كٷلتەگٸن ەسكەرتكٸشٸ – تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردىڭ باعا جەتپەس بايلىعى
كەڭەستەر وداعى كەزٸندە ٶتكەن تاريحىمىزدى زەرتتەۋ مٷمكٸن بولمادى. سوندىقتان بولار اتا-بابامىزدىڭ باي مۇراسى تٷركٸ ەلەمٸن زەرتتەۋدە عالىمدارىمىزدىڭ نەگٸزگٸ ەڭبەكتەرٸ ەگەمەندٸكتەن كەيٸن عانا كٶرٸنە باستادى.
تٷركٸ حالىقتارىنىڭ كٶنە دەۋٸردەگٸ ۇزاق عاسىرلىق مەدەني مۇرالارىنىڭ بٸرٸ – كٷلتەگٸن ەسكەرتكٸشٸ. ورحون-ەنيسەي جازۋىنا جاتاتىن ماڭىزدىلىعى جاعىنان باعا جەتپەس قۇندى دٷنيە.
بٸزگە جەتكەن تٷركi تاريحى دا وسى VII-VIII عاسىرلاردا جازىلعان ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكٸشتەرٸ ارقىلى بەلگiلi بولدى. ەسكەرتكiش بiر زاماندا تٷركiلەر مەكەندەگەن ەنەسەي ٶزەنiنiڭ بويى مەن قازiرگi مونعول حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ استاناسى ۋلان-باتوردىڭ باتىسىنداعى 400 كيلومەتر جەردەگi ورحون ٶزەنi بويىنداعى كوشو-تسايدام ويپاتىندا ورنالاسقان. ونى العاش تاۋىپ, عىلىم ەلەمiنە مەلiمدەۋشi-ورىس عالىمى ن. م. يادرينتسەۆ. 1890 جىلى گەيكەل باسفين – ۋگور قوعامىنىڭ, 1901 جىلى ۆ. رادلوۆ باستاعان ورىس عىلىم اكادەميياسىنىڭ ەكسپەديتسييالارى ەسكەرتكiش ورناتىلعان جەرگە بارىپ, جازۋدى ٶز كٶزدەرiمەن كٶرiپ, تەكسەرiپ قايتادى. 1902 جىلى ۋجچجوۋداعى اعىلشىن كونسۋلى ك. كەمپپەل كٷلتەگiن ەسكەرتكiشiنە بiرسىپىرا زەرتەۋ جۇمىسىن جٷرگiزدi. 1909 جىلى فرانتسۋز ساياحاتشىسى دە ليا كوست كەلiپ تەكسە, 1912 جىلى عالىم ۆ. ل. كوتۆيچ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگiزدi. 1958 جىلى مونگول – چەحوسلاۆاك بiرiككەن عىلىمي ەكسپەديتسيياسى كٷلتەگiن ەسكەرتكiشiنiن ورنىنا قازبا جۇمىستارىن جٷرگiزدi. بۇعان باسشىلىق ەتكەن چەح ارحەولوگى ل. ييسل. بۇل ۆ.ۆ. رادلوۆتان كەيiنگi جاسالعان قازبا جۇمىسى ەدi. قازبا جۇمىستارى ٷستiندە قورعان استىنان ەكi كiسiنiڭ تاسقا ەدەمi ويىلىپ جاسالعان باس مٷسiنiن كەزدەستiردi. ونىڭ بiرi كٷلتەگiنiڭ, ەكiنشi ەيەلiنiڭ مٷسiنi ەكەنٸ انىقتالدى.[1,13-ب]
كٷلتەگiنگە ارنالعان ەسكەرتكiش پيراميدا تەرiزدi. بيiكتiگi 3,15 مەتر, ەنi 1,24 مەتر, قالىڭدىعى 0,41 مەتر. ەسكەرتكiشتiڭ جوعارعى جاعى بەس بۇرىشتى, قىرلارىندا ايداھاردىڭ سۋرەتتەرi مەن قاعان تاڭبالارى بەينەلەنگەن. ەكiنشi جاعىندا ەسكەرتكiشتiڭ ورناتىلعان كٷنi – بiرiنشi تامىز, 732 جىل دەپ جازىلعان.
ەسكەرتكٸشتٸڭ نەگٸزگٸ بەتٸندە 40 جول جازۋ بار, ول ەسكەرتكٸشتٸڭ سول جاق بەتٸندەگٸ 13 جول جازۋدىڭ جالعاسى. تٷركولوگييالىق ەدەبيەتتەردە ەسكەرتكٸشتەگٸ 40 جول «ٷلكەن جازۋ» /كتب/, ال 13 جول جازۋ كٸشٸ جازۋ /كتم/ دەپ اتالادى. [2, 450-458-ب]
ەسكەرتكiش نەگiزiنەن تابعاش (قىتاي) جەنە كٶنە تٷركi جازۋىمەن تولتىرىلعان. ەسكەرتكiش بەتiندەگi قىتاي جازۋى 732 جىلى قىتاي يمپەراتورى حۋسەن-تسۋنگ تاراپىنان بەدەرلەنگەن. مۇندا قىتايشا ەسكەرتكiشتiڭ قىسقاشا مەنi ايتىلعان. قىتاي جازۋى العاش ورىسشا, فرانتسۋزشا, سودان كەيiن نەمiس, اعىلشىن جەنە كەيiنگi كەزدەرi تٷرiك تiلدەرiنە اۋدارىلدى. جازۋدىن ٷستiندە قىتايشا بiر سٶيلەم بار, وندا «مارقۇم كٷلتەگiن جازۋى» دەلٸنگەن. [3, 177-ب]
كٷلتەگٸن ەسكەرتكٸشٸن زەرتتەۋشٸ عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ اۋدارماسىندا:
«ون وقٷلىم, تٷرگiس قاعانىنان»
ماقراش تاڭباشى.
وعۋز بiلگە تاڭباشى كەلدi;
قىرعىز قاعانىنان
تاردۋش ىنانشى, چۋر كەلدi;
مازار تۇرعىزۋعا,
زەر سالىنعان جازبا تاستى تۇرعىزۋعا
تابعاش قاعانىنان زەرگەرشiسi
چاڭ سەڭۋن كەلدi.
كٷلتەگiن قوي جىلى, ون جەتiنشi كٷنi ٶلدi.
توعىزىنشى ايدىڭ جيىرما جەتiسiندە جەرلەدiك.
مازارىن, ويۋ - ٶرنەگiن, جازبا تاسىن,
مەشiن جىلى جەتiنشi ايدىن جيىرما
جەتiسiندە تەگiز اياقتادىق.
كٷلتەگiن ٶلگەندە قىرىق جەتi جاستا ەدi.» دەپ كەلتٸرەدٸ. [4, 55-ب]
قازاقتىڭ حالىق اقىنى بەلگٸلٸ عالىم ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ كٶنە مۇرا جٶنiنiدە 80 جىلدارى مونگوليياعا ەدەيٸلەپ ۇشىپ بارىپ, كٶنە ەسكەرتكٸشتەگٸ جازۋدى ٶز كٶزiمەن كٶرگەننiن جەنە جازۋدىڭ بٸراز بٶلٸگٸنٸڭ بٷلٸنگەنٸن بايقاپ, مونگولييانىڭ مەدەنيەت مينيسترiنە كiرiپ ەسكەرتكiشتەردi اشىق اسپان استىندا قالدىرماۋدى ٶتiنگەن. بۇل ٶتiنiشتi مەسكەۋگە دە, الماتىعا دا جەتكٸزگەندٸگٸن ايتا كەلە «ەندi مiنە, سول ارمانىمىز iسكە اسىپ وتىر. بابالار رۋحى ٶز ەلiمiزگە ورالدى. شىن مەنiندە ەشبiر حالىقتا جازۋ مەدەنيەتتi قالىپتاسپاعان كەزدiڭ ٶزiندە بiزدiڭ بابالارىمىز ٶز تاريحىن تاسقا قاشاپ جازىپ كەتكەن» -دەپ, تٷركٸ تٸلٸنە جاتقىزۋعا قيماعان ەۋروپالىقتاردىڭ پٸكٸرلەرٸنٸڭ تەرٸس ەكەكدٸگٸن دەلەلدەدٸ. [5, 5-ب]
كٷلتەگiن بابامىزدىڭ ەل-جۇرتىنىڭ قامىن جەگەن iسiنە ايقىن دەلەل بولاتىن تاريحي جەدiگەردiڭ كٶشiرمەسi 2001 جىلى 18 مامىردا استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiندە ورناتىلدى. وسى تۇرعىدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسiزدiگiنiڭ 10 جىلدىعىنا ارنالعان «بايىرعى تٷركi مەدەنيەتiنٸڭ جازبا ەسكەرتكiشتەرٸ» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەورييالىق كونفەرەنتسييانىڭ قازاقستاندا ٶتۋi ٷلكەن جەتٸستٸك بولسا, گەوساياسي جەنە ەتنومەدەني جاعىنان تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردى جاقىنداستىرا تٷسەدٸ.
ەسكەرتكٸشتٸڭ كٶشٸرمەسٸن جاساۋعا تٸكەلەي اتسالىسقان, تٷركٸ مەدەنيەتٸن زەرتەۋشٸ يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ «ەلدiك پەن ەرلiكتiڭ ەرەكشە ەسكەرتكiشi» دەگەن ەڭبەگٸندە «تٶل تاريحىمىزدىڭ ەڭ كٶنە ەسكەرتكiشتەرiنiڭ بiرi, تٷركi جۇرتىنىڭ ورتاق ماقتانىشى, ۇلى قولباسشى كٷلتەگiننiڭ قۇرمەتiنە ورناتىلعان ەسكەرتكiشتiڭ تۋعان توپىراققا ورالۋى, ٶشكەنiمiز جانىپ, ٶلگەنiمiز تiرiلگەندەي, زور قۋانىش ەكەنiن» اتاپ كٶرسەتتi.[6,4-ب]
بەلگٸلٸ عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ سول كونفەرەنتسييادا دٷنيە جٷزiندە دەل وسىعان ۇقساس ون بەس مىڭداي ەسكەرتكiشتەر بار, ولاردى وقىپ, بiر جٷيەگە تٷسiرۋ ترانسكريپتسيياسىن جاساۋ قاجەتتiگiن, سونىمەن قاتار, الداعى ۋاقىتتا جىل سايىن 25 قاراشا – تٷركi ەسكەرتكiشتەرiنiڭ كٷنi بولىپ بەلگiلەندi.
كيريلليتسا مەن لاتىن جازۋى مىڭ جىلدىڭ ارعى-بەرگi تۇسىندا عانا پايدا بولدى دەسەك, بابالارىمىزدىڭ ودان 600 جىل بۋرىن تٸل جازۋى, ەدەبيەتi, تiل مەدەنيەتi بولعانىن سول تاسقا باسىلعان تاڭبالى جازۋلار دەلەلدەيدi.
ەسكi دەستٸر بويىنشا تاققا كٷلتەگiن وتىرۋى كەرەك بولسا دا ٶزٸ تاققا وتىرماي تۋعان اعاسى بiلگە قاعان تاققا وتىرۋىنان كٷلتەگiننiڭ قۇرمەتiنە قويىلعان ەسكەرتكٸشتە, سول باعزى دەۋiردەگٸ بابالاردىڭ دٷنيەتانىمى جوعارى دەڭگەيدە بولعاندىعىن «كٶك تٷرiكتەردiڭ باسقا يمپەرييادان ەرەكشiلiگi, ٷكiمەت, ەل باسقارۋ جٷيەسi زاڭداستىرىلعاندىعىن»,[7,4-ب] ەل باسقارۋ جٷيەسٸ قازٸرگٸ زامانعى ٷردٸستەي دەموكراتييالىق جولمەن شەشەتٸندٸگٸن اڭعارۋعا بولادى.
كٷلتەگٸن جىرى, پاريوتتىق رۋح بەرەتٸن باتىرلىق جىرى. مەتٸنٸنٸڭ نەگٸزٸ تٷركٸ ۇلتىنىڭ تەك تاريحى عانا ەمەس كٷلتەگٸننٸڭ باتىرلدىعى مەن ەرلٸگٸن بەينەلەيدٸ. كٸشٸ جازۋدىڭ 27-شٸ بٶلٸمٸنەن ارعى قارايعى جازۋلارى تەك كٷلتەگٸگە ارنالعان. وسى 27-شٸ بٶلٸمٸندە كٷلتەگٸننٸڭ اعاسى بٸلگە قاعاننىڭ "ٸنٸم كٷلتەگٸنمەن, ەكٸ ۋەزٸرٸمەن ٶلٸپ-تٸرٸلٸپ قۇرادىم. سوندى قۇراپ, بٸرٸككەن حالىقتى وت-سۋ قىلمادىم. مەن ٶزٸم قاعان بولعاندا" سٶزدەرٸ جازىلعان. [1, 177-ب]
كٷلتەگٸن جىر جازۋى 53 بٶلٸمنەن تۇرسا, سونىڭ 27-دەن 53-كە دەيٸنگٸ جازۋلارى, كٷلتەگٸننٸڭ باتىرلىعىن جەنە ونىڭ سوعىستاردا مول تابىستارعا جەتٸپ وتىرعاندىعىنان ماعلۇمات بەرەدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا كٷلتەگٸنگە ارناپ قويىلعان ەسكەرتكٸش مەتٸنٸ جازۋلارى 732 جىلى, بٸلگە قاعانعا ارناپ قويىلعان قۇلىپتاسىنداعى جازۋ 735 جىلىدارى جازىلعاندىعى, باسقا دا ورحون – ەنيسەي ەسكەرتكٸتەرٸنە جاتاتىن كٶپتەگەن قۇلىپتاس جازۋلاردىڭ 716-735 جج. ارالىعىندا جازىلعان دەپ جورامالداۋدا.
كٷلتەگٸن ەسكەرتكٸشٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ باعا جەتپەس مەدەني بايلىعى. بۇل قۇندى دٷنيەنگە تٷركٸ تەكتەس حالىقتار عانا ەمەس سونىمەن قوسا ەلەم عالىمدارىنىڭ نازارىن اۋدارۋدا. قازٸرگٸ ۋاقىتتا تاريح جەنە تٸل بٸلٸمٸ سالاسىنان زەرتتەلۋدە, ەلٸ تالاي عىلىمي جاڭالىقتار تۋارى داۋسىز. ەسكەرتكٸشتٸڭ 2001 جىلى 18 مامىردا استاناداعى ل. ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا مەملەكەتتiك ۋنيۆەرسيتەتiنiن باس عيماراتىنا ورنالاستىرۋى قازاق حالقىنىڭ ارعى اتالارى كٶنە تٷرٸكتەردٸڭ تٶل جازبالارىنىڭ قانشالىقتى قۇندى مۇرا ەكەندٸگٸن دەلەلدەي تٷسەدٸ.
ەدەبيەتتەر:
ع.ايداروۆ. «كٷلتەگiن ەسكەرتكiشi». الماتى. 1996, 13-ب., 177-ب.
«قازاق سسسر تاريحى» I توم 450-458 بەت.
امانجولوۆ. «تٷركi حالىقتارىنىڭ تاريحى». I توم, 177-ب
م. كەمەل. «دانالىق دەرiستەرi», «كٷلتەگiن-تونىكٶك». 55-ب
تiلەگەن سادىقوۆ «كٷلتەگiن كۇدiرەتi»// ەگەمەن قازاقستان. 2004, 18 ناۋرىز. 5-ب
س. باقىتجانوۆ. «كٷلتەگiنمەن كەلگەن كيە»// ەگەمەن قازاقستان. 2001, جىل 19 مامىر. 4-ب
يسلام قابىشۇґلى «حالقىمىزدىڭ ٶركەنيەتكە قوسقان اسىل مۋراسى»// ەگەمەن قازاقستان. 2004, 20 ناۋرىز. 4-ب
