شالكيٸز جىراۋدىڭ ٶمٸر سٷرگەن دەۋٸرٸ مەن مەكەنٸ تۋرالى ەل اۋزىنان جازىلعان قولجازبالار مەن جىراۋدىڭ ٶز شىعارمالارى عانا حابار بەرەدٸ. ەرتەلٸ-كەشتٸ جىراۋ شىعارمالارى جارييالانعان جيناقتاردا, قازاق اقىنى مۇرات مٶڭكەۇلى جىرلاعان «شالكيٸز» تولعاۋىندا, سونداي-اق ەل اۋزىنان جازىلعان ماتەريالداردا شالكيٸزدٸڭ «نوعايلى» ەكەندٸگٸ ايتىلادى. بٸزدٸڭ قولىمىزداعى «سالكەز باتىردىڭ وراق, مامايعا ايتقانى» دەگەن قولجازبادا جىراۋدىڭ بالالىق, جٸگٸتتٸك شاعى وراق, ماماي ماڭىندا ٶتكەندٸگٸ, بٸراق باتىردىڭ نوعاي ورداسىنداعى بەدەل, قۇرمەتٸن كٷندەگەندەر ونى ەلدەن كەتٸرمەك بولىپ, جاۋعا جالعىز جۇمساعانى, باتىردىڭ جاۋدى جەڭٸپ كەلٸپ, اتتان تٷسپەستەن, وراق, ماماي مەن جينالعان جۇرتقا جىر تولعاپ — ٶكپەسٸن ايتىپ, جاپان-تٷزگە كەتكەنٸ ايتىلادى. اتالمىش ماتەريالدارعا قاراعاندا, شالكيٸزدٸڭ وردادا – وراق, ماماي ماڭىندا ٶسٸپ, بەدەل-داڭقى سول كەزدە بەلگٸلٸ بولعانى كٶرٸنەدٸ.
شالكيٸز تەمٸر بيگە وراق, ماماي ورداسىنان كەتكەسٸن بارعانعا ۇقسايدى. «بي تەمٸرگە ايتقانى», «بي تەمٸردٸ حاجى ساپارىنان توقتاتۋعا ايتقانى» دەگەن تولعاۋلارىنا قاراعاندا, ونىڭ تەمٸر بيدٸڭ قولباستار باتىرى, جۇرتتى اۋزىنا قاراتقان اتالى سٶز ايتار اقىلشى جىراۋى بولعاندىعى اڭعارىلادى. ٶكپەلەپ, اجىراپ كەتٸپ بارىپ قايتا تابىسادى. بۇل جايدى اتالمىش تولعاۋلار مازمۇنىنان جەنە ۆ.ۆ.رادلوۆ نوعايلار اراسىنان جازىپ العان «شالكيٸز» دەگەن ماتەريالدان, «شايىر» جيناعىنداعى جىراۋ شىعارمالارىنا بەرٸلگەن تٷسٸنٸكتەردەن ايقىن كٶرەمٸز. سوڭعى جىلداردا تابىلعان, ياكي نوعايلار اراسىنان جازىلعان شەلكەز ٶلەڭدەرٸ دە جىراۋ ٶمٸرٸ تۋرالى جاڭا دەرەكتەرمەن تولىقتىرا تٷسەدٸ. نوعايلار اراسىنان فيلولوگييا عىلىمىنىڭ كانديداتى ا.سيقاليەۆ جازىپ الىپ, جارييالاعان «مەن يەمنٸڭ كٷنٸندە», «الاي جانىم» دەگەن ٶلەڭدەرٸنە, ٷپٸ (ۋفا) ارحيۆٸندەگٸ «قازاق ٶلەڭدەرٸ مەن حيسسالارى» دەپتەرٸندەگٸ «ەجٸكام, سەن مانسۇرۇلى توقۋسان» دەگەن ٶلەڭٸنە قاراعاندا, شالكيٸز بٸرقاتار ۋاقىت ەزيكە (ەجٸكە) سىرزا قاراماعىندا بولادى. بٸزدٸڭ قولىمىزدا بار دەرەكتەردەن,-دەپ جازادى م.ماعاۋين, — شالكيٸزدٸڭ (بٸزدٸڭشە, شالكيٸز دەگەن قيسىندى. — س.ق.) تەمٸر بي ٶلگەننەن سوڭعى ٶمٸرٸ مامايدىڭ جەنە ونىڭ ٸنٸسٸ جٷسٸپتٸڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶتكەندٸگٸ كٶرٸنەدٸ.
مەن جوعارىدا بايانداپ ٶتكەن جايلارعا قاراعاندا, شالكيٸزدٸڭ حٷ عاسىردىڭ ٸٸ جارتىسى مەن حٷٸ عاسىردىڭ 70-جىلدارى ارالىعىندا ٶمٸر سٷرگەنٸ اڭعارىلادى. ەل اۋزىنان جينالعان ماتەريالداردا شالكيٸزدٸڭ سەبي كەزٸندە وراق, ماماي اتى بەلگٸلٸ باتىرلار. زەرتتەۋشٸلەر مەلٸمەتٸنە سٷيەنسەك, الشاعىرۇلى وراق 1496-1548 جىلداردا ٶمٸر سٷرگەن. ماماي 1549 جىلى ٶلەدٸ. شامامەن وراق 20-25-تەردە باتىر اتاندى دەسەك, شالكيٸز 1516-1520 جىلدار دٷنيەگە كەلگەن بولادى. بٸراق بۇل جوبا تاريحي دەرەكتەرگە قايشى كەلەدٸ. سەبەبٸ, شالكيٸز ۇلىعىلاي جىرلايتىن تەمٸر بي 1480 جىلى ۋگرە جورىعىنا قاتىسادى, حٷ عاسىردىڭ 90-جىلدارى تاريح ساحناسىنان كەتەدٸ, نوعاي ورداسىن 1504 جىلى ونىڭ ۇلى تەۋەكەل بيلەيدٸ. دەمەك, شالكيٸزدٸڭ تەمٸر دٷنيەدەن ٶتكەسٸن تۋۋى شىندىققا سەيكەس كەلمەيدٸ. بۇعان قاراعاندا, دەل سول تۇستا ەل اۋزىنان جازىلعان دەرەكتەرگە سٷيەنۋدٸڭ جٶنٸ جوق. سەبەبٸ, تاريحي دەرەكتەردە وراق, ماماي شالكيٸزبەن تۇرعىلاس, تٸپتٸ بٸرقاتار جاس كٸشٸ بوپ تا شىعادى.
شالكيٸزدٸ حاقنازارعا كەتۋگە مەجبٷر ەتكەن جٷسٸپ 1554 جىلى ٶلەدٸ. بۇل كەزدە جىراۋ وراق, ماماي, بي تەمٸر, تەۋەكەل, ەزيكە, جٷسٸپ ماڭىندا بولىپ, قازاق حاندىعىنا بارعان, ەگدەرگەن كەزٸ ەدٸ. شالكيٸزدٸ حٷ عاسىردىڭ ٸٸ جارتىسى مەن حٷٸ عاسىردىڭ ورتا كەزٸ ارالىعىندا ٶمٸر سٷرگەن دەۋ ورىندى. ەل اۋزىنان جينالعان قولجازبالار مەن حح عاسىر باس كەزٸندە باسپا جٷزٸن كٶرگەن كٸتاپتاردا شالكيٸز نوعايلىنىڭ جىراۋى ەدٸ دەلٸنەدٸ. «شايىر» جيناعىنداعى شالكيٸز تولعاۋىنا بەرٸلگەن تٷسٸنٸكتە ونىڭ قوياس رۋىنان ەكەنٸ ايتىلادى. بۇل دەرەكتٸ ەل اۋزىنان جازىلعان شەجٸرەلەر دە بەكٸتە تٷسەدٸ. الشىن ٸشٸندەگٸ «نوعايلى» قۇرامىنداعى قوياس رۋىنىڭ قاريياسى اقباەۆ ەلەش ٶزٸن شالكيٸز باتىر ۇرپاعى سانايدى. ەلەش ٶز اتا-تەگٸن: شالكيٸز-ەرجاقاي-جانعابىل-بەكبولات-ارۋجان-قاراشا-قالمامبەت-شاقا-ساق-سەمەت-قۇدايبەردٸ-قاز-اقبۋرا-بايعازى-قۇرمانعازى-قۇلماقامبەت-ٶتەلٸ-اقباي دەپ تاراتادى. دەمەك, شالكيٸز – ەلەششتٸڭ ون توعىزىنشى اتاسى. ەلەش قارييا شەجٸرەسٸنە قاراعاندا, التىنشى اتاسى اقبۋرا باتىردى بەرٸش سارجالا باتىرمەن بايلانىستى ەڭگٸمەلەيدٸ.
شالكيٸز شىققان قوياس رۋى قازٸرگٸ نوعاي حالقى قۇرامىنداعى تايپالار مەن رۋ اتتارى اراسىندا كەزدەسپەيدٸ. بۇعان قاراعاندا, نوعاي ورداسىنىڭ كٶپتەگەن رۋلارى ەدٸلدٸڭ كاۆكاز بەتٸنە كٶشەندە, قوياس رۋى تٷگەلدەي الشىن اراسىندا قالسا كەرەك. نەمەسە قوياس رۋى نوعاي باتىر دەۋٸرٸنەن (حٸٸٸ ع-دان بەرٸ) الشىن اراسىندا جٷرگەن تٷرٸك-موڭعول رۋلارىنىڭ بٸرٸ, كەيٸن بارىپ «نوعايلى» نە «نوعاي-قازاق» رۋى قۇرامىنا كٸرۋٸ مٷمكٸن. دەمەك, قوياس رۋى باعزى «نوعايلى» رۋى بولسىن ەلدە نوعاي ورداسى سارقىنشاعى بولسىن, قالاي بولعاندا دا, شالكيٸز نوعايلى ەلٸندە, نوعايلى ايماعىندا – باتىس قازاقستان ٶڭٸرٸندە دٷنيەگە كەلٸپ, بار ٶمٸرٸن ەدٸل, جايىقتان قازان مەن تٷمەنگە, جەمنەن سىر ساعاسىنا دەيٸنگٸ قىپشاق دالاسىندا ٶتكٸزگەندٸگٸ اڭعارىلادى.
«…ٶز زامانى ٷشٸن قادٸرلٸ دە قۇرمەتتٸ كەيبٸر شىعارمالارى اۋىزشا عانا تاراپ قويماي, جازباشا دا تاراعاندىعى تۋرالى بولجام جاساۋعا يتەرمەلەيدٸ. مٷمكٸن, بٸزگە جەتكەن م.وسمانوۆ, ع.مۇشتاح (ع.قاراش) جيناقتارىنا نەگٸز بولعان ەل ٸشٸندەگٸ قولجازبالار, ٷپٸ ارحيۆٸندەگٸ «قازاق ٶلەڭدەرٸ مەن حيسسالارى» سول دەۋٸردەگٸ جازبالاردان بٸرەۋ كٶشٸرۋ ارقىلى جەتكەن مۇرالار بولار. مۇنداي جازبالار ەرتەلٸ-كەشتٸ ارحيۆ قازىنالارى مەن سول كەزدە نوعايلى اتالعان ايماقتان تاراعان تٷركٸ تٸلدەس حالىقتار اراسىنان تابىلۋى مٷمكٸن.
شالكيٸزدٸڭ «عيزمەت يەم بي تەمٸر», «بەيتەرەك», «ارىق حان», «قاتىناسى بيٸك كٶلدەردەن», «بوز ٷستٸندە وت جاققان», «مەن يەمنٸڭ كٷنٸندە» ٶلەڭدەرٸ مەن كەيبٸر جىر جولدارى قازاق, نوعاي اراسىنان جينالعان جىراۋ مۇراسىنىڭ قاي-قايسىسىندا دا كەزدەسەدٸ. ال شالكيٸز مۇراسىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرٸ كٶلەمدٸسٸ سانالاتىن «بي تەمٸرگە ايتقانى», «بي تەمٸردٸ حاجى ساپارىنان توقتاتۋعا ايتقانى», «شاعىرماق بۇلت جاي تاستار» تولعاۋلارىنىڭ قازاق اراسىنان جينالىپ, الدى بۇدان بٸر عاسىر بۇرىن (1875) جارىق كٶرگەن. شالكيٸزدٸڭ بٸزگە جەتكەن جىرلارى تٷگەلدەي ازاماتتىق, ەلەۋمەتتٸك ليريكاعا جاتادى. ول ٶز كٶڭٸل كٷيٸن تولعايتىن بٸردٸلٸ-ەكٸلٸ تولعاۋىنىڭ ٶزٸندە دە ٶمٸر زاڭدىلىعىن, زامان ٷلگٸسٸن قاتار سۋرەتتەي وتىرادى. جىراۋ – «وت باسى. وشاق قاسىنىڭ» قاراپايىم پەندەشٸلٸك حالٸنە اينالماي, ٶزٸنە دەيٸنگٸ ھەم ٶز زامانىنداعى قيلى-قيلى سىرلارعا كٶز جٸبەرەدٸ, ٶمٸردە كٶرگەن كٶپ جايلارىن كٶڭٸل تارازىسىنا سالىپ, قورىتا تولعايدى, كٶسەم كٶڭٸلمەن, ٶنەگەلٸ سٶزبەن ٸزگٸلٸككە ٷندەيدٸ.
شالكيٸز شىعارمالارى وي, مازمۇنى جاعىنان قيسىندى, جٷيەلٸ كەلەدٸ. مىسالى, ٶلەڭ جولدارى بٸرٸندە ازداۋ, كەيبٸرەۋٸندە كٶبٸرەك ون بٸر تيرادادان تۇراتىن «بي تەمٸرگە ايتقانى» تولعاۋىن الايىق. كەشە عانا تەمٸر بي سارايىندا شالقىپ جٷرگەن ٶزٸ بي, ٶزٸ باتىر اتاقتى جىراۋدى بٷگٸن تاعدىر تٷزگە تەنتٸرەتسە, جىر دٷلدٷلٸنٸڭ باق, مانسابىن كٶرە الماعان وردا ماڭىنداعى «كٷيبەڭدەسكەن كٶپ جامان» جانىنداي ساناپ, بەك سەنگەن تەمٸر بيدٸ بۇعان قارسى قويسا, جىراۋ نە دەمەك, ٶز كٶڭٸل كٷيٸن قالاي جەتكٸزبەك? جىراۋ تەمٸر بيگە دەگەن ٶكپە-ىزاسىن, ونىڭ ماڭىنداعى جاندايشاپتارعا دەگەن كەكتٸ ھەم سٸلتٸلٸ سٶزدەرٸن بٸردەن لاق ەتكٸزبەي, الىستان ورعىتا, ٶز حالٸن تابيعات قۇبىلىستارىنا ۇقساتا, جۇپتاستىرا, سالىستىرا تولعايدى. شالكيٸز نٶسەر الدىنداعى تٷنەرگەن اسپاندى, كٶكشٸلدەن سوققى جەگەن قۇس ەركەسٸ قۋدىڭ قايعىلى حالٸن تەكتەن-تەك ايتىپ وتىرعان جوق.
مٸنە, العاشقى تيرادانىڭ سوڭعى تٶرت جولىنىڭ ٶزٸندە دە جاناما حابار ايتقانداي, جاي جوسپارمەن, مەڭزەي تولعايدى. ال ەكٸنشٸ شۋماقتا ٶزٸ ٷشٸن تەمٸر بي كٸم ەدٸ, ٷشٸنشٸدە ٶزٸ تەمٸر ٷشٸن كٸم ەدٸ, — سونى جىرلايدى. كەمەل اقىل, كەنەن وي, بۇلتارتپاس بيٸك, تەپسٸنگەن تەگەۋرٸنمەن تەمٸر بيدٸ تٸزگٸندەپ, جۋاسىتىپ العان جىراۋ كەيٸنگٸ بەسٸنشٸ, التىنشى, جەتٸنشٸ, سەگٸزٸنشٸ, توعىزىنشى, ونىنشى شۋماقتارىندا اقىل, عيبراتقا كٶشەدٸ. شالكيٸز بۇل تۇستا «شاماڭدى بٸل, جاسىق جيما, اسىل جي» دەگەندەي. تەك تولعاۋ سوڭىندا عانا تاعى دا بەسٸك كٶڭٸلمەن ٷشٸنشٸ شۋماقتا ايتقان تەمٸرگە اق-ادالدىعىن دامىتا, تەرەڭدەتە تٷسەدٸ. شالكيٸز جىرلارىندا سۋرەتتەلەتٸن ادامدار – تەمٸر, ەزيكە, مانسۇر, ارىق حان جەنە جىراۋدىڭ ٶزٸ. جىراۋدىڭ ٶزٸن بٸز كٶبٸنەسە ليريكالىق «مەنٸ» ارقىلى تانيمىز. وسىلاردىڭ ٸشٸندە جىراۋدىڭ تەمٸر بي مەن ٶزٸن بەينەلەۋٸنەن سٶز زەرگەرلٸگٸن انىق اڭعارامىز. تەمٸردٸ قۇدٸرەتتٸ ەتٸپ كٶرسەتۋدە جىراۋ ونى ساحارا اسپانى استىندا كٶزدەگەن جەمٸنە جاسىنداي ويناپ, جايداي جارق ەتەر سۇڭقاردىڭ تەگەۋرٸنٸنە بالايدى. جىراۋ «قۋ سۇلتانى – ساھار, ساھاردى سايلاپ قاۋسىرعان بوز سۇڭقار» — تەمٸردٸ قۇس ازعىنى قۇلادىنعا قاراما-قارسى قويىپ, شەندەستٸرە سۋرەتتەيدٸ. شالكيٸز بەينەلەۋٸنٸڭ ەسەرلٸلٸگٸ سول — ەلگٸ سۇڭقاردىڭ سۇمدىق قايرات-قۋاتى مەن قيمىل-ەرەكەتٸن كٶرٸپ وتىرعانداي سەزٸنەسٸڭ. دەمەك, بۇل جىراۋ سٶزٸنٸڭ ەموتسييالىق ەسەر-قۋاتىنىڭ كٷشتٸلٸگٸ.
شالكيٸزدٸڭ «ارىق حان», «بوز ٷستٸندە وت جاققان», «ەجٸقام, سەن مانسۇرۇلى توقۋسان», «مەن يەمنٸڭ كٷنٸندە» سيياقتى ٶلەڭدەرٸندە تەمٸر بەينەسٸن تولىقتىرا تٷسەر دەتالدار مول. بۇلاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا تەمٸر تۋرالى ٷلكەن ماقتانىش سەزٸممەن ماداقتاي جىرلايدى. شالكيٸز اتالعان جىرلاردا ارىق حان, ەزيكە, مانسۇر سيياقتى شونجارلاردى تەمٸر وبرازىنا قاراما-قارسى بەينەدە سۋرەتتەيدٸ. جىراۋ بەينەلەۋٸنە قاراعاندا, ارىق حان – تەمٸردٸڭ تەگەۋرٸنٸنە تٶتەپ بەرە الماس تٶمەنشٸك ادام, ەزيكە – قاتىگەز, ەدٸلەتسٸز مىرزا. شالكيٸز جىرلارىنان جىراۋدىڭ ٶز بەينەسٸن دە اجىراتا تانۋ قيىن ەمەس. ول تەمٸرگە ارنالعان تولعاۋلارىندا ٶزٸن بيدٸڭ جان اياماس شىن بەرٸلگەن اق, ادال قىزمەتشٸسٸ – «كٶپ قۇلىنىڭ بٸرٸ» رەتٸندە سۋرەتتەيدٸ. بٸراق شەلكەز مەڭگٸ باقي سول كٷيدە, سول كٶڭٸلدە قالا بەرمەيدٸ. بايلىق مەن مانساپ, اتاق پەن ابىروي جەل ايداعان بۇلتتاي جٶڭكٸلٸپ جٷرە بەرٸپ, تار كەزەڭگە تاپ بولعان جىراۋ ٶمٸرٸنٸڭ بٸراز ٸزٸ وسى شۋماقتان دا بايقالادى. بۇل حاس باتىرعا تەن مەرتتٸك مٸنەزبەن قاتار, زامان تەلكەگٸنە تٷسٸپ, نەگە بولسا دا بەل بۋىپ, بەكٸنگەن جاننىڭ بەرٸك تەۋەكەلٸ مەن اشىنعان كٶڭٸلٸنٸڭ اقتارىلعان سىرى دەرلٸك. مۇنى ٶلەڭنٸڭ تەپسٸنٸپ كەلگەن تەگەۋرٸندٸ ىرعاعىمەن, كٷڭٸرەنٸسٸمەن كٷشٸ باسىم ٶلەڭ جولدارىنان مول سەزٸنەمٸز. مۇنداي ەۋەن شالكيٸزدٸڭ ەەدٸلٸم» تولعاۋىنا دا تەن. بٸرقاتار جولدارى قازتۋعان جىرىنا سەيكەس كەلەتٸن بۇل شىعارما – جىراۋدىڭ تۋعان جەرٸمەن امالسىز قوشتاسۋى, «شٶبٸ – سەكەر, سۋى – شەربەت» اتا قونىستى قيماس سەزٸمنەن تۋعان تەلەگەي تەڭٸزدەي تەرەڭ تەبٸرەنٸسٸ.
جىراۋ جاقسى مەن جامان ارقىلى ەر مەن ەز, مەرت پەن نەمارت سيياقتى ادام بويىندا كەزدەسەتٸن ەكٸۇداي كەرەعار قاسيەت-مٸنەزدەردٸ سالىستىرا سۋرەتتەۋ ارقىلى دەۋٸردەن دەۋٸرگە كٶشٸپ كەلە جاتقان كٶپتەگەن ٶمٸر سىرىن بايىپتى باعالايدى. شالكيٸزدٸڭ «قاتىناسى بيٸك كٶلدەردەن», «توبىلعىنىڭ بەرٸگٸ», «بوستانى باردى تەرەكتٸڭ», «ايدىنعا شٷيسەڭ, تاردان شٷي», «بار كٷشٸڭدٸ سىناماي» شۋماقتارى جەنە «شاعىرماق بۇلت جاي تاستار» دەيتٸن ۇزاق تولعاۋى – نە زاماندار بويى ٶمٸر تەجٸريبەسٸنەن قورىتىلعان سارالى ويلار جيىنتىعى, ٶمٸر اكسيوماسى دەرلٸك. بۇلاردا اقىل-عيربات تا, ٶنەگەلٸ ٶسيەت تە مول. بۇل سالاداعى تولعاۋلارىنان شالكيٸزدٸڭ ٶرٸستٸ ويلارىن, زامانا شىندىعىن, دەۋٸردٸڭ ەلەۋلٸ مەسەلەلەرٸن كٶتەرە بٸلگەن كەمەل پاراساتىن تاني تٷسەمٸز.
زەينوللا اباجانوۆ
