ەجەلگٸ دەۋٸر ەدەبيەتٸ كٷلتەگٸن جىرلارى
قازاق حالقىنىڭ قۇرىلۋىنا نەگٸز بولعان رۋ-تايپالار ول زامانداردا قازٸرگٸ قازاقستاندى, ورتا ازييانى, وڭتٷستٸك–شىعىس سٸبٸردٸ, ورتالىق ازييانى, ەدٸل بويىن, كاسپيي جاعالاۋلارىن مەكەن ەتكەن. ولار ٶزبەك, قىرعىز, ەزٸربايجان, تٷرٸكمەن, ۇيعىر, قاراقالپاق, حاكاس, باشقۇرت, تاتار حالىقتارىنىڭ تٶل قۇرامىنا ەنگەن رۋ-تايپالارمەن ارالاس ٶمٸر كەشكەن. سٶيتٸپ, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني ٶمٸرٸ بٸر-بٸرٸمەن ٶزارا تىعىز بايلانىستى بولعان تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ ەدەبيەتٸ دە ورتاق بولدى. كۋماندار, دەشتٸ قىپشاقتار, تاعى باسقاداي اتانعان جارتىلاي كٶشپەلٸ, جارتىلاي وتىرىقشى تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ ەرلٸگٸ, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ, ارمان-قييالى پوەزييا تٸلٸمەن جىرلانىپ, ەرلٸك ەپوستار, ەرتەگٸلەر, اڭىزداردا بايان ەتٸلگەن. قۇلپىتاس, كٷمبەز تٷرٸندەگٸ ەسكەرتكٸشتەرگە ٶزدەرٸنٸڭ ەلەۋلٸ-ەلەۋلٸ تاريحي ادامدارى تۋرالى جوقتاۋ, ماداقتاۋلارىن جىر تٷرٸندە ويىپ جازىپ قالدىرىپ وتىرعان. بۇل تٷركٸ ۇلىستارىنىڭ جازۋ مەدەنيەتٸ ەرتەدەن پايدا بولعانىن كٶرسەتەدٸ. ول جازۋلار دامي كەلە كٷلتەگٸن, توڭۇقىق*, قورقىت اتا, جٷسٸپ بالاساعۇني, ماحمۇد قاشقاري, احمەت ياساۋي, باقىرعاني, حورەزمي, ت.ب. ورتا عاسىرلىق عۇلامالار شىعارمالارىنىڭ ساقتالۋىنا نەگٸز بولدى.
رۋ-تايپالىق دەۋٸردە ٶمٸرگە كەلگەن شىعارمالاردىڭ تٸلٸ قازاققا تٷسٸنٸكسٸز بولسا, ولار قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ مۇراسى بولا الا ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى. كەيبٸر عالىمداردىڭ تەرٸس پٸكٸردە ەكەنٸن دە ەسكەرۋ كەرەك. الايدا, عىلىمي تۇرعىدان قاراعاندا, ولاردىڭ تەرٸس جاۋاپتارى نەگٸزسٸز. ٶيتكەنٸ, "قاي حالىقتىڭ بولسىن ەرتە زاماندارداعى العاشقى ەدەبيەتٸ, جازبا ەدەبيەت نۇسقالارى, سول حالىقتىڭ بٷگٸنگٸ تٸلٸندە بولۋى شارت ەمەس. كەيبٸر حالىقتاردىڭ ونداي ەدەبيەتٸنٸڭ باسقا تٸلدە, سول حالىققا وسى كٷندە تٷسٸنٸكسٸز تٸلدە بولۋى, بٸراق سول حالىق جەرٸندە, سول حالىق ٶكٸلدەرٸ تاراپىنان جاسالعان, سول حالىقتىڭ بٸر كەزدەگٸ ٶمٸرٸن كٶرسەتەتٸن ەدەبيەت نۇسقالارى بولۋى ىقتيمال", – دەپ كٶرسەتەدٸ عالىم ب.كەنجەباەۆ. سوندىقتان دا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەجەلگٸ دەۋٸرٸنە قاتىستى ەدەبي ەسكەرتكٸشتەر كٶنە تٷركٸ, شاعاتاي (شاعاتاي, تٸلٸ – اراب جەنە پارسى سٶزدەرٸ ارالاسقان تٷركٸ رۋ-تايپالارىنىڭ كٸتابي تٸلٸ, ول سول كەزدەگٸ بارلىق تٷركٸ تەكتەس حالىقتارعا تٷسٸنٸكتٸ تٸل بولعان), ۇيعىر, اراب, پارسى تٸلدەرٸندە جازىلعانمەن, بٸز ولاردى تٶل ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ تاريحىنىڭ باسى دەپ تانيمىز.
"ەجەلگٸ ەدەبيەت" (VII-XIV عع.) دەپ اتالاتىن جەتٸ عاسىردى قامتىعان ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ, ۇزاق تاريحىنا قاتىستى ەسكەرتكٸشتەر, شىعارمالار از ەمەس. ولاردىڭ العاشقىلارى دەپ تٷركٸ رۋ-تايپالارىنا ورتاق ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸن (VII ع.), "قورقىت" (VIII ع.) جەنە "وعىز-نامانى" (IX ع.) اتايمىز.
ەجەلگٸ دەۋٸر ەدەبيەتٸن مۇحاممەد حورەزمي, ەبۋ ناسىر ەل-فارابي, ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني, ماحمۇد قاشقاري, قوجا احمەت ياساۋي, سٷلەيمەن باقىرعاني, جٷسٸپ بالاساعۇني تەرٸزدٸ تٷركٸ حالىقتارىنىڭ بٸرازىنا ورتاق ويشىلدارى, عالىمدارى, اقىندارى جالعاستىرادى (X-XII عع.) – اتالعان عۇلامالار تٷركٸ حالىقتارىنان شىعا تۇرا كەزٸندە اراب ەدەبيەتٸن, اراب عىلىمىن, سونىمەن بٸرگە دٷنيە جٷزٸ عىلىمىن دامىتۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسقان.
ەجەلگٸ دەۋٸر ەدەبيەتٸنٸڭ نەگٸزٸنە قىپشاق تٸلٸندە دامىعان كەزەڭٸندە (حIII-حVI عع.) "كودەكس كۋمانيكۋس", "ماحابباتناما", "جٷسٸپ-زىليحا", "گٷلستان", "دومباۋىل", ت.ب. قيسسالار, داستاندار, شەجٸرەلەر, تاريحي مۇرالار ەنەدٸ.
مٸنە, ەجەلگٸ دەۋٸر ەدەبيەتٸنٸڭ بەلگٸلٸ مۇرالارى, ٷلگٸلەرٸ وسىنداي. ولار ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ەدەبيەتتٸڭ دامۋىنا, شىڭدالۋىنا نەگٸز, تٷپ تٶركٸن بولعان.
كٷلتەگٸن جىرلارى. ورتا ازييانىڭ تٷركٸ تايپالارى رۋنا جازبالاردى قولدانعان, ال اراب الفاۆيتٸنە كەيٸنٸرەك, يسلام دٸنٸنٸڭ ەنۋٸنە بايلانىستى كٶشكەن. بٸزدٸڭ ەندٸگٸ ەڭگٸمەمٸز ەجەلگٸ مەدەنيەت ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ بٸر كەرەمەتٸ, بٷكٸل ەلەمگە ەيگٸلٸ بولعان اقىن تاس, جىرشى تاس – ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸ (VIII ع.) جايىندا بولماق.
بۇل ەسكەرتكٸشتەر ورحون, ەنيسەي ٶزەندەرٸنٸڭ (سٸبٸردەگٸ) بويىنان (مۇنداي جازبالار قازاقستان جەرٸنەن دە كٶپتەپ تابىلعان, سولاردىڭ ەڭ كٶلەمدٸسٸ تالاس ەسكەرتكٸشٸ) تابىلعان. ولاردى العاش تاپقاندار: شۆەد وفيتسەرٸ يوگانن جەنە ورىس عالىمى ن.م.يادرينتسەۆ (XVIII–XIX عع.). كٶزدٸڭ جاسىمەن, جٷرەكتٸڭ قانىمەن قۇلپىتاستارعا قاشالىپ تۇرىپ جازىلىپ, قايماعى بۇزىلماي بٸزگە جەتكەن وسى بٸر عاجايىپ رۋنالىق تاسقا ويىلىپ جازىلعان جازۋلاردى عىلىمدا رۋنالىق جازۋلار دەپ اتايدى. ول جازۋلاردا VII عاسىردىڭ ٸرگەلٸ مەملەكەتٸ – تٷركٸ قاعاناتىنىڭ قۇرامىنداعى تولىپ جاتقان رۋلاردىڭ ٶزارا ەسەپسٸز جاۋلاسۋى, جورىقتارى مەن سوعىستارى سۋرەتتەلەدٸ. بۇل ەسكەرتكٸشتەردٸڭ باستى كەيٸپكەرلەرٸ – حاندار, بەكتەر, تەكتٸلەر تۋرالى بايانداۋىنان سول كەزدەگٸ تۇرمىس جايلى تٷسٸنٸك تە الامىز. ەسكەرتكٸشتەردٸڭ اۆتورلارى سول جازۋلاردا ەسٸمدەرٸ اتالاتىن يوللىع-تەگٸن مەن تونىكٶك دەگەن بولجام بار. ولاردى ەلدٸڭ تاريحىن, تاعدىرىن تولعاپ ايتۋشى ەجەلگٸ اقىن-جىراۋلار ٶكٸلدەرٸ دەۋگە بولادى.
ورحون جىرلارىندا "الپامىس", "قوبىلاندى" جىرلارىنداعى سيياقتى ەل ٶمٸرٸن سۋرەتتەۋدە, ەرلٸكتٸ جىرلاۋدا, حان-بەكتەردٸ ماداقتاۋدا ٶلەڭمەن بٸرگە اراسىندا قارا سٶزدەر دە ارالاسىپ وتىرادى. سوندىقتان, ونى ەپيكالىق مۇرامىزدىڭ كٶنە ٷلگٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ دەۋگە بولادى. وندا شەشەندٸك سٶز نۇسقالارى دا مول. ولاردا ٶز ەلٸن, ٶز جەرٸن شەت باسقىنشىلاردان, سىرتقى جاۋلاردان قورعاۋ يدەياسى كٶرٸنەدٸ. ەرلٸك, باتىرلىق دەرٸپتەلەدٸ. كٷلتەگٸننٸڭ ون التى جاستان قىرىق جەتٸ جاسىنا دەيٸنگٸ ٶمٸرٸندەگٸ ەرلٸك ٸستەرٸ, ەل باسقارۋى باياندالادى.
باستىنى ەڭكەيتتٸ,
تٸزەلٸنٸ بٷكتٸردٸ,
بەك ۇلدارى قۇل بولدى,
پەك قىزدارى كٷڭ بولدى, –
دەپ سۋرەتتەلەدٸ كٷلتەگٸن ەرلٸگٸ. كٷلتەگٸننٸڭ ەرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا تٷركٸ حالقىنىڭ: "كەدەيٸ باي بولدى", "ازى كٶپ بولدى", – دەگەن سيياقتى جولداردان جىردىڭ تٷپكٸ مۇراتى ەل بٸرلٸگٸ مەن ونىڭ باقىتتى ٶمٸرٸن اڭساۋ ەكەنٸن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – قازاق حالقىنداعى باي جىر دەستٷرٸنٸڭ نەگٸزٸ سول ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸندە قالانعان. ورحون ەسكەرتكٸشتەرٸ – العاشقى ەرلٸك جىرلارىنىڭ بٸرٸ. بۇعان تاعى بٸر دەلەل – جىردا بٸلگە قاعان, كٷلتەگٸن باتىر, تونىكٶك جىراۋ سيياقتى كەيٸپكەرلەر وبرازدىق دەرەجەگە جەتكٸزٸلە جان-جاقتى سۋرەتتەلگەن. بٸلگەنٸڭ جىردا قايدا, قانداي جورىقتارعا بارعانى, قانداي, قانشالىقتى ەرلٸك كٶرسەتكەنٸ تولىق سۋرەتتەلەدٸ, ول حالىقتى جيناپ ۇيىمداستىرۋشى رەتٸندە بەينەلەنەدٸ. بٸلگەنٸڭ ٸس-ەرەكەتتەرٸ عانا ەمەس, كٶڭٸل-كٷيٸ دە باياندالادى. ول دۇشپاندار سالعان ٸرٸتكٸگە ەرٸپ, قىرىلىپ-جويىلىپ بارا جاتقان حالقىنا قاتتى نازالانادى.
جىردا كٷلتەگٸن بەينەسٸ ٷنەمٸ ٶسۋ ٷستٸندە بولادى. كٷلتەگٸن – تٷركٸ حالقىنىڭ ەرلٸك سيپاتتارىن بويىنا دارىتقان جيىنتىق وبراز. ونىڭ تۇلعاسىندا بٸر كەزدەردە جالپاق دالانى ەركٸن بيلەگەن تٷركٸ تايپالارىنىڭ ٶرشٸل, قايتپاس مٸنەزٸ بار. ونىڭ تۇلعاسىندا حالىقتىڭ سونداي باتىرىم بولسا دەگەن ارمانى بار. جىردا باتىر مەرت بولعاندا, قازاسىنا دوسى عانا ەمەس, دۇشپاندارىنىڭ دا قوسىلا جىلاۋىنىڭ كەڭ سۋرەتتەلۋٸ حالىقتىق بۇلجىماس ەرلٸك دەستٷرلەردٸ قاسيەتتەيتٸنٸن دەيەكتەي تٷسەدٸ.
جىرداعى تونىكٶك كٶپتەگەن قاعاندارعا كەمەڭگەر اقىلگٶي بولۋمەن بٸرگە نەبٸر جورىقتاردىڭ كۋەگەرٸ, ٸزٸنشە سول جورىقتار جايىندا جىرلار تۋدىرىپ, تاسقا قاشاتىپ جازعىزعان اۆتور ەكەنٸ دە بايقالادى. سٶيتٸپ, تونىكٶك ەرٸ باتىر, ەرٸ اقىلگٶي, ەرٸ جىراۋ بەينەسٸندە سومدالادى.
قورىتا ايتقاندا, كٷلتەگٸن, بٸلگە قاعان جەنە تونىكٶك ەسكەرتكٸشتەرٸ (ورحون-ەنيسەي) – مازمۇنى مەن تٷرٸ جاعىنان دا, تٸلٸ مەن كٶركەمدەتۋ قۇرالدارى جاعىنان دا, ٶلەڭ قۇرىلىسى, كومپوزيتسيياسى جاعىنان دا ەجەلگٸ تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق كٶركەم تۋىندىلاردىڭ ٷلگٸسٸ بولۋمەن بٸرگە, ول قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دە اسىل قازىناسىنا ەنەتٸن ەدەبي مۇرا.
