بٸلگە قاعان دانالىعى جەنە وعان ارنالعان جازبا ەسكەرتكٸشتٸڭ قۇندىلىعى
تٷركٸ قاعاندىعىن ورناتۋداعى ۇلى جورىق ەلەم جۇرتشىلىعىنا شىنايى ازاتتىققا جەتۋدٸڭ جاراسىمدى, جايلى تۇرمىس قۇرۋدىڭ ناعىز ٷلگٸسٸ بولىپ قالدى. دٷنيە جٷزٸ تاريحىنا ٷڭٸلگەندە ەرتە دەۋٸردە قاناۋ مەن ەزۋ, قورلاۋدان قۇتىلۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ, ٶمٸرشەڭ جولى – كٶك تٷرٸكتەر سالعان «ۇلى جورىق جولى» ەكەن. وسى ەيگٸلٸ باستاما يدەياسى جەر شارىنا داڭقى جايىلعان اتاقتى قولباسشى, كٶسەمدەرگە ماقسات, مٸندەتتەرٸن ايقىنداپ بەرگەن باعدار شام بولدى. بٸزدٸڭ ەجەلگٸ دانا بابالارىمىزدىڭ تٷركٸ قاعاندىعىن ورناتۋداعى ۇلى جورىقتاردى بيٸك قابىرعا تاستارعا سىعىلىستىرا سىيعىزىپ جازىپ, مەڭگٸلٸك مۇراعا اينالدىرۋىنىڭ سىرى وسىندا جاتىر. تٷيٸپ بٸلدٸرسەك, تٷركٸ مەملەكەتٸن, تٷركٸ يمپەريياسىن ورناتۋداعى ۇلى جورىقتىڭ اۋىر سالماعى كٶك تٷرٸك كەمەڭگەرٸ موگيليان – بٸلگە قاعان يىعىنا تٷستٸ, سونىڭ اقىل-پاراساتى, تٸكەلەي باسشىلىعى مەن ەرەن باتىرلىعى ارقاسىندا جٷزەگە استى. كٶك تٷرٸكتەردٸڭ ۇلى جورىقتارى ەلەمدٸ ٶزٸنە جالت قاراتقان ٸرٸ مەملەكەت – تٷركٸ قاعاندىعىن دٷنيەگە ەكەلدٸ. بۇعان تٷركٸتانۋشى عالىم ي.ۆ.ستەبلەۆانىڭ: «ك كونتسۋ Vٸ ۆ. پرەۆراتيلي تيۋركسكوي كاگانات ۆ موششنۋيۋ تسەنترالنو ازياتسكۋيۋ يمپەرييۋ, كوتورايا پروستيرالاس وت كاسپييسكوگو موريا نا زاپادە دو كورەيسكوگو زاليۆا نا ۆوستوكە. ەتو موگۋششەستۆەننايا دەرجاۆا يمەلا پوليتيچەسكيە وتنوشەنييا س يرانوم, ۆيزانتيەي ي كيتاەم», – دەپ جازعانى دەلەل [1. 18-21-بب.]. ال, بٸلگە قاعان بيلٸگٸ تۇسىندا كٶك تٷرٸكتەر مۇنان دا كەڭ ايماقتى يەمدەندٸ. اقيقاتىندا, تٷركٸ يمپەريياسىن ورناتۋدا ەكەسٸ قۇتلىع – ەلتەرٸس پەن اعاسى قاپاعان – موچۋر باستاعان ۇلى جورىقتى ەرٸ جالعاستىرىپ, سولاردىڭ كٶزدەگەن ماقساتىن ورىنداپ, ەلۋ جىل بوداندىق تۇتقىنىنا تٷسٸپ, توز-توز بولىپ, اش-جالاڭاشتىقتىڭ ازابىن تارتىپ, ەندٸ ماڭدايى اشىلا باستاعان كٶنە تٷرٸكتەردٸ ەل ەتٸپ, شۇرايلى جەرگە ورنالاستىرىپ, ولاردىڭ بەرٸن كيٸمٸ بٷتٸن, تاماعى توق دەرەجەگە جەتكٸزٸپ, كٶنە تٷرٸكتەرگە, شىن مەنٸندە, مول بايلىق, بەيبٸت ٶمٸر سىيلاپ, تٷركٸ يمپەريياسىن تيياناقتى ورناتقان وسى بٸلگە قاعان-موگيليان بولاتىن, قىتايشا ول «بيكە كەحان» دەپ اتالدى. سوندىقتان بٸلگە قاعان كٶشپەلٸلەر تاريحىندا تٷركٸ يمپەريياسىنىڭ ٸرگەسٸن قالاسىپ, ەرٸ تولىق ورناتىپ بەرگەن ۇلى تۇلعا. تٷركٸ يمپەريياسىنىڭ بەكەم ورناۋى تاريحتا سونىڭ ەسٸمٸمەن بايلانىستى. ەيگٸلٸ قولباسشى, باتىر كٷلتەگٸن كٶز جۇمعاندا اينالاسىنداعى كٶرشٸ ەلدەر مەن قىتاي يمپەريياسىنىڭ پاتشالىعى تٷركٸ ەلٸن بيلەپ تۇرعان سول بٸلگە قاعان داڭقى ٷشٸن, سوعان ارنايى كٶڭٸل ايتۋ ٷشٸن كەلدٸ. ونى قىتاي يمپەريياسى سىيلادى, ايتقانىن ورىندادى. قىرعىز حالقى ەيگٸلٸ «ماناس» جىرىمەن دٷنيەگە تٷگەل تانىلدى. توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىندا قىرعىز مەملەكەتٸ قۇرىلىپ, دەۋٸرلەگەن تۇستىڭ ٶزٸندە دەۋ تاسقا تٷسٸرٸلگەن ەسكەرتكٸش جازبالارىمەن-اق بۇل حالىق ەلەمدٸ تاڭداندىرىپ وتىر. باۋىرلاس ٶزبەكتەر «تۋماريس» اتتى ەپوستىق شىعارماسىمەن مەدەنيەتٸ ەرتە زاماندا قالىپتاسقان ەل ەكەنٸن مويىنداتتى. ٶزبەك جۇرتىنىڭ داڭقىن ح عاسىردا-اق ەلەمگە جايعان ەبۋ ەلي يبن سينا مەن ەبۋ رايحان بيرۋني عىلىمنىڭ ەر سالاسىندا زور جاڭالىق اشسا, ەلٸشەر ناۋاي جاساعان دانالىق كٶركەم شىعارما حV عاسىردا دٷنيە مەدەنيەتٸنٸڭ التىن قورىنا بارىپ قوسىلدى. وسىلاي ەرٸ قاراي تٸزە بەرۋ ارتىقتاۋ شىعار. قازٸرگٸ الاساپىران زاماننىڭ سۇراپىل بوراسىنى جۇتىپ قويماس ٷشٸن بٸزدەر كٶنە مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ كٷرە تامىرىنا شاڭ قوندىرماي ساقتاپ, ەسٸرەسە, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان باي ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەي, باعالاي بٸلۋٸمٸز كەرەك. ەيتپەسە, تەحنيكالىق ويى دامىماعان قازاق حالقى بٸر كەزدە تاريحي ارەنادان كٶرٸنبەي, تابىلماي قالۋى مٷمكٸن. وسىندايدا ەندٸ سٷيەنەر باستى تٸرەك – تٷركٸلٸك ۇلتتىق رۋحاني مۇرالار. اتاپ ايتقاندا, بابالارىمىز سانداعان عاسىرلار بويى دەۋ قابىرعا تاستارعا مەڭگٸ جوعالماستاي ەتٸپ قاشاپ جازعان اسا مول مۇرا – كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبا شىعارمالارى. بۇل اسىل قازىنالاردىڭ قاتارىنا ەجەلگٸ زاماندا تٷركٸلەردٸڭ وسى تٶل ەرپٸمەن قاعازعا تٷسٸرٸلگەن «الدىڭدى بولجاپ بال اشاتىن كٸتاپ» اتتى ٶلەڭدەر جيناعىن دا قوسۋ كەرەك. «قازاق» سٶزٸنٸڭ تٶركٸنٸ «ساق, كاس-ساق» اتاۋىندا جاتقانىن دا عىلىمي نەگٸزدە مەلٸمدەدٸك [2, 56-76-بب.]. قازاق مەدەنيەتٸ, ەدەبيەتٸ, تاريحىنىڭ تەڭدەسٸ جوق بٸلگٸرٸ ە.مارعۇلاننىڭ: “قازاق سٶزٸ قادىمنان ەسكٸ ات. تايپا جاساۋدا دارحان اعاش سيياقتانىپ تۇرادى»,–دەپ ايتۋىنىڭ تٷيٸنٸ وسىندا جاتقان بولۋى كەرەك [3, 143-ب.]. قازاق حالقىنىڭ تاڭبا-بەلگٸلەرٸ مەن كٶنە تٷركٸ رۋنا الفاۆيتٸ اراسىندا از عانا ايىرماشىلىقتار بار. تاسقا تٷسٸرٸلگەن كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبالارى كٶپتەپ تابىلعان ورحون, ەنيسەي, تالاس ٶزەندەرٸ مەن التاي تاۋى ايماقتارىن ەجەلدەن قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن تايپالار مەكەندەگەن. دەمەك, ولاردىڭ سول جازبالاردى جاساۋعا قاتىسقانى كٷمەن تۋعىزبايدى. قازاق حالقىنىڭ يسلام دٸنٸ ەنگەنگە دەيٸنگٸ تەڭٸرگە تابىنۋ نانىمى مەن ەجەلگٸ دەستٷرٸ, تٷركٸلٸك–ۇلتتىق رۋحى تاسقا جەنە قاعازعا جازىلعان كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبالارىنىڭ قان تاراتار جۇلىنى بولىپ جاسالعان. بەسٸنشٸدەن, ورحون, ەنيسەي التاي, تالاس ٶڭٸرٸندەگٸ تاسقا تٷسٸرٸلگەن كٶنە تٷركٸ جازبالارى قازاق حالقىنا تٸكەلەي قاتىستى تٶل مۇراسى دەۋگە بولاتىنىن مۇنان دا ناقتىلاي, ايعاقتاي تٷسۋ ٷشٸن اكادەميك ە.مارعۇلاننىڭ: «ەڭ تاڭسىق نەرسە التاي مەن موڭعول جەرٸنەن تابىلعان ٷڭگٸتتەر مەن كەرەيلەردٸڭ جازۋلارى. كٶپ تابىلعان ەسٸرەسە ٷڭگٸتتەردٸڭ تاس جازۋلارى. س.ە.مالوۆتىڭ كٶپ زاماننان زەرتتەۋٸنشە, ەنيسەي مەن تۋۆا جەرٸندە تۇرعان قۇلپىتاستاردىڭ تاڭبالارى ەسكٸ ٷيسٸندٸكٸ ٷش ەلٸپ, قاڭلىنٸكٸ (ايتامعا), ٶڭگٸت – كەرەيت ەلٸنٸڭ تامعالارى. اباحان ٶزەنٸنٸڭ بويىنان, اچۋرادان تابىلعان ورحون جازۋى. ول جازۋدىڭ مازمۇنى بٸر عانا نايمان ەلٸنٸڭ تاريحىن سۋرەتتەيدٸ. ورحون جازۋىن كٶپ قولدانعان ەلدٸڭ بٸرٸ قىپشاقتار»,–دەگەن تۇجىرىمىن ەسكە سالۋعا مەجبٷرمٸز [3, 138-141-بب.]. وسى ٷزٸكتە اتالعان تايپالار قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا جاتاتىنى بارشاعا مەلٸم. التىنشىدان, تاسقا تٷسٸرٸلگەن كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبالارىنداعى سٶزدەردٸڭ ماعىناسىنا تٷسٸنۋ, ۇعىنۋ بٸزگە ەشقانداي قيىندىق تۋدىرمايدى. بٸرتالاي سٶيلەمدەر قازاق تٸلٸندە جازىلعانداي بولىپ تانىلادى. تٸزە بەرسە وسىنداي بۇلتارتپاس مەلٸمەتتەر جەتەرلٸك. بۇعان تاعى قوسارىمىز, بٸرنەشە ايماقتارداعى سامساعان دەۋ تاستارعا جازىلعان كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبالارى وسى كەزگە دەيٸن ارنايى, تولىمدى تٷردە زەرتتەلٸنگەن ەمەس. ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸ ٸشٸندە كٷلتەگٸن مەن تونىكٶك جازبالارى عانا ەرتەرەكتە شىعىستانۋشى بٸرسىپىرا عالىمداردىڭ نازارىنا ٸلٸگٸپ, جالپىلاما تٷردە سٶز بولىپ, دولبار تۇجىرىمدار جاسالىندى. اقيقاتىندا, كٶنە تٷركٸلەردٸڭ بٸرتالاي ايماقتاردا سامساعان تاستارعا جازىلعان شىعارمالارى, تٸپتٸ, كەلەلٸ سٶز بولعان ەمەس. سوعان سەيكەس, كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبا شىعارمالارىن كەشەندٸ تٷردە تۇتاستاي الىپ زەرتتەپ, بارلىق سىر-سيپاتىن اشىپ, شىنايىلىقپەن عىلىمي تۇجىرىمدار جاساپ, بٸزدٸڭ بابالارىمىز ورحون, ەنيسەي, تالاس, التاي, تۋرفان ٶڭٸرلەرٸندەگٸ كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸن جازۋ جەنە جاساۋعا ٶز ٷلەستەرٸن قوسقانىن ناقتىلىقپەن ايقىنداپ, قازاق حالقىنىڭ جازۋى, تاڭبا-بەينەسٸ, مەدەنيەتٸ, ەدەبيەتٸ ەجەلگٸ زاماندا-اق قالىپتاسقان ٶركەنيەتتٸ ەل ەكەنٸن ەلەمگە جارييا ەتۋ, مويىنداتۋ كەرەك. عالامدانۋ تۇسىندا دا, قاي زاماندا دا قازاق حالقىن جاھانعا تانىتاتىن وسى بابالاردان قالعان مول مۇرا – كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبا شىعارمالارى. پوحوجايا ستاتيا: شاڭدى باسۋعا ارنالعان وتاندىق جەنە شەت ەلدٸك تەحنولوگييالىق پروتسەستەر مەن ماتەريالداردى انىقتاۋ سودان كەيٸنگٸ كٷردەلٸ مٸندەت مىناۋ: شىعىستانۋشى شەتەل عالىمدارىنىڭ بٸرسىپىراسى ەر ٶلكەلەردەگٸ كٶپتەگەن قابىرعا, قوي تاستارعا تٷسٸرٸلگەن كٶلەمدٸ جازبالار كٶنە تٷركٸ جازبا جەدٸگەرلەرٸ ەكەنٸن عانا اشتى, ەرٸ قاراي زەرتتەۋگە بارمادى. بەلكٸم, تٷركٸ حالىقتارى ٶزدەرٸ زەرتتەپ السىن دەگەن شىعار. سوندىقتان وسى تىڭ دا اسا كٷردەلٸ سالانى كەڭ تۇرعىدا سٶز ەتٸپ, بٸلٸكتٸلٸكپەن تالداۋ جاساپ, بارلىق جۇمباق قۇپييالارىن اشىپ, ەلەم جۇرتشىلىعىنا سونى عىلىمي جاڭالىقتار سىيلايتىن ساليقالى ەڭبەكتەر ۇسىنۋ قاجەت. بٸزدٸڭ بۇل زەرتتەۋ جۇمىسىمىز ەۋەلدەن-اق, وسىنداي, بٸرنەشە كٷردەلٸ ماقساتتار مەن مٸندەتتەردٸ قوسا قامتىپ شەشەتٸن نەتيجەلٸ جوسپارعا ساي جٷرگٸزٸلدٸ. كەيبٸرەۋٸن اتاپ كٶرسەتسەك, كەز-كەلگەن جازبا ەسكەرتكٸشتٸڭ قازاق حالقىنا قاتىسى قانداي دەگەن سۇراق ٷنەمٸ ەستە ۇستالادى. مىسالعا, بٸزدٸڭ كەڭ تۇرعىدا تالداۋ جاساعالى وتىرعان ورحون بويىنداعى بٸلگە قاعان جازبا ەسكەرتكٸشٸ دە, وسى ٶڭٸردەگٸ قابىرعا تاستارعا تٷسٸرٸلگەن ٶزگە دە كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبالارى دا قازاق حالقىنا تۋرا ورتاق مۇرا بولىپ تابىلادى, وعان دەلەل ەتەر دەرەك, مەلٸمەت, عىلىمي تۇجىرىم جەتەرلٸك. بۇل بايلامىمىزدى ي.قابىشۇلىنىڭ: «پ.ي.يادرينتسەۆ ورحون ٶزەنٸ بويىنداعى «حوشٶٶ تسايدام» دەگەن جەردەن تاڭبالى جازۋى بار ەسكەرتكٸشتەر كەسەنەسٸن تابادى. بۇل مۇنان 1000 جىل بۇرىن نايمان مەملەكەتٸنٸڭ استاناسى بولعان قارا قورىم قالاسىنان 32 شاقىرىمدا ورنالاسقان-دى. ورحون ٶزەنٸ وسى قارا قورىم قالاسىن قاق جارىپ اعىپ جاتىر. نايمان مەملەكەتٸ 1204 جىلى شىڭعىسحاننان جەڭٸلٸپ, اتا قونىسىنان الاستاتىلعان. ە.ل.كلەمەنتس ەرتەدەگٸ كەرەي مەملەكەتٸنٸڭ استاناسى «تٶر-حۋراح», قازاقشا بي-تٶبەدەن 16 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان اسا مول ەسكەرتكٸشتەر كەشەنٸنە تاپ بولادى. بۇل – قازٸرگٸ ۇلان-باتوردان 36 شاقىرىم جەردەگٸ نالايحان تاس كٶمٸر كەشەنٸنٸڭ الدىنداعى ەيگٸلٸ تونىكٶك ەسكەرتكٸشٸ», – دەپ كەلتٸرگەن مەلٸمەتٸ ناقتىلاي تٷسەدٸ [4]. ي.قابىشۇلى جازعان ەڭبەكتەن كەلتٸرٸلگەن ٷزٸكتەگٸ تاڭبالى جازۋى بار ەسكەرتكٸشتەر تابىلعان «كوشٶٶ تسايدام» – ەيگٸلٸ كٷلتەگٸن جازبا ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلعان جەر. سول كٷلتەگٸن ەسكەرتكٸشٸنەن 500 مەتر جەردە بٸز ارنايى الىپ سٶز ەتٸپ وتىرعان بٸلگە قاعان جازبا ەسكەرتكٸشٸ تۇرعىزىلعان. سوندا نايمانداردىڭ استاناسى بولعان قارا قورىم شاھارىنىڭ ماڭىنان دەۋ قابىرعا تاستارعا كٶنە تٷركٸ رۋنا ەرپٸمەن تٷسٸرٸلگەن, اسا كٶلەمدٸ ەرٸ قۇپييا جازباسىمەن دٷنيەنٸ تاڭداندىرىپ, دٷر سٸلكٸندٸرگەن كٷلتەگٸن جەنە بٸلگە قاعان مەدەني ەسكەرتكٸشٸ, كەرەيلەردٸڭ استاناسى بولعان «تٶر-حۋراح» قالاسى ماڭىنان تونىكٶك ەسكەرتكٸشٸ تابىلىپ وتىر. نايماندار ەجەلگٸ زاماندا-اق قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەن, قازٸردە دە سولاي. سونداي-اق, كەرەيلەر دە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەرتە زاماننان ەنگەن اسا كٶنە ەرٸ مىقتى تايپالاردىڭ بٸرٸ. نايماندار جەنە كەرەيلەر تاريح ساحىناسىنا عۇن, ٷيسٸندەردٸڭ ٸزٸن الا شىققان, ورحون جازۋىن مەڭگەرگەن, ٶزدەرٸنشە مەملەكەت اتانعان ەلدەر. ولار سالدىرعان قالالار جەتەرلٸك. بۇعان ە.مارعۇلاننىڭ كەرەيمەن ٷڭگٸتتەردٸڭ (ۋاق) جەرٸندەگٸ ٷلكەن قالانىڭ بٸرٸ «قاتۋن سىنى». كەرەيلەر عۇن ەدەتٸ بويىنشا مارالدى ەرەكشە قادٸرلەپ, وعان تابىنىپ جٷرگەن. نايمانداردىڭ مونعول دەۋٸرٸندە قيراپ قالعان قالاسىنىڭ اتى «اقبالىق». قارا قورىم استاناسىندا ەل باسقارعان حاندار, سۇلتاندار, بەكتەر تۇرعان. كٶپ عاسىرلار ٸشٸندە الدىمەن ورحون جازۋىن ودان كەيٸن ۇيعىر جازۋىن ٶزٸنە دەستٷر قىلعان ەلدەر قىپشاقتار, نايماندار, كەرەيلەر, ٷڭگٸت-ۋاقتار, مەركيتتەر, بارلىعى ەرتە كەزدە ٷكٸمەت قۇرعان قازاق ۇلىسىنىڭ تايپالارى»,–دەپ جازعانى نەگٸز [3, 137-139-بب.]. ە.مارعۇلان ەڭبەگٸنەن كەلتٸرٸلگەن كٸشكەنتاي ٷزٸكتە بٸراز مەسەلە قامتىلىپ ايتىلعان. وسىنداعى ەر سٶز ٶز الدىنا جەكە زەرتتەۋدٸ سۇراپ تۇر. مىسالعا, قازاق قۇرامىنا ەنگەن جوعارىدا اتالعان تايپالاردىڭ كٶنە تٷركٸ (ورحون) جازۋىنان كەيٸن ۇيعىر جازۋىن يگەرۋٸنٸڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار. ۇيعىر جازۋى كٶنە تٷركٸ جازۋىنان كەيٸن تۋىندادى. ۇيعىرلار تٷركٸ مەملەكەتٸن قۇلاتىپ, از ۋاقىت بولسا دا ٶز ٷستەمدٸگٸن جٷرگٸزدٸ. سول تۇستا قارىم-قاتىناس, كەلٸسٸم-شارت ٷشٸن قازاق قۇرامىنا ەنگەن تايپالار ۇيعىر جازۋىن مەڭگەرگەن بولسا كەرەك. سول سيياقتى, ە. مارعۇلاننىڭ «قازاق ۇلىسىنىڭ تايپالارى» دەپ اتاۋىندا زور ماڭىز بار. قىسقا ايتساق, قازاق حالقى سكيف-ساقتار دەستٷرٸن سول كٷيٸندە قابىلداپ, ساقتاپ, جالعاستىردى. قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا كٶپتەگەن تايپالاردىڭ بولۋى دا سودان. اتاقتى عۇلاما ش.ۋەليحانوۆتىڭ زەرتتەۋٸنشە «قازاقتىڭ ەسكٸ دەۋٸردەگٸ اتى «الاش» دەپ اتالعان» [3, 142-ب.]. يوللىع-تەگٸن تۋرالى ل.ن.گۋميلەۆتٸڭ: «بۇل جازۋشى ەرٸ تاريحشى, ەكٸ ورحوندىق جازۋ تەكستٸنٸڭ اۆتورى ەدٸ. ٶز ەكەسٸنٸڭ ساياساتىن جالعاستىرا وتىرىپ, ول شيەلەنٸستٸ جاعدايدان شىعۋ جولىن تابۋعا تىرىستى», – دەپ جازعانى ەپتەپ جٶنگە سوعادى [5, 328-ب.]. شىن مەنٸندە, يوللىع-تەگٸن تۋابٸتتٸ دانا, ٸرٸ اقىن, اقىلدى قاعان, بٸلٸكتٸ ساياساتكەر, تەرەڭ بٸلٸمدٸ ويشىل, تاريحي تۇلعا. يوللىع-تەگٸن جاساعان شىعارماسىنا ٶمٸردەگٸ شىندىق وقيعانى ارقاۋ ەتكەن. ل.ن.گۋميلەۆ ول تاسقا تٷسٸرگەن جازبانى تاريحي دەرەك ٷشٸن پايدالانعان, ٶز ىڭعايىنا قاراي بۇرىپ, ونى تاريحشى دەپ اتاعان. ورحون بويىندا بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن تابىلىپ جارييا بولعان 25-تەن استام كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸ بار. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەردٸڭ بيٸك تاستارداعى كٶنە تٷركٸ جازبالارىن: قۇلپىتاستارعا تٷسٸرٸپ, قابىر باسىنا قويىلعان جوقتاۋ جىر دەپ ۇيعارىم جاساعانى سونداي سەۋەگەيلٸك بولجامنان تۋىنداعان. كەلەشەكتە ەلگٸندەي جوبالاپ جازىلعان بولجامدى ويسىز قايتالاپ ايتۋشىلارعا توقتاۋ بولۋ ٷشٸن بۇل رۋحاني مۇرالاردىڭ بٸرٸ بٸلگە قاعان جازبا ەسكەرتكٸشٸنٸڭ سىر-سيپاتىن, ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن شىنايىلىقپەن كٶرسەتۋدٸ باستى نىسانا ەتتٸك.
ەدەبيەت:
- پوەزييا درەۆنىح تيۋركوۆ Vٸ-حٸٸ ۆەكوۆ. - م: راريتەت, 1993. - 170 س.
- ەڭسەگەنۇلى ت. كٶنە تٷركٸ رۋنا جازبا پوەزيياسى. - الماتى: بٸلٸم, 2007. - 350 ب.
- مارعۇلان ە. «تامعالى تاس» جازۋى // جۇلدىز. – 1984. - № 1. – 143 ب.
- قابىشۇلى ي. حالقىمىزدىڭ ٶركەنيەتكە قوسقان اسىل مۇراسى // ەگەمەن قازاقستان. – 2004. – 20 ناۋرىز.
- گۋميلەۆ ل.ن. كٶنە تٷرٸكتەر. - الماتى: بٸلٸم, 1994. - 502 ب.
