تٷرٸك ەلەمٸنە رۋحاني قاجەتتٸلٸك كەرەك, بٸز ونى ساكتاردىڭ, عۇنداردىڭ ماتەريالدىق مەدەنيەتٸنەن ٸزدەيمٸز. ال, جازبا دەرەكتەرٸ تٷرٸكتەردٸڭ تەك تاريحى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار مەدەنيەتٸن تولىقتاي زەرتتەۋگە مٷمكٸنشٸلٸك بەرەدٸ. تٷرٸك ەلدەرٸن ەرتە ورتا عاسىرلاردا ەلەمگە تانىتقان ولاردىڭ ەرلٸككە تولى مەرت مٸنەزٸ, باتىرلىق ەفسانالارى مەن جىرلارى, جازۋ مەدەنيەتٸ, تەڭٸرشٸلدٸك دٷنيەتانىمى, بالبال تاستارى بولدى. قاشاندا ۇلى دالا تۇرعىندارىنا تەن بەرٸك جەنە جاسامپاز رۋح بۇل دەۋٸردە ٶزگە ەلدەرگە ٷلگٸ شاشتى بولدى. رۋحاني مەدەنيەت تٷرٸك تٸلٸنٸڭ, ەدەبيەتتٸڭ, دٷنيەتانىمىنىڭ, سالت-عۇرپىنىڭ ەۋرازييالىق ەلەمگە تاراۋىنا جول اشتى. ەكٸنشٸ جاعىنان ەۋرازييالىق قۇرىلىقتىڭ نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن بٸرٸكتٸرگەن الىپ تٷرٸك مەملەكەتتەرٸ, ولاردىڭ بەرٸك شارۋاشىلىق-ەلەۋمەتتٸك نەگٸزٸ رۋحاني مەدەنيەتتٸڭ سەرپٸلٸسٸن تۋعىزدى. ونىڭ ٸشٸندە كٶنە تٷرٸكتەردٸڭ جازۋ مەدەنيەتٸنٸڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. تٷرٸكتەردٸڭ جازۋى تۋرالى ەڭ العاشقى مەلٸمەنتتەردٸ قىتاي دەرەكتەرٸنەن كەزدەستٸرە الامىز. نەگٸزٸنەن تٷرٸك جازۋىنىڭ پايدا بولعان ۋاقىتى V عاسىر دەپ ەسەپتەلەدٸ. ال ناقتىراق ايتقاندا تٷرٸكتەر I V عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا ٶزٸ جازۋلارىن كەڭ اۋقىمدى قولدانعان. تٷرٸكتەر باسقا مەملەكەتتەرمەن قارىم-قاتىناس جاساعاندا ٶزٸ جازۋلارىن قولدانعانى جايلى كٶپتەگەن مەلٸمەنتتەر بار. مىسالعا العاندا ۆيزانتييا يمپەراتورىنا تٷرٸك ەلشٸسٸ قاعاننىڭ جازعان حاتىن الىپ بارعان. مۇنى مەناندر پروتەكتور ٶز ەستەلەگٸندە كٶرسەتكەن. جالپىلاما ەرتە ورتا عاسىردا العاندا تٷرٸكتەردٸڭ تٶل جازۋى جەنە الفاۆيتٸ بولعان. ەر رۋلاردىڭ تاڭبالارى نەگٸزٸنەن جاسالعان الفاۆيتتٸك قۇرامىندا 35 ەرٸپ بار. ال كٶنە تٷرٸك جازۋى – رۋنانەمەسە سىنا جازۋى دەپ اتالعان. كٶنە تٷرٸك جازۋىنىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ ورتالىق ازييا اۋماعىندا كٶپ تابىلعان. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ بەلگٸسٸ سولتٷستٸك موڭعولييا جەرٸندەگٸ ورحون, سەلەنگا, تولى ٶزەندەرٸنٸڭ تابىلعان تاستاعى جازۋلار. بۇل تاستاردا تٷرٸكتەردٸڭ اتاقتى بيلەۋشٸسٸ مەن اقىلگٶيلەرٸ بٸلگە قاعان, كٷلتەگٸن, تونىكٶك قۇرمەتٸنە ارنالىپ جازىلعان رۋنا جازۋلارى ساقتالعان. ال قازاقستان اۋماعىندا تالاس, ٸلە ٶزەندەرٸنٸڭ اڭعارىنان دا كٶنە تٷرٸك جازۋىنىڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ تابىلعان. تٷرٸكتٸڭ جازبا ەسكەتكٸشتەرٸنٸڭ كٶپ كەزدەسەتٸن جەرٸ - سٸبٸر ٶلكەسٸ ەنەسەي ٶزەنٸ بويى. جازۋلار قۇلپىتاستارعا, قىش پەن مەتالدارعا جەنە باسقا دا زاتتارعا قاشالىپ جازىلعان. وسىدان شىعاتىن قورىتىندى, VII – IX عاسىرلار ارالىعىندا قازاقستان اۋماعىندا ورتاعاسىرلىق ورتاعاسىرلىق مەملەكەتتەردە كٶنە رۋنالىق تٷرٸك جازۋى قولدانىلۋ اياسى بٸرشاما زور بولعان. «تٷرٸك رۋنا جازبالارى» – بۇل ۇعىم تيۋركولوگييامەن اينالىساتىن ادامداردىڭ بەرٸنە تانىس. بٸراق بارلىعى قازٸرگٸ عىلىمدا جيٸ ەستٸلەتٸن «رۋنا», «رۋنولوگييا» سٶزدەرٸنٸڭ قانداي ماعىنا بەرەتٸنٸڭ اعارا قويمايدى. «رۋنا» «ەرٸپ» جەنە «بەلگٸ» دەگەنگٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ونى – «قۇپييا» جەنە «بەلگٸسٸز» سٶزدەرٸمەن ۇشتاستىرۋعا بولدى. «رۋنا» سٶزٸ –لاتىننىن «اركانۋم» (مىسالعا «تارو ارقانى») نەمەسە گرەكشە «ميسmەريون» (ميستەرييا) سٶزدەرٸنٸڭ انالوگى. بۇل مەلٸمەتتەر رۋنا سٶزٸنٸڭ ماعىناسى تۋرالى قۇندى دەلەلدەر بەرەدٸ. رۋنالار – ەجەلگٸ گەرمان ەلٸپبيٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ (II ۆ. كەيٸنگٸ ورتاعاسىرعا دەيٸن), سكانديناۆييا, يسلاندييا, گرەنلاندييا, انگلييا, سولتٷستٸك ەۆروپا, سولتٷستٸك پريچەرنومورە, ەسكٸ لادوگا جەنە نوۆگورود ەلدٸ-مەكەندەرٸندەگٸ تاستارداعى, مەتاللدارداعى, اعاشتارداعى, سٷيەكتەردەگٸ قاۋشاۋلار, بەلگٸلەر. رۋنالاردىڭ ناقتى شىعۋ تەگٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن انىقتالماعان. نورۆەج عالىمى ك. مارستراندەردىڭ ويىنشا رۋنادار سولتٷستٸك يتالييلٸك ەلٸپبيدٸڭ موديفيكاتسيياسى بولىپ تابىلادى. رۋنا جازبالارى /فۋتارك/ كٶبٸنەسە بٸر نەمەسە بٸرنەشە سٶزدەردەن تۇرادى. مىسالى, زات ەسٸم, قابىلدانۋ نەمەسە ماگييالىق براكتەاتتا /التىننان جاسالعان دٶڭگەلەك ٸلگٸش/ سيقىرلاۋ. بٸرنەشە جولداردان تۇراتىن جازۋلار سيرەك كەزدەسەدٸ. ەرتەدەگٸ تٷرٸك جازۋىن تۇڭعىش رەت حٷٸٸٸ عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا ٸ پەتردە قىزمەت اتقارعان نەمٸس عالىمى د.مەسسەرشميدت پەن وعان ەرٸپ جٷرگەن شۆەدتٸڭ تۇتقىن وفيتسەرٸ ي.سترالەنبەرگ ەنيسەي اڭعارىندا اشتى. ولار سكاندينۆييانىڭ رۋنالىق جازۋىمەن ۇقساستىعىنا قاراپ, ونى «رۋنالىق» جازۋ دەپ اتادى. اتاۋ ونشا دەل بولماعانىمەن, قولايلى بولىپ شىقتى جەنە عىلىمدا وسى اتاۋ ورنىعىپ قالدى. 1889 جىلى ن.م.يادرينتسەۆ سولتٷستٸك موڭعولييادا, ورحون ٶزەنٸنٸڭ اڭعارىنان رۋنا جازۋلارى بار وراسان زور قۇلىپتاستاردى تاپتى. تابىلعان تەكستٸ وقۋدىڭ بٸرٸنشٸ بولىپ كٸلتٸن تاپقان دات عالىمى ۆ.تومسەن جەنە جازبالاردى العاش رەت وقىعان ورىس تٷركولوگى ۆ.ۆ.رادلوۆ بولدى. نەگٸزگٸ ەسكەرتكٸشتەردٸڭ تابىلعان جەرٸ بويىنشا جازۋ «ورحون-ەنيسەي» جازۋى دەپ اتالا باستادى, ال باسقا بەلگٸلەرٸ /تٸلٸ جەنە جازىلۋ سيپاتى/ بويىنشا ول ەرتەدەگٸ تٷرٸكتەردٸڭ رۋنالىق جازۋى دەپ اتالىپ كەتكەن. رۋنالىق جازۋلاردىڭ بارلىق تابىلعان ەسكەرتكٸشتەرٸ ٸشٸندە سولتٷستٸك موڭعولييانىڭ نەگٸزٸنەن العاندا ورحون, تولا جەنە سەلەنگە ٶزەندەرٸنٸڭ اڭعارلارىندا شوعىرلانعان ەسكەرتكٸشتەرٸ ەڭ ٸرٸلەرٸ بولىپ وتىر. ولاردىڭ بەرٸ ەكٸنشٸ تٷرٸك قاعاناتى /689-744 جج./ جەنە موڭعوليياداعى ۇيعىر قاعاناتى /745-840 جج./ دەۋٸرٸندە ورناتىلعان. ەڭ ەيگٸلەرٸ – بٸرگە-قاعان مەن ونىڭ ٸنٸسٸ, قولباسشى كٷل-تەگٸننٸڭ قۇرمەتٸنە 732-735 جىلدارى تۇرعىزىلعان ەسكەرتكٸشتەر جەنە ەكٸنشٸ تٷرٸك قاعاناتىنىڭ العاشقى قاعاندارىنىڭ كەڭەسشٸسٸ تٶنىكٶكتٸڭ /716 جىل/ قۇرمەتٸنە تونىكٶكتٸڭ تٸرٸ كەزٸندە-اق ورناتىلعان ەسكەرتكٸش. ورتا ازييا مەن قازاقستان اۋماعىندا رۋنالىق ەسكەرتكٸشتەردٸڭ ەكٸ توبىن – فەرعانالىق توبى مەن جەتٸسۋلىق توبىن بٶلٸپ قاراعان جٶن. بۇلارعا ٷلكەن-ٷلكەن قوي تاستارداعى, قابٸر باسىنا قويىلعان تاستارداعى توعىز جازۋ جەنە تالاس ٶزەنٸنٸڭ اڭعارىنداعى تەرەكساي قويناۋىنداعى جارتاس بەتٸندەگٸ جازۋلار, جامبىل قالاسىنىڭ ماڭىنان تابىلعان كەراميكاداعى جازۋلار, تەڭگەلەر مەن تۇرمىستىق بۇيىمدارداعى ۇساق جازۋلار مەن جەكەلەگەن بەلگٸلەر, اعاش تاياقشاداعى جازۋ /تالاس ٶزەنٸ بويىنان كەن قازۋ جۇمىستارىندا كەزدەيسوق تابىلعان/, سونداي-اق شىعىس قازاقستاننان تابىلعان ەكٸ قولا ايناداعى رۋنالىق جازۋلار, تالعار قالا جۇرتىنان تابىلعان قىش ۇرشىقباستاعى ۇساق جازۋلار جاتادى.
ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت
