگەن» تٷركٸستاننىڭ ەندٸ تٸكەلەي استانانىڭ باقىلاۋىندا, ياعني رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جٸبەرٸلگەن قارجى مەن ٶڭٸردەن تٷسكەن كٸرٸسكە تٸكەلەي يە بولۋى ەڭ الدىمەن وبلىس ورتالىعى رەتٸندە وسى تٷركٸستاننىڭ ەركٸن دامۋىنا سەرپٸن بەرمەك.
جاسىراتىنى جوق, وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸ بيۋدجەتتٸڭ قايماعىن وبلىس ورتالىعىنا قالدىرىپ, كٶپ جاعدايدا ٶڭٸرلەردەگٸ ەلەۋەتتٸ شاھارلار نازاردان تىس قالىپ جاتادى. مەملەكەتتٸك ارنايى باعدارلامالار مەن ەلگٸندەي «بيۋدجەت تەۋەلسٸزدٸگٸ» قازاقستاننىڭ ون تٶرت وبلىس ورتالىعى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ٷش شاھاردان باسقا دا قالالاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەر ەدٸ.
تٷركٸستاننىڭ تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ قارا شاڭىراعى ەكەنٸن موڭعولييادان باستاپ تٷركيياعا دەيٸنگٸ تۋىسقان ەلدەر تٷگەلٸمەن مويىندايدى. بۇرىندارى دا قازاقستاننىڭ ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ مەدەني شارالاردىڭ بٸرقاتارى تٷركٸستاندا ٶتكەنٸ بەلگٸلٸ. ەندٸ قالانىڭ جاڭا ستاتۋسىن ەسكەرە وتىرىپ, تٷركٸستاندى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى رەتٸندە مىقتاپ بەكٸتەتٸن شارالار تۇراقتى ۇيىمداستىرىلسا, جاڭا وبلىس ورتالىعىنىڭ تەك ٶڭٸرگە عانا ەمەس, جالپى رەسپۋبليكادا تۋريزمدٸ دامىتۋعا ٶلشەۋسٸز قوسقان ٷلەسٸ بولار ەدٸ.
ساعادات مۇحامبەتوۆ, كەسٸپكەر
شىمكەنتتٸڭ باعى ارتىپ, دەۋلەتٸ تاسيدى
جالپى, وبلىستىڭ اتاۋىن تٷركٸستان دەپ اۋىستىرىپ, وبلىس ورتالىعىن تٷركٸستان قالاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ەلباسى جارلىعىن زور قۋانىشپەن قارسى الدىق. جارلىققا قول قويىپ جاتىپ, ن.نازارباەۆ: «وبلىستاعى ٶنەركەسٸپ ٶندٸرٸسٸنٸڭ 60 پايىزى شىمكەنتتە شوعىرلانعان. شاھار ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ ساۋدا-ٶنەركەسٸپ جەنە مەدەنيەت وشاقتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالاتىنىن بٸلەمٸز. قالانىڭ وسىنداي مٷمكٸندٸكتەرٸن ەسكەرٸپ, وعان رەسپۋبليكالىق مەرتەبە بەرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدادىم» دەدٸ.
بۇل ميلليوننان اسا حالقى بار قالا ٶز بەتٸنشە جەكە ٶمٸر سٷرسٸن, قالعاندارى دا بٸرتٸندەپ جەتٸلٸپ كەتەر دەگەن سىندى جاي عانا جەڭٸل ماقساتپەن جاسالعان جاڭالىق ەمەس. بۇل – ودان ەلدەقايدا اۋقىمدى, ٷلكەن ماقساتتى كٶزدەگەن شەشٸم.
تٷركٸستان ەجەلدەن ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان قالا, كيەلٸ شاھار. دەگەنمەن, بۇل جاڭالىق تەك وسى ويمەن, سىرتقى فورما ٷشٸن جاسالدى دەپ ويلامايمىن. وڭتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸمٸز ٶزبەكستاندا اسا اۋقىمدى جۇمىستار باستالىپ, ٸرٸ-ٸرٸ جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر. كٶرشٸ مەملەكەتپەن قاتارلاسىپ, بٸزدٸڭ شەكارا بويىندا جاتقان وبلىس تا ودان ەرٸ قارقىندى تٷردە دامۋعا تيٸس. وعان مٷمكٸندٸگٸ, ەلەۋەتٸ جەتكٸلٸكتٸ.
وسى جاعىنان العاندا, بۇل جاڭالىق بٸزدٸڭ ەلٸمٸز ٷشٸن, جاڭا اتاۋعا يە بولعان وبلىس ٷشٸن تيٸمدٸ بولادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعى بولعانىنا قۋانىشتىمىز, ەرٸ قاراي جان-جاقتى دامي بەرەتٸنٸنە سەنەمٸز.
شىمكەنتتٸڭ دە بۇرىنعى بيٸگٸ الاسارماي, بۇرىنعى باعاسى كەمٸمەي, ودان ەرٸ دامي تٷسەدٸ. بۇل ٶڭٸردٸڭ حالقى ەڭبەكقور, ساۋداعا بەيٸم, بەسەكەلەستٸككە قابٸلەتتٸ. وبلىس ورتالىعى اۋىستى دەپ ٶكٸنٸپ جاتپاعانىنا سەنٸمدٸمٸن. ەرينە, ازداعان قيىندىقتار بولۋى مٷمكٸن. مەسەلەن, ماقتاارال اۋدانىنان شىمكەنتكە دەيٸنگٸ قاشىقتىق بۇرىن 200 شاقىرىم بولسا, ەندٸ جاڭا وبلىس ورتالىعى تٷركٸستانمەن ارادا 400 شاقىرىم جول جاتىر. ورتالىقتان قاشىقتاي تٷسكەنٸ سەل قيىندىق تۋعىزعانىمەن, وعان دا بٸرتٸندەپ بەيٸمدەلٸپ كەتەدٸ.
وڭتٷستٸكتٸڭ قاي ايماعىن الساق تا بەرەكەلٸ جەر. حالقى ەڭبەكقور. ديحان جۇرت. قازاقستان حالقىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعى وسى ٶڭٸردە تۇرادى. دەگەنمەن تٷركٸستاننىڭ ورنى ەرەكشە. تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعى بولۋى رۋحاني جاڭعىرۋ عانا ەمەس, تاريحي ەدٸلدٸك دەر ەدٸم.
ال, جاقىندا عانا ٶزٸنٸڭ ميلليونىنشى تۇرعىنىن جالپاق جۇرتقا جارييا ەتكەن شىمكەنتتٸڭ دە باعى ارتىپ, دەۋلەتٸ تاسىعالى تۇر. شىمكەنتتٸڭ مەگاپوليسكە, تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعىنا اينالۋى زاڭدىلىق.
مىرزاگەلدٸ كەمەل, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
ٶزگەرٸس ول ٶمٸر
مويىنداۋ كەرەك, قانداي دا بٸر ٶزگەرٸس باستاپقى كەزەڭدە قارسىلىقپەن يا سەنٸمسٸزدٸكپەن قابىلدانادى. ادامدار ٶزگەرٸستەردٸڭ نە ٷشٸن كەرەكتٸگٸن بٸلمەيدٸ, بۇرىننان بەرٸ ٷيرەنشٸكتٸ بولىپ قالعان ٶمٸردٸڭ ٶزگەرگەنٸن قالامايدى. بٸراق تا وسىنداي باتىل قادامدار ارقىلى عانا بولاشاقتا كەمەلدەنگەن, دامىعان جەنە ادامدارعا قولايلى قوعام قۇرا الامىز. ٶزگەرٸس ول ٶمٸر.
شىمكەنتتٸڭ حالقى 1 ميلليوننان اسىپ كەتتٸ. رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا بولعالى ونىڭ تىنىسى كەڭەيٸپ, ەرەكەت ەتۋگە جاڭا جولدار اشىلماق. ينۆەستيتسييا تارتۋعا قولايلى جاعدايلار تۋىندايدى. شىمكەنت مەگاپوليس بولعاننان كەيٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرمەن جاندانعان شاھار تٷركٸستان وبلىسىنا دا ٶز پايداسىن تيگٸزبەي قويمايدى.
بٷكٸل ٶڭٸرگە بۇرىنعى تاريحي اتاۋى قايتارىلدى. ەرتە زامانداردان بەرٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ مەكەندەگەن جەرلەرٸن تٷركٸستان دەپ اتاعان بولاتىن. تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ بٸر ٶڭٸرٸنە سول بايىرعى اتاۋدىڭ قايتارىلۋى ەلدٸگٸمٸزدٸڭ نىعايعاندىعىنىڭ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ جەنە قازاق حالقىنىڭ تاريحى تەرەڭٸمەن تامىر جايعاندىعىنىڭ بەلگٸسٸ ٸسپەتتٸ.
تٷركٸستاننىڭ وبلىس ورتالىعى بولۋى ول وسى قالانىڭ دامۋىنا بەرٸلٸپ وتىرعان ٷلكەن سەرپٸلٸس بولماق. ياعني, قالادا وبلىس ورتالىعىنا ساي جاڭا عيماراتتار, مەكەمەلەر جەنە كەسٸپورىندار اشىلادى. كٶپتەگەن ادامدار كٶشٸپ كەلەدٸ. ولاردى ورنالاستىراتىن باسپانا سالۋ كەرەك, قۇرىلىس سالاسى داميدى. بٸر سالانىڭ دامۋى ەكٸنشٸ سالانىڭ گٷلدەنۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, ول ٶز كەزەگٸندە باسقا بٸر سالانىڭ ٶركەندەۋٸنە ٶز سەپتٸگٸن تيگٸزبەك. وسىلايشا تٷركٸستان از ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە ەكونوميكالىق «بۋمعا» كەنەلٸپ, ٶز دامۋىنىڭ جاڭا تاراۋىن باستايدى. ال دامۋ بار جەردە گٷلدەنۋ مەن ٶركەندەۋ بٸرگە جٷرەدٸ. وسى گٷلدەنۋ مەن ٶركەندەۋدٸڭ زەينەتتەرٸن حالىق كٶرەتٸنٸنە كەمٸل سەنٸمدٸمٸن.
سايات مۇحامەدييار, «بولاشاق» تٷلەگٸ.
