قۇستار مەكەنٸ
«قورعالجىن» جەنە «ناۋرىزىم» مەملەكەتتٸك تابيعي قورىقتارى – قازاقستاننىڭ دالالى اۋماعىندا ورنالاسقان ەكٸ كلاستەرلٸك اۋماق. ەكٸ اۋماق تا جىل سايىن افرو-ەۋرازييالىق ۇشۋ جولىمەن ميلليونداعان جىل قۇستارى توقتايتىن ماڭىزدى ورىن بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار قۇستاردىڭ سانى كٷن ٶتكەن سايىن ازايىپ بارا جاتقان قۇستارىنىڭ بالاپان باسىپ, كٶبەيۋٸنە قولايلى ايماق.
يۋنەسكو-نىڭ قازاقستانعا قاتىستى شەشٸمٸنەن كەيٸن ەكٸ قورىقتىڭ دا وسى ماقساتتاعى جٷگٸنٸڭ اۋىرلاي تٷسۋٸ انىق. ەكٸ قورىقتا بۇدان بىلاي تابيعات انانىڭ كەيپٸن كەتٸرمەي, اڭ, قۇستارىن, قورعاۋعا مٸندەتتٸ. اتالعان مٸندەتتەمەلەردٸ ناۋرىزىم مەملەكەتتٸك تابيعي قورى قازٸرگٸ تاڭدا ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدٸ.
قوستانايدىڭ كٶرٸكتٸ جەرلەرٸ كٶپ. بٸراق مۇنداي سۇلۋلىقتى كٸتاپ بەتٸنەن عانا كٶرگەنٸم بار (ەسٸلٸ, ول دا ناۋرىزىمنىڭ بٸر كەيپٸ بولعان-اۋ دەيمٸن). تابيعات انا – بٷكٸل تٸرشٸلٸك اتاۋلىنىڭ قۇتتى قونىس مەكەنٸ, التىن ۇيا بەسٸگٸ. سۇلۋ تابيعاتتى كٶزبەن كٶرٸپ, جانىڭمەن سەزٸپ, سول قالپىندا سٷيە بٸلۋ – ادامزاتقا قۇدايدىڭ سىيلاعان تاماشا قاسيەتٸ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدٸ.
يە, ناۋرىزىم قورىعىنا كٸرگەن ۋاقىتتا دەل وسىنداي سەزٸمدٸ باستان كەشتٸم. جالپى قورىقتىڭ اۋماعى بٸر-بٸرٸمەن وقشاۋ جاتقان تٶرت بٶلٸكتەن تۇرادى. تٸرسەك – قاراعاي, سىپسىن – اعاش, ناۋرىزىم – قاراعاي, كٶلدٸ جٷيەلەردەن سارىمويىن, اقسۋات كٶلدەرٸ جەنە جەكە جاتقان جاركٶل كٶلٸ بار. قورىق اۋماعى 191 381 گەكتار جەردٸ الىپ جاتىر.
«ناۋرىزىمدا» 687 تٷرلٸ ٶسٸمدٸك بار
ناۋرىزىم – مەملەكەتتٸك تابيعي قورىعى ٶسٸمدٸكتەر مەن جانۋارلار دٷنيەسٸنٸڭ بيولوگييالىق الۋان تٷرلٸلٸگٸ مەن گەنەتيكالىق قورىن تابيعي جاعدايدا ساقتاپ, دامۋىن زەرتتەۋگە ارنالعان ەرەكشە قورعالاتىن اۋماق. قورىق اۋماعىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ٶتكٸزۋ ٷشٸن, ياعني, ەكوجٷيەلەردٸڭ دامۋ ديناميكاسىن, ٶسٸمدٸكتەرمەن جانۋارلاردىڭ الۋان تٷرلٸلٸگٸن, ولاردىڭ ٶسٸپ-ٶنۋٸن, تارامدالۋىن زەرتتەۋدە مونيتورينگتٸك باقىلاۋلاردى «تابيعات جىلناماسى» باعدارلاماسى بويىنشا, سونىمەن قاتار باسقا دا قورىقتا جوسپارلانعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقارۋ ٷشٸن پايدالانىلادى.
قورىق باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ناۋرىزىم قورىعى شەتەلدٸڭ مىقتى بيولوگ, ورنيتولوگ ماماندارىن قاتتى قىزىقتىرادى ەكەن. ٶيتكەنٸ, قورىق تٷرلٸ جانۋارلار مەن ٶسٸمدٸكتەر ەلەمٸنە ٶتە باي.
جاز ايلارىندا شەتەل عالىمدارى كەلٸپ, عىلىمي جۇمىستار جٷرگٸزەدٸ. بٸز بارعاندا نەمٸس فوتوگروفى اينالانى فوتوعا تٷسٸرٸپ, تابيعاتتىڭ تاماشا سۇلۋلىعىنا تاڭداي قاعىپ جٷر ەكەن. جەر سۇلۋلىعىنا سٷيسٸنگەن بولۋى كەرەك, تاياعىنىڭ ورنىنا تاسپاسىن ۇستاعان فوتوگروف الداعى جىلى تاعى كەلمەكشٸ ەكەن.
شەتەلدٸكتەردٸ ٶزٸنە ماگنيتتەي تارتقان «ناۋرىزىم» قورىعىنىڭ قۇپيياسى نەدە?! «ناۋرىزىم» مەملەكەتتٸك تابيعي قورىعى ديرەكتورى باقىتجان جەكٸجانۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قورىقتا قوتىر قايىن, اق قايىڭ, بوزشاعىل, كەدٸمگٸ قاراعاي, تەرەك, يتمۇرىن, توبىلعى, كاسپەي تالى ٸسپەتتٸ 687 تٷرلٸ ٶسٸمدٸك ٶسەدٸ ەكەن. سولاردىڭ ەڭ تانىمالى – «ناۋرىزىم قاراعايى».
اتالعان اعاش تەك, «ناۋرىزىم» اۋماعىندا عانا ٶسەدٸ. اعاشتىڭ دٸنٸنە ەكٸ ادامنىڭ قۇشاعىنا سىيمايدى. بيٸكتٸگٸ ٷش مەتردەن تٶمەن بولمايدى.
قورىق قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ سٶزٸنە سەنەر بولساق, «ناۋرىزىم» قاراعايى ٶتە مايلى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى اتالعان اعاشتى جاعار ماي ٸستەۋ ٷشٸن قولدانىپتى. ال ودان قالعانى اربا مايلاۋعا پايدالانعان ەكەن. تٸزسٸز جاۋ ٶرت تە وسى اعاشتىڭ جيٸ ماڭايلايتىن بولىپ شىقتى. كٶبٸندە كٶكتەن نايزاعاي تٷسكەندە وت تۇتانىپ, بٸراز اعاش وتقا وراناتىنىن قورىقشىلار قىنجىلىسپەن ايتتى.
بٷگٸندە ارنايى جاساقتالعان توپ كٷن كٷركٸرەسە, بيٸك مۇنارانىڭ باسىنا شىعىپ, اينالانى كٸرپٸك قاقپاي باقىلاۋعا الادى. «بيىل جاز ورمان اراسىندا بۇرق ەتكەن التى اعاشتى ٶز كٷشٸمٸزبەن سٶندٸرٸپ الدىق. ارنايى كٶلٸك قۇرالدارى اعاش اراسىنا كٸرە المايدى. كٸرگەنمەن, قۇم اراسىنا كەپتەلٸپ, ٶزگە تٷگٸل, ٶزٸن قۇتقارۋى مۇڭعا اينالادى. سوندىقتان دا, قۇم شاشاتىن تراكتورمەن جەنە ٶز كٷشٸمٸزبەن وتتى اۋىزدىقتاۋعا تىرىسامىز», – دەيدٸ ارنايى جاساق ٶكٸلٸ.
جالپى, «ناۋرىزىم» قورىعىنىڭ نەگٸزٸ وسىدان جەتپٸس جەتٸ جىل بۇرىن قالانعان. سول كەزدە ونىڭ جالپى اۋماعى 320 مىڭ گەكتار جەردٸ قۇراپتى. كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە قورىقتىڭ كەيبٸر بٶلٸكتەرٸ ەگٸن ەگۋ ٷشٸن پايدالانىلسا, ەندٸ بٸر بٶلٸك اعاشى-وتىن مەن ماي شىعارعان. بۇعان ورماندى جايلاعان ٶرتتٸ قوسىڭىز. سونىڭ سالدارىنان قورىقتىق كٶلەمٸ 70 مىڭ گەكتارعا دەيٸن كەمٸگەن. قىسىلتاياڭ كەزدەرٸ قورىق جابىلىپ تا قالعان كٶرٸنەدٸ. ناۋرىزىم قورىعى – ەلٸمٸز ەگەمەندٸگٸن العاننان كەيٸن عانا جاندانا باستاعان سىڭايلى.
قورىقتا 6 ەكولوگييالىق سوقپاق بار
«ناۋرىزىم» قورىعىندا جىرتقىش اڭدار ٶتە كٶپ. ەسٸرەسە, بۇل ٶلكەدە قاسقىر كٶپ كەزدەسەدٸ. كٶكتەم, كٷز ايلارىندا قورىقشىلار ولاردىڭ مەكەنٸن انىقتاپ, ٷيٸرلەرٸنٸڭ قانشاعا جەتكەنٸن باقىلاۋ جاسايدى. ەزٸرگە, جىرتقىشتار ادامعا شاپپاپتى.
– بٸزگە تەجٸريبە, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە كەلگەن جاندار اينالادان كٶرٸپ, ٷركٸپ جاتادى. ال شەتەلدٸكتەر بولسا, قىزىقتاپ فوتوسۋرەتكە تٷسٸرۋگە ۇمتىلادى. بٸزدٸڭ ٶلكەگە عىلىمي جۇمىس بارىسىندا شەتەلدٸكتەر جيٸ كەلٸپ تۇرادى. ولاردان ٶز عالىمدارىمىز دا قالىسپايدى. ٶزٸمٸزدٸڭ وبلىستىق وقۋ ورىندارىنان بٶلەك الماتى, استاناداعى ستۋدەنتتەر دە بٸزدٸڭ جاققا جيٸ ات باسىن بۇرادى, – دەيدٸ قورىقشىلار.
عالىمداردىڭ كٶبٸ شٶپتەس ٶسٸمدٸكتەردٸ زەرتتەيدٸ ەكەن. ەسٸرەسە قاۋ بەتەگە بوز, قىزعىلت قاۋ, تاسپا قاۋ, كەدٸمگٸ بەتەگە, قۇم بەتەگە, كەرمەك, سور بۇيىرعان, قۇم سالاۋباس, جاناگٷل, قۇس سٷتتٸگەنٸ, كٶكشاعىر جۋسانى, لەسسينگ جۋسانى, اقشىل جۋسان, ومبى قيياق ٶلەڭ, بۇزاۋباس سوراڭ, سارسازان, اقسورا, شوبەر اقتٸكەنٸ, الابۇتا, جاۋقازىن, قوسگٷلدٸ قىزعالداق, جاتاعان قىزعالداق, شرەنگ قىزعالداعى, اشىق, قۇندىز شٶپتەرٸ تۋريستەردٸڭ نازارىن ٶزدەرٸنە قاتتى اۋداراتىنىن بٸلدٸك.
سونىمەن قاتار «ناۋرىزىم» قورىعى قۇستارىمەن دە كٶرٸكتٸ. مۇندا اققۋلار, قاز-ٷيرەكتەر (قىزىل جەمساۋ قاراشا قاز, شيقىلداق-قاز, اقماڭدايلى قاز, تارعاق, جالباعاي, بۇيرا بٸرقازان, بەزگەلدەك, سۇرت تىرنا, اق باس تىرنا, دالا قىرانى, يتەلگٸ, قاس-قالداق ت.ب.) مەكەندەيدٸ.
دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا كەلۋشٸلەردٸڭ كٶڭٸلٸن اۋداراتىن بيولوگييالىق جەنە لاندشافتتىق سوقپاق ٶڭدەلگەن. سوقپاقتار باعىتى بويىنشا تۋريستٸك- ەكسكۋرسييالىق جەنە عىلىمي-تانىمدىق جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە قولدانىلادى. ساپار جەلٸسٸن اۆتو-كٶلٸكپەن جەنە جاياۋ سەۋٸر ايىنان باستاپ قازان ايىنا دەيٸن تاماشالاۋعا بولادى. ەر سوقپاق 3-4 ايالدامادان قۇرالعان.
بٸرٸنشٸ ساپار جەلٸسٸ «بۇلاق» دەپ اتالادى. مۇندا بەت اعاش ورمانى, قورىق كٶرٸنٸسٸ جەنە بۇلاقتى باق كوردون اۋماعى اۆتوكٶلٸك ايالداماسى جەنە دەمالىس ورىنى جابدىقتالعان.
ەكٸنشٸ ساپار جەلٸسٸ «ناۋرىزىم قىلقاندى ورمانى» دەگەن اتقا يە. جەرگٸلٸكتٸ ماماندار بۇل ساپار جەلٸسٸن قورىقتىڭ جٷرەگٸ دەسەدٸ. سەبەبٸ, مۇندا قىلقان جاپىراقتى ورماننىڭ الۋان تٷرلٸ جىرتقىش قۇستار جەنە اڭدار, (يتەلگٸ, قۇر, بٷركٸت, كيٸك, اقبٶكەن, قابان, تٷلكٸ, قاسقىر, بورسىق) مەكەن ەتەدٸ. اقسۋات كٶلٸنەن قىزىل كٸتاپقا ەنگەن قانشاما سۋ قۇستارىن كەزدەستٸرۋگە بولادى (قىزىل باس سٷڭگۋٸر, سٷر ٷيرەك, اقباس ٷيرەك, اققۇتان, قاراباي, قىزعىلت بٸرقازان, ت.ب.). قالعان ساپار جەلٸلەرٸ «دٶڭگەلەك سور», «ساز قالدىعى», «اققۋلى» بولىپ كەتە بارادى.
