ەلٸ قابىلدانعان جوق بۇل زاڭ. كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەي تۇرعانىنا بٸراز بولدى. دٸن ٸستەرٸ مينيسترٸ بۇل مەسەلەنٸ قارا كٷزگە شەشٸپ تىنباق تٷرٸ بار.
ەندٸگٸ جەردە بەت-جٷزٸن تۇمشالاپ, پەرەنجە كيٸپ جٷرگەندەرگە 200 مىڭ تەڭگەگە ايىپپۇل سالىنۋى مٷمكٸن. دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ بەت-جٷزٸن كٶلەگەيلەيتٸندەرگە قاتىستى زاڭ جوباسىن الداعى قىركٷيەك ايىندا حالىق قالاۋلىلارىنىڭ الدىندا تانىستىرماق.
نازارباەۆ نە دەپ ەدٸ?
مۇنى ەرمەكباەۆ باستاعان جوق. نازارباەۆ ايتقان العاشقىدا. «قىزداردىڭ قارا كيٸم كيٸپ, ەركەكتەردٸڭ ساقال ٶسٸرۋٸنە تىيىم سالىنسىن" دەگەن پرەزيدەنت. تارقاتىپ ايتايىق.
مۇسىلماندار دٸني باسقارماسى ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋٸندە مۇنىڭ سەبەبٸن تٷسٸندٸرگەن.
قازٸر بۇل ٸسكە دٸن ٸستەرٸ مينيسترلٸگٸ مەن دٸني باسقارما بٸلەكتٸ تٷرٸپ تاستاپ كٸرٸسۋدە. ٸلگەرٸدە قارا جامىلىپ جٷرەتٸندەرگە 200 مىڭ تەڭگە ايىپپۇل سالىنۋى مٷمكٸن ەكەندٸگٸن ايتتىق. اتالعان زاڭنىڭ حيدجابقا قاتىسى بولمايدى. مۇنى مينيستردٸڭ ٶزٸ راستاپ وتىر.
«حيدجابقا تىيىم سالىنبايدى. مٷلدەم. حيدجاب – ادامنىڭ بەت-جٷزٸن جاپپايتىن كيٸم. حيدجابقا قارسى ەشكٸم ەشتەڭە دەپ جازعان جوق», – دەيدٸ ەرمەكباەۆ.
ايتۋىنشا, حيدجابدى پەرەنجەمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. شىنى كەرەك, شاتاستىرىپ جاتقاندار بار. ەسٸرەسە, ورىستٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىندا «حيدجابقا تىيىم سالىناتىن بولىپتى» دەگەن اقپارات ٶرٸپ جٷر...
سوسىن قاۋعا ساقال مەن قىسقا بالاق قايدا قالدى? بۇل دا نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى ەمەس پە ەدٸ? ەرمەكباەۆ ەزٸر بۇل تۋرالى تٸس جارعان جوق. «بٸر بٸلگەنٸ بار» دەپ توپشىلادىق. ەستۋٸمٸزشە, ەزٸر وسى مەسەلەنٸ مينيسترلٸك مٷفتيياتتىڭ ماماندارىمەن بٸرگە تالقىلاۋ ٷستٸندە ەكەن.
مينيستر ماقساتىنا جەتە مە?
جاڭا زاڭنىڭ باسقا دا قىرلارى بار. زاڭ جوباسىنا سەيكەس بۇدان بىلاي بالاسىنا ەكپە سالدىرۋدان باس تارتقان اتا-انالارعا دا جازا قاراستىرىلىپتى. انىعى, ايىپپۇل.
ەرمەكباەۆ بۇل مەسەلەنٸ بٸرازدان بەرٸ كٶتەرٸپ كەلدٸ, نەگٸزٸندە. مينيستردٸڭ دەرەگٸنشە, بٸر عانا بىلتىرعى جىلى دٸني ۇستانىمدارىنان اتتاپ كەتە الماعان 10 مىڭعا جۋىق اتا-انا بالالارىنا ۆاكتسينا سالۋعا قارسى شىعىپتى.
«بالا بەلگٸلٸ بٸر جاسقا تولعاندا دٸنگە قاتىستى شەشٸمدٸ ٶزٸ قابىلداسا قۇبا-قۇپ بولار ەدٸ. بالالاردىڭ اتا-اناسى اجىراسىپ كەتكەن جاعدايلار بولىپ, ولاردىڭ بٸرٸ قانداي دا بٸر دٸني ۇيىمعا تارتىلىپ جاتادى. بالا جول اپاتىنا تٷسٸپ, وعان قان كەرەك بولعان جاعدايلار بولدى. مىسالى, سول كەزدە اناسى قان قۇيدىرتۋعا قارسى بولدى. مۇنداي كەزدە ويلاناتىن ۋاقىت جوق, ادام ٶمٸرٸن قۇتقارىپ قالۋ كەرەك. سوندىقتان دا, وسى نورمانى كٷشەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلىپ وتىر», — دەگەن بۇدان بۇرىن ەل الدىندا ەسەپ بەرگەن مينيستر.
ەرمەكباەۆ ەكٸ سٶيلەمەيتٸنٸن اڭعارتىپ وتىر وسى ارقىلى. زاڭ جوباسى دەپۋتاتتار قولداۋىن تاپسا, ەكپەدەن باس تارتقان اتا-انالار 20 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە ايىپپۇل تٶلەيدٸ.
توق ەتەرٸن ايتقاندا, زاڭ قاتاڭدايدى. تالاپ كٷشەيەدٸ. زاڭدى ورىنداماعاندار ايىپپۇل تٶلەۋگە مەجبٷر بولادى.
جاڭا قۇجات جايىندا ەل-جۇرت نە ويلايدى ?
ايدوس سارىم, ساياساتتانۋشى:
قىسقا دا نۇسقا ايتايىن. دٸندٸ ٶزٸڭ ٷشٸن ۇستان. اللانىڭ جولىندا جٷرگەنٸڭدٸ باسقا بٸرەۋگە مٸندەت ەتپە.
مەنٸڭ ويىمشا, بالا كەمەلەتتٸك جاسقا تولمايىنشا, وعان ساناسىنا قانداي بٸر دٸني نانىم-سەنٸمدەردٸ كٷشتەپ, قيناپ تىقپالاۋدىڭ قاجەتٸ جوق. كەمەلەتتٸك جاسقا تولعاننان كەيٸن ادام ٶزٸنٸڭ العان ٸلٸمٸمەن ۇستانىمىنا ساي تاڭداۋ جاساۋ كەرەك. سول سەبەپتٸ, ٶز باسىم كٸشكەنتاي بالالارعا ناماز وقىتۋعا, حيدجاب كيگٸزۋگە نەمەسە دٸنگە قاتىستى باسقا دا تالاپتاردى ورىنداتۋعا قارسىمىن.
دۋلاتبەك قىدىربەكۇلى, ساياساتتانۋشى:
بٸز – زايىرلى مەملەكەتپٸز عوي. دەمەك, دٸنگە قويار تالابىمىز دا زايىرلى مەملەكەتتٸڭ ۇستانىمىنا ساي بولۋى كەرەك. بەت-اۋزىن تۇمشالاۋعا تىيىم سالۋ – بٸر جاعىنان قاتەلٸك. دەموكراتييالىق قاعيدالارعا قايشى. بٸراق دەل قازٸر مەملەكەت مٷددەسٸ بۇدان جوعارى تۇرۋى تيٸس. سولاي ەمەس پە?
سوڭعى كەزدەگٸ وقيعالاردىڭ ٶزٸ مۇنداي زاڭدى قابىلداۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر. مەن بٸلسەم, ەلٸمٸزدە اتا زاڭدى مويىندامايتىن, شاريعاتتىڭ ٶلشەمدەرٸمەن ٶمٸر سٷرەتٸندەر بار. ولار جۇرتتان جىراقتا جٷرە المايدى قايتكەن كٷندە. زاڭ الدىمەن وسىنداي ازاماتتاردىڭ وي-پٸكٸرٸن ٶزگەرتۋگە باعىتتالۋى تيٸس.
اعابەك قوناربايۇلى, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ ٶكٸلٸ:
بٷگٸنگٸ تاڭدا مەدرەسەدە وقىپ جاتقان قارىنداستارىمىزعا اشىق تٷستٸ ورامال, كٶك تٷستٸ كيٸم ٷلگٸلەرٸن دايىنداپ جاتىرمىز. وسىناۋ كيٸم ٷلگٸلەرٸ ەڭ الدىمەن شاريعاتقا ساي, دەستٷرٸمٸزگە دە قايشى كەلمەيدٸ. باستىسى قوعام الدىندا وعاش كٶرٸنبەيدٸ.
سوسىن مۇسىلمان قىز-كەلٸنشەكتەرگە كيٸم كييۋ ٷلگٸسٸندە شاريعات تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ جەنە قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرلەرٸن ەسكەرٸپ, جيناقى كيٸنۋگە كەڭەس بەرۋدەمٸز. قارا تٷستٸ كيٸم-كەشەكتەردٸڭ, اتاپ ايتقاندا, پەرەنجەنٸڭ دەستٷرٸمٸزگە جات, اتا-بابالارىمىزدىڭ جولى ەمەستٸگٸن ايتىپ ۇعىندىرۋدامىز.
ساقال قويۋعا قاتىستى دا جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتقان جايىمىز بار. ساقال قويۋدىڭ ٶزٸندٸك ەدەبٸ مەن مەدەنيەتٸ بولاتىنىن جاماعاتقا اقپاراتتىق تۇرعىدان ۇعىندىرىپ جاتىرمىز.
دوساي كەنجەتاي, دٸنتانۋشى:
بٸراق بۇدان ەلگٸ ادامنىڭ ٸشكٸ جان دٷنيەسٸ ٶزگەرە مە? رۋحى, تٸلٸ, دٸلٸ, جٷرٸس-تۇرىسى تٷزەلە مە? قارا كيٸم ٶز الدىنا, قىسقا بالاق ٶز الدىنا, دەل بۇعان كەلگەندە مەملەكەت تىيىم سالا المايدى ولارعا. سەبەبٸ, ادامنىڭ ٸشٸنە كٸرٸپ شىعا المايدى. سىرتتان كەلٸپ جاتقان قازاقتىڭ تٷسٸنٸگٸنە, تۇرمىسىنا جات قۇندىلىقتارمەن كٷرەستە ەلٸ دە بولسا, ساۋاتتى شەشٸم قابىلداۋ كەرەك. مەملەكەت باسشىسى بەكەر ايتقان جوق قوي: «…تەرروريزممەن كٷرەسەمٸز دەپ, يسلاممەن كٷرەسٸپ كەتپەڭدەر», – دەپ. وسىنى ەسكەرۋ كەرەك.
مەملەكەت قازٸر زايىرلىلىق پرينتسيپتەرٸن جەتٸلدٸرگەلٸ جاتىر. بۇل قانداي جولمەن جٷرەدٸ? زايىرلىلىقتى جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن بۇعان تازا عىلىمي تۇرعىدان توقتالۋ قاجەت. كەشەگٸ كەڭەستٸك زاماندا جۇمىس ٸستەگەن ەدٸس تەسٸلدەر قازٸرگٸ كٷنگە كەلمەيدٸ. ولاردىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ ٶلگەن. زايىرلىلىق – اتەيزم ەمەس, ٶيتكەنٸ.
ەبدٸكەرٸم مومىنوۆ, دٸنتانۋشى:
ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەر ٶز الدىنا ادامنىڭ قارا كيٸمدٸ تەگٸننەن تەگٸن كيمەيتٸنٸن ەسكەرۋ كەرەك. ەيەل بالاسى بەتٸن تۇمشالاپ السا, ەرلەر جاعى قىسقا بالاقپەن جٷرسە, مۇنىڭ بٸر سەبەبٸ بار دەگەن سٶز. جايدان-جاي جاسالمايدى. بالاق قىسقارتۋ, سەلەفيتتەرگە تەن ساقال ٶسٸرۋ ەلدٸڭ نازارىن بٸردەن اۋدارادى. قوعام قاۋٸپتەنەدٸ بۇدان.
ودان دا قاۋٸپتٸ جاعى بار. مۇنداي جولعا تٷسكەن ادام بۇل وبرازدى باسقالارعا دا تاڭۋى مٷمكٸن عوي? سولاي ەمەس پە? بۇدان كەيٸن ەلگٸ ادام مەن قوعامنىڭ اراسىندا قايشىلىقتار تۋىندايدى. ال مۇنىڭ ارتى نەگە الىپ كەلەتٸنٸن بەرٸمٸز بٸلەمٸز. دٸن ٸستەرٸ مينيسترلٸگٸ تاراپىنان ۇسىنىلعان جاڭا قۇجات وسىنىسىمەن ٶزەكتٸ.
باقىتجان ساتەرشينوۆ, فيلوسوفييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
بٸرٸنشٸ, مىنانى تٷسٸنۋ كەرەك. يرانداعى نەمەسە ساۋد ارابيياسىنداعى بەت-اۋزىن تۇمشالاعان كيٸم – بارشا مۇسىلمان ەيەلدەرگە مٸندەتتٸ كيٸم ٷلگٸسٸ ەمەس. بۇلار اتالعان ەلدەردٸڭ سالت-دەستٷرلەرٸ مەن مەنتاليتەتٸنە ساي تاڭدالعان.
ەكٸنشٸدەن, قۇراندا ەيەل بالاسىنىڭ كيەتٸن كيٸمٸنٸڭ ناقتى فورماسى ايتىلماعان. ەيەلدەر دەنە-تۇرقىن قاتتى كەسكٸندەمەيتٸن كەڭ, ەكٸ قولى, بەت-ەلپەتٸ, توبىعىنىڭ تٶمەنگٸ جاعىنان بٶلەك باسقا بارلىق جەرٸن جاباتىن كەز-كەلگەن كيٸم ٷلگٸسٸن تاڭداپ كيە الادى. جالپى يسلام دٸنٸ ەستەتيكاعا ساي كيٸم ٷلگٸسٸنە قارسى ەمەس. مۇنى دا بٸلۋ كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, تاريحتى وقىعان بولساڭىز, كەزٸندە ەر ٶڭٸردەگٸ قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ ٶزٸندٸك كيٸم ٷلگٸلەرٸ بولعان. جاس ەرەكشەلٸگٸنە قاراي ولارعا ارناپ ورامال مەن كيمەشەك ٷلگٸلەرٸ تٸگٸلگەن. ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازٸر مۇنىڭ كٶپشٸلٸگٸ ۇمىت قالدى.
مەنٸڭشە, قازٸرگٸ كٷنٸ جۇرتقا ەۋەلٸ ورامالدى, جامىلعىنى ەمەس, جالپى دٸني ساۋاتتىلىقتى كٶتەرەتٸن يمان مەسەلەلەرٸن, سەنٸم نەگٸزدەرٸن ناسيحاتتاۋ كەرەك. يمان مەسەلەسٸ شەشٸمٸن تاپقان ورتادا دٸننٸڭ كەز-كەلگەن بۇيرىقتارى مەن تىيىمدارى جەڭٸل شەشٸلەدٸ.
ەرمەكباەۆ نە دەيدٸ?
پەرەنجە? بۇل – بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸزگە جەنە سالت-دەستٷرٸمٸزگە جات نەرسە. ٶيتكەنٸ, قازاق ەيەلدەرٸ بەت-ەلپەتٸن جاباتىن قارا كيٸم كيمەگەن. ونىڭ ٷستٸنە بۇل مەسەلەدە كيٸمنٸڭ ىڭعايلىلىعىنا, ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸنە قاراۋ كەرەك. ادامنىڭ سەنٸمٸ, ونىڭ يمانى بەرٸك بولسا, ەشقانداي كيٸم نەمەسە سىرتقى كٶرٸنٸستەر ىقپال ەتە المايدى. ەلباسىنىڭ ايتقان سٶزدەرٸنٸڭ ماعىناسى دا – وسى.
ۇلى اباي ايتقانداي, «اللا دەگەن سٶز – جەڭٸل, اللاعا اۋىز – قول ەمەس. ىنتالى جٷرەك, شىن كٶڭٸل, ٶزگەسٸ حاققا جول ەمەس». يمان ەڭ الدىمەن ادامنىڭ جٷرەگٸندە بولۋى كەرەك. قانداي بەينەمەن جٷرۋ, بۇل ەرينە, ەر ادامنىڭ ٶز قۇقىعى. بٸراق تەرٸس اعىمداردىڭ جەتەگٸندە جٷرگەندەر وسىنداي كيٸم كييۋ ارقىلى وسى مەملەكەتتٸڭ قۇرىلىمىمەن جەنە ساياساتىمەن كەلٸسپەيتٸنٸن, قوعامعا قارسى ەكەندٸكتەرٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ.
دايىنداعان دۋمان بىقاي
