باۋىرجان مومىشۇلى – تٷركٸ حالىقتارى ەسكەري ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى
ەسكەري ەدەبيەتتە باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ ٶتكەن زامان مەن بٸزدٸڭ زامانىمىزدا بولىپ ٶتكەن ەلەم حالىقتارىن قامتىعان سوعىستاردىڭ قايتالانباس ٷش تٷرلٸ ەرەكشەلٸگٸ بولعانىن اتاپ ٶتۋمەن بٸرگە, ٶز تانىمىن جٸكتەي وتىرىپ كٶرسەتەتٸنٸ بار. 1969 جىلى 2 قاراشادا قازاق كەڭەس ەنتسيكلوپەديياسىنىڭ باس رەداكتورى پروفەسسور م.قاراتاەۆقا جازعان حاتىندا: “ەسكەري عىلىم ادامزات تاريحىندا ٷش دەۋٸرگە بٶلٸنەدٸ: ا) مانۋفاكتۋرنىي پەريود ۆەدەنييا ۆوينى; ب) ماشيننىي پەريود ۆەدەنييا ۆوينى; ۆ) تەرمويادەرنىي پەريود ۆوينى”, دەيدٸ.
قاراپ وتىرساق, ٷشەۋٸنٸڭ ٷش تٷرلٸ ۇعىمى بار. ٷشەۋٸنٸڭ ٷش تٷرلٸ قارۋجاراعى بار. ٷشەۋٸنٸڭ ٷش تٷرلٸ تاكتيكاسى مەن ستراتەگيياسى بار. ٷشەۋٸنٸڭ ٷش تٷرلٸ تٸلٸ بار, بٸرٸنە-بٸرٸ ۇقسامايدى. ول تاريحي نەرسە… وسى تانىم تۇرعىسىنان قاراعاندا, تٷركٸ حالىقتارى باسىنان كەشكەن ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ بولمىسىن, تاريحىن تانىپ بٸلۋگە, ول جايىندا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەندە وسى وي-تانىمداردى ەسكەري تەورييالىق قاعيدا رەتٸندە قاراپ, ٷنەمٸ سٷيەنٸپ وتىرۋعا بولاتىن يدەيالىق باعىت-باعدار بولا الادى دەگەن بايلامعا كەلەمٸز. ب.مومىشۇلىنىڭ وسى وي-تانىمىنا سٷيەنە وتىرىپ, وي كٶزٸمەن قاراعاندا: 1. سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مانۋفاكتۋرالىق دەۋٸرٸ نەگٸزٸنەن مايدان تٶرٸندە بەس قارۋ تٷرٸن مولىنان ەرٸ تۇراقتى تٷردە قولدانۋمەن شەكتەلگەن جاعدايدى كٶرەمٸز. 2. سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ ماشينالىق كەزەڭٸ نەگٸزٸنەن وتپەن اتىلاتىن مىلتىقتان باستالىپ, پۋلەمەت, زەڭبٸرەك, تانك, ۇشاق, ت.ب. تەحنيكالىق قارۋ-جاراق تٷرلەرٸنٸڭ بەرٸن قامتۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ ەكەن. 3. سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ يادرولىق قارۋدى پايدالانۋ دەۋٸرٸ بٷگٸنگٸ كومپيۋتەرگە سٷيەنگەن اقپاراتتىق تەحنيكا كٶمەگٸمەن جٷرگٸزٸلمەك.
ٸ
سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مانۋفاكتۋرالىق دەۋٸرٸ ب.مومىشۇلى تانىمى بويىنشا: “قازاق تٸلٸندە مانۋفاكتۋرنىي پەريود ۆەدەنييا ۆوينى تٸركەسٸندە تٸلدەر دە, تٷسٸنٸكتەر دە, ۇعىمدار دا بار. وعان دەلەلدەر – ەرتەگٸلەر, باتىرلىق ەپوستار, شىنىمدى ايتسام, ول جاعىنان مەن ٶزٸمدٸ ٶزٸم تەكسەردٸم. مانۋفاكتۋرنىي پەريود ۆەدەنييا ۆوينى دەگەن نەرسە ٶز زامانىندا سويىل, شوقپار, نايزا, ساداق, ايبالتا, ت.ب. قولمەن ۇستالاتىن قارۋلارمەن ٶتكٸزٸلگەن ەكەن (كەدٸمگٸ قىپ-قىزىل تٶبەلەس)”. ياعني, سوعىس نەگٸزٸنەن بەس قارۋ تٷرٸن پايدالانۋ جولىمەن ٸسكە اسقان. ول قارۋلار قىلىش,ساداق, نايزا, شوقپار, قانجار تەرٸزدٸ سوعىس قۇرالدارىمەن شەكتەلەدٸ. (“قارۋ-جاراق سٶزدٸگٸ” – ت.بايجانوۆ) بۇل سوعىس قارۋى تۇسىنداعى سوعىسۋشى ساربازدار جاۋمەن بەتپە-بەت كەلٸپ, كٷش سىناسادى. مايداندا ەلٸ جەتكەنٸ, ايلاسى مەن اقىلى اسقاندارى باسىم تٷسٸپ جاتادى. جاۋىنگەر مايدان تٶرٸندە جەڭسە دە, جەڭٸلسە دە ايقاس ەدٸلەتتٸ تٷردە جٷرگٸزٸلٸپ وتىرادى. بۇل تۇستا قازاقتىڭ باتىرلىق جىرىندا جىرلاناتىن اتاقتى باتىرلاردىڭ جەكپە-جەك سوعىسۋى مەن جەڭگەن جاعى تٸكەلەي رۋحى كٶتەرٸلٸپ, قان مايدانعا تٷسەتٸن سوعىس كٶرٸنٸستەرٸ كٶز الدىمىزدا ەلەستەيدٸ.
قازاقتار بۇل دەۋٸردە بەس قارۋدىڭ تٷرٸمەن قورعانۋ, شابۋىل جاساۋ جورىقتارىندا سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مانۋفاكتۋرالىق تٷرٸندە باسىم تٷسٸپ وتىرعان. بۇل شايقاستىڭ قىرى مەن سىرىن جاقسى بٸلٸپ, سوعىستىڭ ستراتەگيياسى مەن تاكتيكاسىن جەتە مەڭگەرگەن حالىق ەكەنٸن ەلەمگە تانىتىپ وتىرعان. مۇنىڭ ٷستٸنە قورعانۋ جولىندا جٷرگٸزٸلگەن سوعىستا ٶز جەرٸنٸڭ تابيعاتىن, ياعني تاۋى مەن دالاسىن, قىرى مەن جازىعىن دا بٸلگٸرلٸكپەن پايدالانىپ, قارسىلاسىن جەر قاپتىرىپ وتىرعان. مۇنىڭ ٷستٸنە قازاقتاردىڭ ات قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوزدىعى, سوعىستا جىلقىنىڭ شەشۋشٸ كٷشكە اينالۋىندا كٶپ مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸ جاتىر. بۇعان دەلەل ەدٸل, شىڭعىسحان, ەمٸر تەمٸر, ت.ب. قولباسشىلار زامانىندا تۇلپار اتتىڭ شەشۋشٸ كٷشكە اينالعان ەرەكشەلٸگٸن سەزٸنەمٸز. ال باتىرلار جىرىندا باتىرمەن بٸرگە تۇلپار اتتىڭ بەينەسٸ قاتار سومدالۋىندا كٶپ سىر جاتىر. سوعىستا ەڭ ىقشام, مانەۆر جاساۋعا بەيٸم, الىس پەن جاقىن جەردٸ تەز باسىپ ٶتەتٸن جارامدى قازاناتتىڭ بولۋى – قازاق جەرٸن جاۋدان قورعاپ, وتان كەڭٸستٸگٸن ۇستاپ قالۋدىڭ شەشۋشٸ جولى دا جاۋىنگەر مٸنگەن جارامدى جورىق اتىنا بايلانىستى بولىپ كەلگەنٸ دە شىندىق. وسى سەبەپتٸ حالقىمىز شىعارعان ەپيكالىق جىرلاردا باتىر وبرازىن سومداۋمەن بٸرگە ونىڭ تاڭداپ مٸنگەن تۇلپارلاردىڭ بەينەسٸ دە قاتار الىنىپ سۋرەتتەلۋٸندە كٶپ سىر جاتىر.
ٸٸ
سوعىستى جٷرگٸزۋدٸڭ ماشينالىق دەۋٸرٸ دەپ وتپەن اتىلاتىن قارۋ تٷرلەرٸ جەتٸلٸپ, اۆتومات, پۋلەمەت, زەڭبٸرەك, تانك, راكەتا, سامولەت, بومبا مەن گراناتا تٷرلەرٸنٸڭ ٷستەمدٸك العان زامانىن ايتادى. بۇل تەحنيكالىق جاراقتارمەن سوعىس جٷرگٸزگەندە, قارۋلاردىڭ نەبٸر جاڭا تٷرلەرٸ مايدان تٶرٸندە قولدانىلسا دا بەرٸبٸر ادام پسيحولوگيياسى مەن رۋحاني تابيعاتى, ياعني ادام جانى شەشۋشٸ كٷشكە اينالىپ وتىرادى.
قازاق حالقى ٶز تاريحىندا سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ ماشينالىق دەۋٸرٸ دەپ اتالاتىن تٷرٸنە, بىلايشا ايتقاندا, مەيلٸنشە جەتٸلگەن تٷرٸنە العاش رەت كەڭەس وداعى مەن فاشيستٸك گەرمانييا اراسىنداعى سوعىستا ارالاستى. قازاق سولداتتارى مەن قازاق كومانديرلەرٸ مايدان تٶرٸنٸڭ بۇل دەۋٸرٸندەگٸ قارۋ-جاراقتىڭ بارلىق تٷرٸن تەز ارادا مەڭگەرٸپ, ەلەم جۇرتىن تاڭداندىرعان ەرلٸكتەر جاساپ جاتتى. ياعني, تاريحتىڭ قاتال سىنىنان ابىرويمەن ٶتتٸ.
ٶز حالقىنىڭ قاس باتىرى اتانعان باۋىرجان مومىشۇلى دا العاش رەت سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مەيلٸنشە جەتٸلگەن ماشينالىق دەۋٸرٸنە ارالاسىپ, ەرلٸك داڭقى بٷكٸل ەلەم حالىقتارى نازارىنا ٸلٸكتٸ. اتا جاۋعا قارسى وتاندى قورعاۋ جولىندا فاشيستەرگە قارسى سوعىس قارۋ-جاراقتارىمەن بٸرگە قالامىن, ياعني قامال بۇزار قاھارلى سٶزٸن دە قوسا جۇمساۋمەن ەرەكشەلەندٸ. بۇل تاقىر جەردە پايدا بولعان كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس, ول كٶنە زامان اتا-بابالارىنان بەرمەن قاراي ٷزٸلمەي كەلە جاتقان دەستٷر جالعاستىعى بولاتىندى. “مەن باستان كەشكەندەرٸن جازىپ جٷرەتٸن جاۋىنگەرلەردٸڭ بٸرٸمٸن. مايداندا جاۋىنگەرلەر اراسىنان شىققان, قالتاسىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ بيلەتٸ بولماسا دا جازاتىن مايدانگەرلەر دەپ اتالاتىن بىتىراڭقى توپ بار. مەن بۇل توپتى جازۋشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ تۇتاس بٸر ارميياسى دەپ ويلايمىن. ولار ەزٸر وقيعانى بولات قالامساپتىڭ ۇشىمەن كٶركەم سٶزبەن شەبەر ٶرنەكتەۋدٸ مەڭگەرە قويعان جوق. ولار كٶزبەن كٶرگەندەرٸن, ٶزدەرٸ كۋەگەر بولعان وقيعالاردى, سوعىستىڭ قاتقىل تٸلٸمەن جازىپ جٷر. ولاردىڭ كەيبٸرەۋلەرٸ وققا ۇشتى, كەيبٸرەۋلەرٸ مٷگەدەك بولىپ قالدى, باسقا بٸرەۋلەرٸ ٶز قىزمەتٸن اتقارۋدا. كٶرگەندەرٸن حاتقا تٷسٸرٸپ جٷرەتٸن مەنٸڭ قارۋلاس جولداستارىمنىڭ بٸرٸ – وسىندا وتىرعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.عابدۋللين. ونىڭ جازعاندارى 10-عا جۋىق دەپتەر بولادى. سوعىس جٷرٸپ جاتقان كەزدەن بەرٸ بۇل توپقا كٶپتەگەن باسقا ادامداردى قوسساق, مىڭداعان پاراق جازىلعان بولار ەدٸ. سوعىس اياقتالعان كەزدە سوعىس ەدەبيەت مايدانىندا دا باستالادى, قازٸر ەدەبيەت مايدانىندا سوعىس جوق. ال بٸزدٸڭ سوعىس دەپ جٷرگەنٸمٸز – جاي شامالى قاقتىعىس قانا. سوعىس اياقتالعاننان كەيٸن مايدانگەرلەر ارميياسى جازۋ ٶنەرٸن مەڭگەرۋدٸ قىزۋ قولعا الىپ, بٷگٸندە ەدەبيەت توسقاۋىلىندا بۇعىپ وتىرعان كەيبٸر جازۋشىلارمەن شايقاساتىن بولادى. مۇنىڭ ٶزٸ بەلكٸم بەس جىلدان كەيٸن بە, بولماسا ون جىلدان سوڭ با, ياكي بولماسا جيىرما جىل ٶتكەننەن كەيٸن بولا ما – ونى مەن دەل بٸلمەيمٸن. بٸراق سوعىستان كەيٸن جاڭا ادامداردىڭ, جاڭا جازۋشىلاردىڭ تۋاتىنىن بٸلەمٸن”, – دەپ جازادى ب.مومىشۇلى.
ٸٸٸ
سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ بٷگٸنگٸ كٷندەگٸ يادرولىق دەۋٸرٸ دە ٶز بەلگٸسٸن بەرۋدە. جاپونييا حالقىنا قارسى قولدانىلعان اتام بومباسى وسى قۇبىلىستىڭ ايعاعى دەسە بولعانداي. اتوم بومباسىنا يە, يادرولىق قارۋعا يە مەملەكەتتەر سانى دا بٷگٸندە وتىزعا جاقىنداپ كەلەدٸ. سوعىس بٸلٸمپازدارىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ەگەر يادرولىق اتوم قارۋ-جاراقتارىنىڭ تەتٸگٸ اعىتىلىپ كەتسە, جەڭۋشٸ دە, جەڭٸلۋشٸ دە بولمايدى. ەلەم بۇرىن-سوڭدى بولماعان اپاتقا ۇشىراپ, جەر شارى وربيتاسىنان اۋىپ, قۇردىمعا كەتۋٸ مٷمكٸن.
سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ وسى ٷش تٷرٸنٸڭ العاشقى ەكٸ كەزەڭٸندە ەسكەري ەدەبيەت تٷرٸ پايدا بولىپ, دامۋدىڭ, جەتٸلٸپ قالىپتاسۋدىڭ ۇزاق جولدارىن باستان كەشتٸ.
“ەسكەري ەدەبيەت دەپ نەنٸ ايتامىز, ونىڭ تاقىرىپتىق نەگٸزٸ مەن زەرتتەۋ نىساناسىنا نەلەر جاتپاق?” – دەگەن سۇراقتار الدىمىزدى وراعىتاتىنى دا شىندىق.
ەسكەري ەدەبيەت دەپ ەسكەري عىلىم تٷرلەرٸمەن بٸرگە كٶركەم ٶنەردٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸنە وراي پايدا بولعان كٶنە زاماننان بٷگٸنگە دەيٸن دامىپ, قالىپتاسۋ ٷستٸندە كەلە جاتقان رۋحاني قۇبىلىستىڭ قوماقتى بٸر سالاسىن ايتامىز.
ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ كٶركەم ەدەبيەت سالاسىندا پايدا بولعان تٷرلەرٸن, ونىڭ ٶزٸندٸك دەربەس سالاسىنا جاتاتىن جالپى ەسكەري كٶركەم ەدەبيەت پەن سوعىس مايدانىنا تٸكەلەي قاتىسىپ, تولارساقتان ساز كەشٸپ, وتان ٷشٸن جان بەرٸپ, جان الىسقان ەرٸ مايداندا قارۋىمەن بٸرگە قامال بۇزار قاھارمان سٶزدٸ قوسا جۇمساعان دارىندى جاۋىنگەر مەن قولباسشىلار قالامىنان تۋعان ەسكەري كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ جٶنٸ بٸر باسقا ەكەنٸن باسا ايتامىز. ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ تٷرٸ دەپ بٸزدە ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنا جازىلعان كٶركەم ەدەبيەت جانرلارىن ايتىپ جٷرمٸز. كەڭەس دەۋٸرٸندە ۇلى وتان سوعىسى تاقىرىبىنا جازىلعان كٶركەم تۋىندىلار ٸشٸندە بٸزدەر, قازاقستاندىق جازۋشىلار, رەسەي مەن ۋكراينادان كەيٸنگٸ ورىندى يەمدەنەمٸز. كەڭەس ٶكٸمەتٸنە قاراعان تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ٸشٸندە قازاقتار ەسكەري ەدەبيەت تاريحىندا جەتەكشٸ ورىندا تۇر.
قىرعىن سوعىسقا قاتىسپاي-اق سىرتتان باقىلاپ, مايدان ٶمٸرٸ تۋرالى كٶركەم شىعارمانىڭ ەرتٷرلٸ جانرىندا جازاتىن اقىن, جازۋشىلار, دراماتۋرگتەر دا بولادى. مىسالى, ل.تولستوي ورىستاردىڭ باسىنان ٶتكەن 1812 جىلعى وتان سوعىسى شىندىعىن سۋرەتتەيتٸن ٶزٸنٸڭ “سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك” رومانىن جازسا, 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى جايىندا ع.مٷسٸرەپوۆ “قازاق سولداتى” رومانىن, م.ەۋەزوۆ “نامىس گۆارديياسى” پەساسىن جازدى. باسقا اقىن-جازۋشىلار دا مايدان تاقىرىبىنا قىزۋ اتسالىستى. ەرينە, بۇلاردى دا سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان كٶركەم ەدەبيەت سالاسىنا جاتقىزامىز.
بٸزدٸڭ كٶزدەپ وتىرعانىمىز, ياعني وي تالقىسىنا سالىپ ارنايى عىلىمي زەرتتەۋ نىساناسىندا ۇستانارىمىز سوعىس مايدانىنا ەسكەري جاۋىنگەر رەتٸندە ارالاسىپ, قاندى قىرعىن ٸشٸندە اۋىزدىقپەن سۋ ٸشٸپ, ەتٸگٸمەن سۋ كەشكەن قاس باتىرلار كٶپ شىقتى. ولاردى جورىققا باستاعان قولباسىلار مەن پارتيزاندار جاۋعا قارسى قارۋىمەن عانا ەمەس, قالامىن دا قاھارلى قارۋ رەتٸندە قاتار جۇمساعان كٶرنەكتٸ اقىن-جازۋشىلار ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنە اينالدى.
ب.مومىشۇلى “ۆوۆ ۆ كازاحسكوي پروزە” دەپ اتالاتىن بايانداماسىندا: “نا فرونت وتپراۆيليس بولەە سوتني رابوتنيكوۆ يسكۋسستۆا. وني ودەۆ سەرىە سولداتسكيە شينەلي, س ورۋجيەم ۆ رۋكاح ستانوۆيليس ۆ ستروي, وني بىلي سولداتامي ۆوينى. سرەدي نيح بىلي تاكيە تالانتليۆىە پوەتى كاك كاسىم امانجولوۆ, پاۆەل كۋزنەتسوۆ, ديحان ابيلوۆ, جۋماگالي ساين, ابدۋللا جۋماگاليەۆ, دم. سنەگين, ابۋ سارسەنباەۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, كومپوزيتور رامازان ەلەباەۆ, ديريجەر گازيز دۋگاشەۆ, پەۆەتس تەميربەك كوكۋباەۆ ي در.
وني ەتي سولداتى ي وفيتسەرى, ناحودياس نا پەرەدنەم كراە نا رازليچنىح دولجنوستياح, ۋمەلو سوچەتالي شتىكي س پەروم”, – دەپ جازعاندا ودان قارسى قارۋمەن قوسا قامال بۇزار قاھارلى سٶز ٶنەرٸمەن سوعىسقان اقىن-جازۋشىلار مەن ٶنەر يەلەرٸن كٶرەمٸز.
ٸV
كٶشپەلٸ ٶركەنيەت زامانىندا سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مانۋفاكتۋرالىق دەۋٸرٸنە ساي قالىپتاسقان قولباسشىنىڭ جاۋعا قارسى كٷرەسٸندە بەس قارۋمەن قوسا اقىندىق ٶنەردٸ قوسا قابات پايدالانۋ دەستٷرٸ بولاتىن. مىسالى, قازاق-قالماق سوعىسى زامانىندا بۇل اتا دەستٷردٸ اقتامبەردٸ مەن قوجابەرگەن جىراۋ, تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەس جولىندا ماحامبەت, قوقانعا قارسى سوعىستا مەدەلٸ قوجا اتا دەستٷرٸن جالعاستىرا تٷستٸ. مٸنە, وسى ٷردٸس ۇلى وتان سوعىسىندا دا ٶمٸردەن ورىن تاۋىپ جالعاستىق تابۋىن اتاقتى قولباسشى, اتى اڭىزعا اينالعان قازاقتىڭ ۇلتتىق باتىرى ب.مومىشۇلىنىڭ قاندى مايدان ٷستٸندەگٸ ٶمٸر جولىنان دا بايقايمىز. مۇنى “قانمەن جازىلعان كٸتاپ” شىعارماسىندا: “ۇلى وتان سوعىسىندا العان تەجٸريبەمٸز اتا-بابامىزدان قالعان حالقىمىزدىڭ جاۋىنگەرلٸك دەستٷر-مۇرالارى ونداي ەدەبيەتتٸ جازۋعا اۋماقتى, كٶلەمدٸ, سٸڭٸمدٸ قورەك بولا الادى”, – دەپ جازۋىندا استارلى ويلار جاتىر.
كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ ەسكەري ەدەبيەت دەپ اتالاتىن بۇل قۇبىلىس تاقىر جەردەن پايدا بولعان دەستٷرسٸز, دەستٷرلٸ جالعاستىقسىز ٶلٸ دٷنيە ەمەس. تٷركٸ حالىقتارىنىڭ كٶنە دەۋٸردەن بٷگٸنگە دەيٸن دەستٷرلٸ جالعاستىق تاۋىپ, دامىپ كەلە جاتقان ەسكەري ەدەبيەتٸ بولعاندىعىن جازبا تاريح ەسكەرتكٸشتەرٸ دە ايعاقتايدى. تٷركٸ حالىقتارى ەدەبيەتٸنٸڭ باستاۋ كٶزدەرٸ بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸنگٸ مىڭجىلدىقتار ٸشٸندە جاتقانىن, ياعني ونىڭ باستاماسى ساقتار ەلٸنەن شىققان, بٸراق ٶلەڭدەرٸن قىتاي تٸلٸندە جازعانىن كٶنە قىتاي جازبا دەرەكتەرٸ بويىنشا مەنٸڭ شەكٸرتٸم ەلٸمعازى ٶزٸنٸڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسيياسى ارقىلى عىلىمي اينالىمعا تٷسٸرٸپ وتىر. بٸراق بٸزدەر ساقتار دەۋٸرٸ مەن تۇڭعىش تٷرٸك قاعاناتى (Vش ع.) اراسىنداعى ەسكەري ەدەبيەت تۋرالى ناقتىلى دەرەك كٶزدەرٸن ەزٸرشە تەرەڭ تانىپ بويلاي الماي كەلەمٸز.
بۇل مەسەلەنٸ تٷرٸك قاعاناتىنىڭ ۇلى يدەولوگى ەرٸ ويما جازۋ ارقىلى تاسقا شەكٸپ, ۇلى مۇرا قالدىرعان ەيگٸلٸ تونىكٶك دانادان باستاۋدىڭ جٶنٸ بار دەپ بٸلەمٸز.
ودان كەيٸنگٸ قاراحانيدتەر زامانىندا بۇرىنعى ون ساداق اتالعان ەلدەن شىققان ەلەمگە ەيگٸلٸ “قۇداتعۋ بٸلٸك” (حٸ ع.) كٸتابىنىڭ اۆتورى جٷسٸپ بالاساعۇننىڭ ەڭبەگٸندە سول زاماندا عۇمىر كەشكەن قوعامنىڭ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك توپتارىن جٷيەلەپ, ەسكەري قولباسشىلار تۋرالى ساراپتالعان پٸكٸرلەرٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا دا قولدانىسقا سۇرانىپ تۇرعان ويتانىمدارعا تۇنىپ تۇر. اۆتوردىڭ مايدان تٶرٸندە ەسكەري قولباسشىلاردىڭ شەشۋشٸ ورنىن انىقتاپ, جەكە تۇلعانىڭ قانشالىقتى ىقپالى بارىن ساراپتاي كەلٸپ: “مىڭ ارىستاندى باستاعان قوي باستىقتان, مىڭ قويدى باستاعان ارىستان باستىق ارتىق” دەگەن اتالى سٶزٸ تەك مايدان تٶرٸندەگٸ ەسكەري قولباسشى تۋرالى عانا ەمەس قازٸرگٸ قوعامدىق بيلەۋ ساتىسىنداعى ەربٸر باستىققا قولدانۋعا بولاتىن شىندىق ەكەنٸن انىق سەزٸنەمٸز.
بٸز ەرەكشەلەپ نازاردا ۇستاپ وتىرعان ەسكەري ەدەبيەت تۋرالى تانىمنىڭ ٶلشەمٸنە موعولستان مەن شاعاتاي ٶلكەسٸندەگٸ ەمٸر تەمٸر ەۋلەتٸ زامانىندا دا اقىن, عالىم, قولباسشى, پاتشالىق بيلٸك ەتكەن ايتۋلى تۇلعالاردىڭ ەرەكەت ەتكەنٸن العا تارتا الامىز. مىسالى, اتاقتى بابىر پاتشانىڭ ٶز ماقساتىنا جەتۋ جولىندا جٷرگٸزگەن كٷرەستەرٸندە قارۋى مەن قالامىن قاتار جۇمساپ, ارتىنا ٶز ٶلەڭدەرٸ مەن ەلەم مويىنداعان “بابىرناما” تۋىندىسىن قالدىرۋى – وسىنىڭ ايعاقتى دەلەلٸ. نەمەسە بابىردىڭ بٶلە تۋىسى, موعولستاننان قانات قاققان م.ح.دۋلاتيدٸڭ “تاريح-ي-راشيدي” دەپ اتالاتىن مەمۋارلىق جانرداعى ەڭبەگٸ مەن “جاھانناما” داستانى ٶز زامانىنداعى ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ بۇرىنعى ٶتكەن دەستٷر جالعاستىعىن ۇشتاستىرا دامىتىپ قالىپتاستىرعان دارىندى اقىن, تاريحشى عالىم, داڭقتى قولباسشى بولعانىن كٶرەمٸز. سول زاماندا, ياعني, بابىر مەن حايدار مىرزا بيلٸك ەتكەن كەزدەگٸ ەسكەري ەدەبيەتكە ايتارلىقتاي ٷلەس قوسقان حاسەن ەلي جالايىردىڭ قاسيدا جانرىنداعى تەڭدەسٸ جوق اقىندىق ٶنەرٸن ەكەۋٸ دە اسا جوعارى باعالاپ, ٶنەگەلٸ ٷلگٸ رەتٸندە تانىستىراتىنى بار.
بۇل اتالعان اقىنداردىڭ بەرٸنٸڭ دە ٶز زامانىندا مەملەكەتتٸك بيلٸك ٷشٸن كٷرەس جولىندا قان مايداندا قول باستاپ, كٷرەسكە بٸلەك سىبانا كٸرٸسكەن, اقىندىق ٶنەرٸنە قوسا قارۋ-جاراعىن جاۋعا قارسى سٸلتەگەن ەرەكشەلٸگٸ مەن مۇندالاپ تۇرادى.
التىن وردا يمپەريياسى قۇلاپ, بٸرتۇتاس تٷركٸ حالىقتارى كٶپتەگەن ۇساق حاندىقتارعا بٶلٸنٸپ, ىدىراعان تۇستا, تاريح ساحناسىنا شىققان قازاق حاندىعى حV عاسىر مەن XVٸٸٸ عاسىر اراسىندا ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن ساقتاۋ جولىندا ايتارلىقتاي مەن-ماعىناسى بار تاريحي كٷرەس جولىن باستان ٶتكەرٸپ جاتتى.
قازاق حاندىعىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىندا, ەسٸرەسە, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قازاق پەن قالماق اراسىندا بولعان سوعىسقا قاتىسىپ, ٶز كٶز الدىندا ٶتكەن تاريحي وقيعالارعا تٸكەلەي ارالاسقان قازاق اقىن-جىراۋلارى ەسكەري ەدەبيەتتەگٸ بابالار دەستٷرٸن ەرٸ قاراي جالعاستىردى. اقتابان شۇبىرىندى زامانىن كٶزٸ كٶرٸپ, قاسٸرەتٸن ٶز باسىنان ٶتكٸزگەن قوجابەرگەن, اقتامبەردٸ جىراۋلار جاۋعا قارسى قول باستاپ, قاندى مايدان الاڭىندا جاۋعا قارسى نايزاسى مەن وتتى جىرىن قاتار جۇمساعان ەرٸ ارمانىن كەلەر ۇرپاققا اماناتقا قالدىرعان جىر جولدارىن قالدىردى. ول تۇستاعى قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ بەرٸ دە مايدان الاڭىندا بولىپ, جاۋعا قارسى كٷرەستە قارۋى مەن اقىندىق ٶنەرٸن قاتار قولدانۋى ارقىلى ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ دە كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ ەدٸ.
حVٸٸٸ عاسىردىڭ باسىندا رەسەي يمپەريياسى قازاق جەرٸنە قول سالىپ, حٸح عاسىر ٸشٸندە قازاق ەلٸنە تۇتاستاي وتارشىلدىق ويرانىن ورناتىپ باقتى. قازاق ەلٸن بٸرتۇتاس قالپىنان اجىراتىپ, حٸح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا ٷش بٶلٸككە اجىراپ كەتۋٸنە سەبەپكەر بولدى. كٸشٸ جٷزدٸ ورىنبورعا قاراتىپ, ەل بيلەۋدٸڭ حالىققا جات سۇلتان پراۆيتەل بيلٸگٸن ورناتتى. ورتا جٷزدٸ ومبىعا قاراتىپ, ەل بيلەۋدٸڭ اعا سۇلتاندىق جٷيەسٸن ورنىقتىردى. ۇلى جٷز قوقان حاندىعىنا باعىنىپ, ەل بيلەۋدٸڭ رۋلىق جٷيەگە نەگٸزدەلگەن داتقالىق تٷرٸن باستان ٶتكٸزٸپ جاتتى. تۇتاس بٸر حالىق وتارشىلدىق ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە ٷشكە جارىلىپ, رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ ىدىراي باستاعانى حٸح عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىنداعى ەدەبيەت ەلەمٸندەگٸ زامان شىندىعىنىڭ ايناسى بولعان پوەزييا جانرىندا ايقىن بايقالدى.
باتىس قازاقستان قازاقتارى اراسىنان اقىرىپ تەڭدٸك سۇراعان ماحامبەت وتتى جىرى ارقىلى سول تۇستاعى ناعىز ەسكەري ەدەبيەت دەستٷرٸن جالعاستىرۋشى جاۋىنگەر پوەزييانىڭ بٸرەگەي كٶرنەكتٸ ٶكٸلٸنە اينالدى.
حٸح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا قوقان حاندىعىنىڭ قورلىعى مەن زۇلىمدىعىنا قارسى كٶتەرٸلگەن حالىقتىڭ جارقىلداعان الماس قىلىشىنداي اقىن مەدەلٸ ٶلەڭدەرٸ قالىڭ ەلگە رۋحاني قۋات بەردٸ. مەدەلٸ دە قوقان جاساقتارىمەن قاندى مايدانعا تٷسٸپ, قارۋى مەن سٶز نٶسەرٸن قابات قولدانىپ, تالاي ەرلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸ.
قازاق اقىندارىنىڭ ەسكەري ەدەبيەت جاساۋداعى اتا دەستٷرٸن جالعاستىرۋ ەرەكەتٸ, تٸپتٸ 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ جارشىسى مەن جىرشىسىنا اينالعان حالىق اقىنى ومار شيپيننٸڭ شىعارمالارىندا دا ايقىن بەلگٸ بەرٸپ جاتتى. مٸنە, باستاماسى ورتا عاسىرداعى اقىن ەرٸ قولباسشى تٷرٸك قاعاناتىنىڭ تەمٸرقازىق جۇلدىزىنداي مىزعىماس يدەولوگى بولعان تونىكٶكتەن باستالعان پوەزييا جانرىنان ٶربٸپ ٶرٸس جايعان ەسكەري ەدەبيەتتە قالىپتاسقان دەستٷردٸڭ سوڭعى جالعاسى ومار شيپينمەن اياقتالادى. بۇل سان عاسىرلارعا سوزىلعان سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مانۋفاكتۋرالىق دەۋٸرٸندەگٸ ەسكەري ەدەبيەت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەرٸ دە بەس قارۋدىڭ كٷشٸمەن سٶز ٶنەرٸن قوسا جۇمساعان كەزەڭمەن بٸتەدٸ.
V
سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ ماشينالىق دەۋٸرٸنە قازاق حالقى شىن مەنٸندە كەڭەس وداعىنىڭ فاشيستٸك گەرمانييامەن بولعان 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسىندا تۇڭعىش رەت قاتىستى. بۇرىن مۇنداي سوعىستى ٸشٸنارا ۇلت-ازاتتىق كٷرەسٸنە قاتىسىپ, كەڭ ماعىنادا باستان ٶتكٸزبەگەن ەرٸ بۇعان جەتەرلٸكتەي دايارلىعى بولماعان قازاق سولداتتارى مەن كومانديرلەرٸ سوعىسقا ارنالعان بٷگٸنگٸ كٷن قارۋ-جاراقتاردى تەز مەڭگەردٸ. مەسكەۋ تٷبٸندە بولعان شەشۋشٸ ايقاستاردا كٶزسٸز ەرلٸكتەر جاساپ, بٷكٸل ەلەم حالقىن تاڭقالدىردى. پانفيلوۆشى باتىرلاردىڭ ەرلٸگٸ وسى كٶرٸنٸستٸڭ ناقتىلى ايعاعىنا اينالدى.
باۋىرجان مومىشۇلى تاعدىرى كەڭەس وداعى مەن فاشيستٸك گەرمانييا اراسىندا بولىپ ٶتكەن ۇلى وتان سوعىسىندا سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ مەيلٸنشە جەتٸلگەن ماشينالىق دەۋٸرٸنە تۇس كەلدٸ. سوعىس باستالعانعا دەيٸن-اق ول 1932 جىلدان ەسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتٸپ, ەسكەري بٸلٸم مەن ٸس تەجٸريبەسٸن جەتە مەڭگەرگەن اعا لەيتەنانت دەرەجەسٸنە دەيٸن كٶتەرٸلگەن, ياعني الدىن الا دايارلىعى جەتٸلگەن جاۋىنگەر كوماندير رەتٸندە قالىپتاسقان ەدٸ. مۇنىڭ ٷستٸنە رۋحاني دٷنيەسٸ دە قوردالانىپ بايي تٷسكەن-تٸن.
ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ, شايقاستار قىزعان تۇستا “بارلىعى دا مايدان ٷشٸن” ۇرانى بەلەڭ الدى. مايدان جاۋىنگەرلەرٸنە رۋح بەرٸپ, وتانشىلدىق سەزٸمٸن ۇشتاي تٷسۋگە بارلىق ٶنەر قايراتكەرلەرٸ جۇدىرىقتاي جۇمىلا تٷسكەن كەزدە كەڭ ماعىناداعى ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ سالاسىنداعى قالامگەرلەر ٶنەرٸ قالىپتاسۋ, دامۋ جولىنا تٷستٸ. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ اۋماعىنا ەنەتٸن ەرٸ قايتالانباس ٶز ەرەكشەلٸگٸمەن دارالاناتىن مىناداي جٸكتەلٸستەردٸ بايقايمىز:
تىلدا, مايداننان الىستا وتىرىپ سوعىس تاقىرىبىنا جازعان اقىن-جازۋشىلار توبى شىعا باستادى. مىسالى, XX عاسىر گومەرٸ اتانعان جامبىل جاباەۆتىڭ “لەنينگرادتىق ٶرەنٸم”, عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ “قازاق سولداتى” رومانى, مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ “نامىس گۆارديياسى” مەن حالىق اقىندارىنىڭ 28 پانفيلوۆشىلار تۋرالى ٶلەڭ, داستاندارى, ت.ب.
قازاق ەدەبيەتٸندە بۇرىن بولماعان پارتيزان اقىن-جازۋشىلاردىڭ ٶز باستارىنان كەشكەن جورتۋىلداعى ٶمٸر شىندىعى ارقاۋ بولىپ ٶرٸلگەن شىعارمالارى. مىسالى, ق. قايسەنوۆ, ە. شەرٸپوۆ, ج. سايىن, ت.ب.
مايداننىڭ ٶتٸندە بولىپ, جاۋمەن بەتپە-بەت كەلٸپ الىسقان جاۋىنگەر اقىن-جازۋشىلار: ب.مومىشۇلى, ق.امانجولوۆ, م. عابدۋللين, ا.بەك, ە.نۇرپەيٸسوۆ, ت.احتانوۆ, ە.نۇرشايىقوۆ ت.ب.
سوعىس جىلدارىندا مايدان قاجەتٸنە قاراي بٸردە اشىلىپ, بٸردە جابىلىپ وتىرعان قازاق تٸلٸندەگٸ ەسكەري گازەتتەردە ٸستەگەن جۋرناليستەر تۋىندىلارى: ە.سەرسەنباە, ق.ساعىندىقوۆ, ج.جۇماحانوۆ, س.سەيٸتوۆ, ت.ب.
بۇلاردىڭ بەرٸ دە ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندەگٸ ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ قالىپتاسىپ, دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن قوسىپ, تاقىرىپ اۋماعىن كەڭەيتٸپ, مايدان جاڭالىقتارىن دەر كەزٸندە جەتكٸزٸپ, حالىق رۋحىن كٶتەرٸپ وتىردى. جوعارىدا اتالعان ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ ٶكٸلدەرٸنە قاراعاندا ٷشٸنشٸ توپتاعى اقىن-جازۋشىلار تۋىندىسى اراسىنان ب.مومىشۇلىنىڭ الار ورنى بٶلەكشە. ول اتا-بابادان بەرمەن كەلە جاتقان ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ دەستٷرٸمەن تەرەڭ تانىس بولىپ, اتا دەستٷردٸ دامىتا جالعاستىرىپ, تٷرٸك حالىقتار ەسكەري ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالىپ, قالىپتاستىرۋشى قايتالانباس تۇلعاعا اينالىپ ٷلگەردٸ.
ب.مومىشۇلى قاتىسىپ, قولباسشىلىق ەتكەن مايدان تٶرٸ سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ ماشينالىق دەۋٸرٸ ەدٸ. مۇنداي تاريحي تاعدىر شەشٸلەتٸن سوعىس جٷرگٸزۋدٸڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالانۋ, ونى جەتە مەڭگەرۋ, مايداندا شەبەرلٸكپەن قولدانۋ ٷشٸن قولباسشى ەسكەري عىلىم سالالارىن جەتٸك بٸلۋ شارتى العا قويىلدى. ال, شيرەك عاسىر ٶمٸرٸن كەڭەستٸك تۇراقتى ارمييا قاتارىندا قىزمەت اتقارىپ, سوعىس كەزٸندە اعا لەيتەنانت شەنٸنەن, باتالون, پولك, ودان پولكوۆنيك بولىپ, ديۆيزييا كومانديرٸنە دەيٸن ٶسۋ جولىندا ب.مومىشۇلى ارمييا ۋستاۆىنا ٶزگەرٸس ەندٸرٸپ, ستراتەگييا مەن تاكتيكا سالاسىندا جاڭالىق ەكەلگەن, ەسكەري عىلىم سالاسىندا مەيلٸنشە جەتٸلٸپ, تەڭدەسسٸز ەرلٸكتەر جاساپ, اتاعى ەلەمگە تانىلىپ, حالىق مويىنداعان دارىندى تۇلعاعا اينالدى. جەڭٸستەن سوڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ەڭ وزىق ەسكەري قولباسشىلارىنان ٸرٸكتەپ تاڭداپ الىنعان 250 كومانديردەن جاساقتالعان بٸر مەزگٸلدٸك ەسكەري اكادەميياعا وقۋعا الىنعان جالعىز ازييا حالقىنىڭ ٶكٸلٸ ەدٸ. ەسكەري اكادەمييانى بٸتٸرٸپ, ەسكەري اكادەميياعا ستراتەگييا مەن تاكتيكا سالاسى بويىنشا دەرٸس بەرەتٸن پروفەسسور قىزمەتٸن اتقارعان ەسكەري سالاداعى تۇڭعىش قازاق بولۋمەن دە ەرەكشەلەنەتٸن.
ب. مومىشۇلىن قان مايداندا جاساعان كٶزسٸز قايتالانباس ەرلٸگٸ ٷشٸن گەنەرال-مايور, 8-گۆاردييالىق ديۆيزييانىڭ كومانديرٸ ەرٸ ەسكەري ۇستازى ي.ۆ.پانفيلوۆتان باستاپ كەيٸنگٸلەر ونى سوۆەت وداعىنىڭ باتىرى مەن گەنەرال اتاعىنا تالاي رەت رەسمي تٷردە ۇسىنعان ەدٸ. بٸراق ب.مومىشۇلىنىڭ ەلەمگە تانىلعان داڭقى مەن ەسكەري ٸلٸمدەگٸ تەرەڭدٸگٸن, دارابوز قولباسشىلىعىن كٶرە الماعان پەندەلٸگٸ باسىم باس شتابتىڭ جەنە تٸكەلەي قورعانىس مينيسترٸنٸڭ قارسىلىعىنا ۇشىرادى. وسى سەبەپتٸ, 1956 جىلى 46 جاسىندا وتستاۆكاعا شىعىپ كەتتٸ. وتستاۆكاعا شىعۋ سەبەبٸنٸڭ ٶز ۇستازى, گەنەرال چيستياكوۆكە جازعان حاتىندا ايتىلۋىندا كٶپ سىر جاتىر. ونى اقىن ەزٸمبەك جانقۇليەۆ سٶزٸمەن ٶرنەكتەسەك:
باتىر تاپپاي باھادٷر الاشىمنان,
ورىستاردىڭ وندا دا باعى اشىلعان.
قازاق باتىر بولماۋىن قاداعالاپ,
جول بەرمەۋگە جان سالىپ الاسۇرعان.
كٶگەنكٶزدٸ كٶك كٶزدەر كٶپ تٷرتەتٸن,
سولار جاۋدىڭ العانداي جاعاسىنان …
باسقا ۇلتتىڭ بالاسى بولعاندىقتان,
باتىرلىعى باۋكەڭنٸڭ زورعا اشىلعان, — دەگەن ٶلەڭ جولدارىندا (“ار اي” 01.12.2005) ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندەگٸ رەسمي اتاق بەرۋدەگٸ الاقولدىلىق اۋعانستان سوعىسىندا دا قايتالانىپ وتىرعانىن ەشكەرەلەيدٸ. اۋعان-كەڭەس سوعىسىنا بٸز جاقتان نەگٸزٸنەن مۇسىلمان جاستارى قاتىسىپ, قولباسشىلىق بيلٸگٸ ورىستار جاعىندا بولاتىن. وسىعان قاراماي باتىرلىق اتاق سولارعا بۇيىرىپ جاتاتىن. وسى ەدٸلەتسٸزدٸك اقىن تاراپىنان تاڭبالانىپ ايتىلۋى دا زامان شىندىعىنان تۋىنداپ جاتقان زاڭدىلىق ەدٸ
ب.مومىشۇلى ٶزٸنٸڭ ەسكەري جولداعى بولاشاق كارەراسى بولمايتىنىن بٸلگەن سوڭ, جازۋشىلىق ٶنەرگە باعىت الىپ, تەز تانىلدى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتٸك سىيلىعىن الدى. بۇل ٶزگەرٸستٸ ب.مومىشۇلىنىڭ ەكٸنشٸ ەرلٸگٸ دەپ باعالادى ونىڭ زامانداستارى.
ب.مومىشۇلى ٶزٸنٸڭ جازۋشىلىق ٶنەرٸ ەسكەري ەدەبيەتكە تٸكەلەي قاتىستى بولۋ سەبەپتٸ باستاپقى كەزدە جازىلىپ تانىلعان ماقال-مەتەل, افوريزمدەرٸ مەن ٶلەڭدەرٸ, ەپيستوليارلىق جانرداعى تۋىندىلارى دا مايدان ٶمٸرٸ شىندىعىنان تۋىنداپ جاتۋى تابيعي قۇبىلىس ەدٸ. ەسكەري ەدەبيەت سالاسىندا ول كٷندەلٸكتٸ سوعىس جاعدايىندا قاندى مايدان ٸشٸندە باستان كەشكەن ٶمٸر تەجٸريبەسٸن ويدا قورىتىپ جازعان تەورييالىق دەڭگەيٸ بيٸك ماقالالارىمەن تانىلا باستادى. قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىندا بٸر اپتا بويى تاڭداۋلى عالىمدار مەن ٶنەر قايراتكەرلەرٸنٸڭ الدىندا سوعىس جايى تۋرالى وقىلعان لەكتسييالارى (“پسيحولوگييا ۆوينى”, “قانمەن جازىلعان كٸتاپ”) مەن ەسكەري اكادەمييادا ستراتەگييا مەن تاكتيكا پەنٸنەن ٶتكٸزگەن دەرٸستەرٸ ارقىلى, ەسكەري كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ عىلىمي تۇعىرى مەن تەورييالىق نەگٸزٸن سالدى. ال, ونىڭ كٶركەم ەدەبيەتتەگٸ كٶرٸنٸستەرٸ جازۋشىنىڭ قولىنان شىعىپ, باسىلىم كٶرگەن شىعارمالارىندا جاتتى.
ب.مومىشۇلىنىڭ ەسكەري عىلىمدى تەرەڭ مەڭگەرٸپ, پولكوۆنيك اتاعىمەن-اق ديۆيزييا كومانديرٸنە كٶتەرٸلۋٸ, ەسكەري اكادەمييادا پروفەسسور اتاعىمەن دەرٸس بەرۋٸ جەنە وسى ەسكەري سالاداعى وي-تانىمىن, مايدان شىندىعىن كٶركەم شىعارمالارى ارقىلى ەسكەري ەدەبيەتتٸڭ شىڭىنا كٶتەرۋٸ جولدارى ونىڭ بٸردەن بٸر تٷركٸ حالىقتارى ەسكەري ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋىنا الىپ كەلدٸ. ٶيتكەنٸ, تٷركٸ حالىقتارى تۇتاس (تٷركييا تٷرٸكتەرٸنەن باسقالارى) ۇلى وتان سوعىسىنا تٷگەل قاتىسىپ, ولاردىڭ اقىن-جازۋشىلارى دا اتا-بابالارىنان رۋحاني مۇرا بولىپ قالعان ەسكەري ەدەبيەت دەستٷرٸن جالعاستىرىپ جاتتى. ال, ب.مومىشۇلى بولسا, وسىلاردىڭ اراسىنان سۇرىپتالىپ, ەرەكشە ەسكەري ەدەبيەت سالاسىندا قالىپتاستى, عىلىم ەرٸ كٶركەم شىعارمالارى ارقىلى ەلەم حالىقتارىنا تانىلۋى سەبەپتٸ “تٷركٸ حالىقتارى ەسكەري ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸن سالۋشى” دەگەن تاريحي تۇعىرعا كٶتەرٸلە الدى.
فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى., پروفەسسور مەكەنتاس مىرزاحمەتۇلى
