ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العالى بەرٸ قارت تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرٸن اقتارۋعا قول جەتٸپ, رۋحى بيٸك بابالارىمىزدى عاسىرلار قويناۋىنان ارشىپ الىپ, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ تٶرٸنە شىعارا باستادىق. بولمىسىنان ەرەكشە جاراتىلعان سەرگەك جانداردىڭ ٸزگٸ قاسيەتتەرٸنە ٷڭٸلۋ, تانىمدى تاعىلىمدارىن تانۋ ٶسكەلەڭ ۇرپاققا تەلٸم. ەسٸرەسە, تەكتٸلٸكتٸ قاستەرلەگەن قازاقى ۇعىمعا وراي ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن سارالاپ, ٶزەكتٸ مەسەلە ەكە مەن بالا جالعاستىعىنا وي جٷگٸرتۋ. وسى ماقالادا جاقىباي بيدٸڭ بالاسى تٶرەحان اقىننىڭ ٶنەردەگٸ بەينەسٸ, قايراتكەرلٸك قىرى, بالا تەربيەسٸندەگٸ ىقپالى ەكشەلەنەدٸ.
ەر كٸمنٸڭ ٶز تەگٸن, قايدان شىققانىن بٸلۋگە قۇشتارلىعى, ٶزٸنٸڭ تٷپ-تامىرىن تەرەڭنەن تارتقىسى كەلەتٸنٸ تىم ەرٸدەن كەلە جاتقان قازاققا تەن تانىمدىق ۇمتىلىس. تەكتٸلٸك تامىرىنا ٷڭٸلسەك تٶرەحان اقىننىڭ اتاسى سالپىق بي توقارىستاننان تارايتىن بەسمۇراتقا بيلٸك قۇرعان, ەكەسٸ جاقىباي وسى بيلٸكتٸ جالعاستىرىپ, مىرزامكەلدٸ رۋىنىڭ تۋماتاي تارماعىنا بيلٸك جٷرگٸزگەن. اتاسى دا, ەكەسٸ دە جەرٸ باي, بەرەكەلٸ ەلدٸڭ كٶشٸن باستاپ, ۇرپاقتارىنا ۇلاعاتتى جول قالدىرعان ادامدار. *
سالپىق بي كٷللٸ سانالى عۇمىرىن ەل يگٸلٸگٸنە سارپ ەتكەن ادام. ۋاقىت ىقپالىمەن قازاق بولمىسىنىڭ جەنە قازاق ەلٸنٸڭ جاڭا باعىتقا بۇرىلۋى سالپىق بي زامانىنىڭ ساعاسىنا قۇيادى. جاقىباي بيدٸڭ دەۋٸرٸندە قازاق قاۋىمىنىڭ كٶشپەلٸ تٸرلٸگٸ وتىرىقشىل مەدەنيەتكە بەت بۇرىپ, كەڭەستٸك ساياساتتىڭ قىسپاعىنا ۇشىراۋ كەزەڭٸنە ۇلاسادى. الماعايىپ زاماندا ٶمٸر سٷرگەن ەكٸ بي دە «بٸر كٸسٸنٸڭ بالاسىنداي, بٸر قولدىڭ سالاسىنداي» دەگەن ۇستانىمعا سٷيەنٸپ, اسقاق ارماندارىمەن ەلٸن بەرەكە-بٸرلٸككە ۇيىتىپ, جۇرتىنىڭ جاراسىمدى تٸرلٸكپەن ٶسٸپ-ٶنٸپ ٶركەندەۋٸنە ىقپال ەتكەنٸ سٶزسٸز.
جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا سوۆەت وداعى ورناپ, قوعامدىق فورماتسييا ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. يتجىعىس, الاساپىران زامان كەلدٸ. وسى تۇستا جٸگٸتتٸك جاسقا ٸلٸككەن تٶرەحان اتام باسىنان كٶپتەگەن قيىندىقتاردى ٶتكەرەدٸ. ارحيۆكە ٷڭٸلسەم, ارنايى حاتقا تٷسكەن دەرەكتەر مول بولاتىنى حاق. بٸراق, ەكەمنٸڭ ٶتٸنٸشٸنە وراي قولىما ەرتەرەك قالام الدىم. سونىمەن, اتامنىڭ بەينەسٸ ەجەم ايتقان جەنە ەكەمنٸڭ ەستە ساقتاعان ەڭگٸمەلەرٸ نەگٸزٸندە سومدالدى.
سالپىق اتاسى مەن جاقىباي ەكەسٸنٸڭ ٶمٸرٸنە وي جٷگٸرتسەك تٶرەحان اتامنىڭ قادٸرلٸ دە قاستەرلٸ ازامات بولۋى تابيعي زاڭدىلىق دەسەم دە بولار. اتام سۋان تايپاسىنىڭ قاسيەتتٸ اتامەكەنٸ بەلجايلاۋ تٶرٸندە اتاجۇرت «باساتقاراعاي» قونىسىندا دٷنيەگە كەلگەن ەكەن. جەر تاريحىن بەدەرلەسەك, قويناۋى قۇتتى ارقاس تاۋى, ونىڭ كەڭ اۋقىمدى ەرەنقابىرعا سالماۋى سالپىق اتامىزدان بەرٸ تۋماتاي ۇرپاقتارى قازىعىن قاققان قاسيەتتٸ قاراشاڭىراق. سالپىق اتامىز ارقاس تاۋىنىڭ ارعى بەتتەگٸ شىعىس سالماۋىن دا, باتىسقا قاراي جالعاسقان بەرگٸ بەتتەگٸ ەرەنقابىرعا سٸلەمٸن دە مەكەندەگەنٸ بەلگٸلٸ. جاقىباي اتامىزدىڭ پەشەنەسٸنە بۇيىرعانى تەك باتىس سالماۋى ەرەنقابىرعا تاۋىن قونىس ەتۋ بولىپتى. تٶرەحان اتامىز بولسا, بالالىق شاعىن ارقاس تاۋىنىڭ باتىسى ەرەنقابىرعا سالماۋىندا ٶتكٸزٸپ, تاعدىر تەلكەگٸمەن ارعى بەتكە ٶتكەندە سالپىق اتاسى مەكەندەگەن شىعىس قاپتالىنا بارىپ تۇراقتاپتى.
ارعى بەتتە الاتاۋ ايماعى اتالعان ارقاس تاۋىنان باستاۋ العان كەگەن ٶزەنٸنٸڭ شىعىس جاعىنداعى قىراتتى جوندار ٶرنەكتەگەن كەڭ القاپتىڭ جالاعاش** دەگەن قونىسىن مەكەندەگەن ەكەن. تاۋدىڭ ارقاس اتاۋى, مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, سۋان تايپاسىنىڭ «داي» تارماعىنان تاراعان 28 - ٸنشٸ ۇرپاعى ارقاس اتامىزدىڭ قۇرمەتٸنە قويىلعان دەپ تٷسٸنەم. تٶرٸندە ارقاس تاۋى اسقاقتاعان الاتاۋ ايماعى بٸزدٸڭ بابالاردىڭ تابانىنىڭ ٸزٸ سايراپ جاتقان بايىرعى سۋان تايپاسىنىڭ مەكەنٸ ەكەنٸ تاريحتان بەلگٸلٸ.
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى جەلٸسٸنە ٷڭٸلسەك, تۋماتاي بابامىزدان جالعاسقان باتىلدىق قاسيەت, شەشەندٸككە ۇلاسقان العىرلىق پەن تاپقىرلىق قابٸلەتتەر ەستە تولاستاعان ەمەس. قوعامدىق فورماتسييا ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ, قازاق قاۋىمىنا تەن شەشەندٸك ينستيتۋتى بيلٸكتەن ىعىستىرىلعاندا, جاقىباي اتامىز سوڭعى بيلٸكتٸ جٷرگٸزٸپ, ەكٸنشٸ ۇلى نۇرعاليدى بولىستىققا ٶتكٸزٸپتٸ. وسىلاي سوۆەت وداعى قۇرىلىپ, قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان بيلٸك ينستيتۋتى مەن ٶمٸر سٷرۋ ەدەت-ەدەپتەرٸ ٷلكەن ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرايدى. وسى الماعايىپ دەۋٸردە جاقىباي بيدٸڭ اۋىل قامقورشىسى بولعان قايراتكەرلٸك قىر-سىرى اشىلادى.
مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ: «قۇنانبايدىڭ كٸم بولعانىن بٸلمەسەك, ابايدىڭ كٸم ەكەنٸن بٸلۋ قيىن» دەگەنٸن ەسكەرسەك, تٶرەحان اتامنىڭ ەكەسٸ جاقىباي تۋماتايعا بيلٸك جٷرگٸزگەن شەشەن عانا ەمەس, قارىمدى قايراتكەر, ەرٸ ٶنەرلٸ جان بولعان. جاقىباي بيدٸڭ ەل باسقارۋداعى سارا جولىن ەكٸنشٸ ۇلى نۇرعالي جالعاستىرادى, ال ەۋلەتكە تەن ٶنەرگە دەگەن قۇشتارلىقتى جالعاستىرعان تٶرتٸنشٸ ۇلى تٶرەحان اتامىز ەكەن. ارعى بەتتەگٸ الاتاۋ ايماعىندا تٶرەحان اتام ادۋىندى ايتىس اقىنى رەتٸندە تانىلعان. دومبىرا قۇلاعىندا ويناعان ٶنەرلٸ بولىپتى, قۇلاققا ەسەرلٸ ەسەم داۋسىمەن ەن ايتىپ, دومبىراسىمەن كٷمبٸرلەتٸپ كٷي شەرتەدٸ ەكەن.
اتامنىڭ ازاماتتىق بەينەسٸن سومداۋ بارىسىندا, اتقامٸنەرلەر قوسىنىن بٶلە جارىپ قاراستىرعاندى جٶن سانادىم. سالپىق بي باستاعان, جاقىباي بي جالعاستىرعان دەۋٸردٸڭ ادامدارى قازاقتىڭ دالالىق دانالىعىنا جەتٸك, سالت-دەستٷرٸنە جٷيرٸك توبىنا جاتادى. ولار قازاقتىڭ بايىرعى جول-جورالعىسىنا قانىق ەدٸ. تٶرەحان اتام تەلٸم العان ۇستازدار دا وسى يگٸ جاقسىلار بولدى. ەكٸنشٸ قوسىن اتقامٸنەرلەردٸڭ جاڭاشا توبى. بۇل توپتى ەل «يگٸ جاقسىلار» ەمەس «شولاق بەلسەندٸلەر» دەپ اتادى. مۇحتار ەۋەزوۆ ايتقانداي, ولار وتارشىلىق جٷيەنٸڭ ٶنٸمٸ, سول سەبەپتٸ «نەرسٸز» توپ بولىپ سانالادى.
ەل جادىندا ساقتالعانى - جاقىبايدىڭ بالالارىنا ٷلكەن سەنٸم ارتا وتىرىپ, «تەگٸڭە تارت» دەگەن ٶسيەت سٶزٸ:
باباڭ اسقار تاۋ بولسا, سەن شوقىسىڭ.
تاۋدان شوقى وزبايدى, ول ٶمٸرلٸك شىن.
ەكەڭ اسقار تاۋ بولسا, سەن ورمانسىڭ,
ورمان تاۋعا جاراسار, ونى قىمتاپ تۇرعاسىن.
باباڭ سەنٸڭ تەلەگەي تەڭٸز بولسا تۋلاعان.
ۇيات شىعار تەڭٸزدەن بۇلاق بولىپ تۋماعان.
باباڭ سەنٸڭ ٶتسە ەگەر تۇلپار مٸنٸپ, تۋ ۇستاپ.
ەلٸڭ ٷشٸن, جەر ٷشٸن, ەركەككە جوق تۇرىسپاق.
شىندىعىندا, جاقىباي اتام باباسىنىڭ يگٸ ٸسٸن جالعاستىرعان, ٶز دەۋٸرٸنٸڭ اقىلدى, كٶرەگەن ادامدارىنىڭ بٸرٸ بولعان. سوندىقتان دا, ۇرپاعىنىڭ رۋحى بيٸك, «تابانى تايماي» ەلٸ ٷشٸن «تۋ ۇستاپ, تۇلپار مٸنگەنٸن» ارمانداعان اسقاق جان بولىپتى. الاساپىران كەزەڭدە دە ۇرپاقتارى ەكە اڭساعان ارمان ٷدەسٸنەن شىعىپ, سەنٸمٸن اقتادى. نۇرعالي سوۆەت ٷكٸمەتٸ كەلگەنشە بولىس بولدى, جاركەنت ۋەزٸندە /تابيعات قورعاۋ قوعامى/ باسشىلىق قىزمەتتەر اتقاردى. ارعى بەتتە اۋىلىنا زەڭگٸ, سونان سوڭ اۋدانعا اقالاقشى بولدى. ەرعالي جاركەنت ۋەزدٸك جاستار قوعامىنىڭ حاتشىسى بولعان.
تٶرەحان اتام ٶنەرپاز بولعان ەكەن, الاتاۋ ايماعىنا اقىندىعىمەن اتاعى شىققان «سەگٸز قىرلى, بٸر سىرلى» سەرٸ جان بولىپتى. نۇرعالي قىزمەتپەن قۇلجا قالاسىنا اۋىسىپ كەتكەن سوڭ, اۋىلدىڭ تٸزگٸنٸن ۋىسىندا ۇستاپ, ەل-جۇرتىنىڭ يگٸلٸگٸنە ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرلٸك قابٸلەتٸمەن دە تانىلعان ەكەن.
جالپى, تٶرەحان اتام ٶمٸردٸڭ تالقىسىن كٶپ كٶرٸپ, اششى دەمٸن تاتقان ادام. ەرينە, بەيبٸت تٸرلٸكتٸڭ, قايىرىمدىلىقتىڭ دا قادٸرٸن باسىنان ٶتكەرگەن. ەلقيسسا 1927 جىلدىڭ كٷزٸنەن باستالادى. سوۆەت دەۋٸرٸنٸڭ «شولاق بەلسەندٸلەرٸ» جاقىباي بيدٸ باي بولعان, بي بولعان, ەلدٸ قاناعان, كولحوزداستىرۋعا قارسى دەگەن سىلتاۋمەن مال-مٷلكٸن تەركٸلەۋگە /كەمپەسكەلەۋگە/ جەنە قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن بالالارى نۇرعالي مەن ەرعاليدى «كۋلاكتىڭ» بالالارى دەپ ۇستاپ, يت جەككەنگە جەر اۋدارماق بولادى. مۇنى الدىن-الا سەزگەن نۇرعالي سول جىلى كٷزدە قاسىنا ەرعاليدى ەرتٸپ «قازان كٶلٸ» ارقىلى ارعى بەتكە ٶتٸپ كەتٸپتٸ. مالدىڭ يەسٸ رەتٸندە قۇجاتتارعا تٶرەحان اتام جازىلعان دەيدٸ, ٶيتكەنٸ جىلقىنى قارايتىن دا, جاقسى بٸلەتٸن دە اتام بولىپتى. سوندىقتان, ۇجىمداستىرۋ /كولحوزداستىرۋ/ ناۋقانىندا تٶرەحان اتام «قۋلاك» اتانىپ, جاركەنتتەگٸ تٷرمەگە جابىلادى.
قازاق حالقىنىڭ تاريحىنداعى كەزدەسەتٸن «اقتاڭداق» بەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمدىق ٷردٸسكە /كوللەكتيۆتەندٸرۋ/ ٶتكٸزۋ ساياساتى بولدى. ول كەزدە ساياسي ناۋقان رەتٸندە ٸسكە اسىرىلسا, سوڭى كٷردەلٸ ساياسي پروبلەماعا اينالدى. وسىنداي راحىمسىز جٷيەنٸڭ نٶكەرلەرٸ دە ٶز كەزٸندە راحىمسىز بولدى. ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى شىققانداردى (استىق ٶتكٸزبەگەن, مالىن سويعان, ت.ب. ) اياۋسىز جازالادى. قيت ەتسە ولاردى تاپ جاۋلارى قاتارىنا قوسىپ, وڭدى-سولدى سوتتاپ, تەركٸلەۋ ناۋقانىن جٷرگٸزٸپ وتىردى. ەجەمنٸڭ ايتۋىنشا, كەمپەسكەگە تٷسكەن جاننىڭ بار دٷنيەسٸ مەن ٷستٸندەگٸ كيٸمٸنە دەيٸن تٷك قويماي تارتىپ الىپ وتىرعان. ول جۇمىس ەدەتتە كەشقۇرىم نەمەسە تٷن ورتاسىندا باستالادى ەكەن.
ەسٸرەسە ورتا اۋقاتتى جاندارعا بايلانىستى كٶپ قاتەلٸكتەر جٸبەرٸلٸپتٸ. كٶپشٸلٸك جاعدايدا «شولاق بەلسەندٸلەر» ولاردى وڭاشالاپ, كولحوزشىلاردىڭ جينالىستارىنا قاتىستىرماي, كۋلاكتار مەن بايلار قاتارىنا جاتقىزىپ, كەمپەسكەلەنەتٸندەر تٸزٸمٸنە ٸلٸكتٸرٸپ وتىرعان. ەڭ سوراقىسى, ورتا اۋقاتتى جانداردىڭ دٷنيە-مٷلكٸن الدىن-الا ەسەپكە الماي, «شولاق بەلسەندٸلەر» ۇناعان /كٶزٸنە تٷسكەن/ زاتتاردى ٶزدەرٸنە الىپ قالىپ, قالعانىن اكتٸلەپ كولحوزعا ٶتكٸزەدٸ ەكەن. كولحوز مٷشەلەرٸنە باقشا ەگۋگە تىيىم سالىپ, تاۋىقتارى مەن سيىرلارىن كولحوزعا تاپسىرۋ تالاپ ەتٸلگەن. كٶزدەرٸنە جاقسى ات تٷسسە, سول جەردە تارتىپ الىپ, مٸنٸپ كەتٸپ وتىرعان. سٶيتٸپ كوللەكتيۆتەندٸرۋ نەتيجەسٸندە ەلگە «زورلىق جاساۋ» ساياساتى ٶمٸرگە كەلٸپ, ەكٸمشٸل-ەمٸرشٸل جٷيەگە پەرمەن بەرٸلٸپتٸ. كٷشتەپ كوللەكتيۆتەندٸرۋدەن قورىققاندار, شەكارا اسىپ كەتۋگە مەجبٷر بولعان.
شەكارادان ٶتپەك بولعانداردىڭ بارلىعىنا «بانديتتەر», «ەلدٸ ازعىرۋشىلار» دەپ قاراعان. حالىقتىڭ اۋا كٶشۋٸنە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, «شولاق بەلسەندٸلەر» جاساعان «قورلىق پەن زورلىق» سەبەپ بولعان دەپ تٷسٸنەم. كەمپەسكەلەۋ ساياساتىنداعى بۇرمالاۋشىلىقتار, جەر كولحوزعا ٶتكەن سوڭ, كەدەي-كەپشٸكتٸڭ سالعىرتتىعىنان ەگٸننٸڭ شىقپاي قالۋى, تاۋىعىنا دەيٸن تارتىپ العان سوڭ, تابىس تابۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ تارىلۋى سيياقتى سەبەپتەر, ەرينە, حالىقتىڭ بايىرعى اتامەكەنٸ ارعى بەتكە ٶتۋٸنە يتەرمەلەدٸ.
تٷلكٸنٸڭ قۇيرىعىنداي بۇلاڭداعان زاماندا اتامنىڭ ارعى بەتكە ٶتۋ حيكاياسى دا قىزىققا تولى. بٸرنەشە مەرتە تٷرمەدەن قاشىپ شىعۋعا ۇمتىلعان ەكەن, سەتٸ تٷسپەپتٸ. تٷرمەگە قامالعانداردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ جاسى بولعاندىقتان «قاشسا وسى قاشادى» دەگەن كٷدٸكپەن مىقتى كٷزەت قويعان ەكەن. وسىلاي اباقتىدا تٶرت جىلدان استام جاتىپتى. «شولاق بەلسەندٸلەردٸڭ» كٶرسەتكەن زورلىق-زومبىلىعى بويىنشا سوۆەت ٷكٸمەتٸنە تٷسكەن تولاسسىز ارىز-شاعىمداردان سوڭ, تٷرمەدە جاتقانداردىڭ ٸستەرٸن قايتا قاراۋعا, جالامەن جاتقانداردى بوساتۋعا نۇسقاۋ بولىپتى. تٷرمەدەگٸلەرگە قايتا تەرگەۋ جٷرگٸزٸلگەندە, اتام جاڭادان ٷيلەنگەنٸن, ٶزٸنە تيٸستٸ بٸر اتى بار ەكەنٸن جەنە 20 جاستا سونشا مول دٷنيە جيناي المايتىنىن ايتادى. كوميسسييا مٷشەلەرٸ اتامنىڭ «باي» بولماعانىن, شەكارادا ەكەسٸنٸڭ جەنە باۋىرلارىنىڭ اتىلعانىن ەسكەرە وتىرىپ, قولىنا اقتاۋ قاعازىن بەرٸپتٸ.
تٷرمەدەن بوساعان اتام, جاركەنت قالاسىنان جاياۋلاتىپ اتاقونىس «ەۋليەاعاش» اۋىلىنا بارىپ, سالپىق اتاسىنىڭ كٷمبەزٸنە كەلٸپ دۇعا جاسايدى. سول كٷنٸ سالپىق كٷمبەزٸنٸڭ ٸشٸنە تٷنەيدٸ. ونداعى نيەتٸ مىنا الاساپىران زاماندا تۋعان جەرگە قايتا ورالاتىن ۋاقىت بولار ما, بٸر كٷن بولسا دا اتا-باباسىنىڭ, ٶزٸنٸڭ تۋعان توپىراعىن قۇشاقتاپ جاتىپ, ەلٸنە-جەرٸنە دەگەن ساعىنىش ماۋقىن باسايىن دەگەن وي ەدٸ. تاڭ قىلاڭ بەرە شٸكٸمە (شكم - شكولا كرەستيانسكوي مولودەجي) ارقىلى ٶسەككە تٷسسە, ٶزٸممەن بٸرگە تٷرمەدە جاتىپ, اقتالىپ شىققاندار وتىن دايىنداپ جٷر ەكەن. «جولى بولار جٸگٸتتٸڭ جەڭگەسٸ الدان شىعادى» دەمەكشٸ, سولاردىڭ كٷزەتشٸسٸ ەمٸر سايماعامبەتوۆ دەگەن ازامات احۋالدى بٸلگەن سوڭ: «سەن جاياۋ نە بٸتٸرەسٸڭ, مەن انا ارباعا جەككەن اتتاردى وتقا قويام, سول كەزدٸ پايدالان دا, ورىسقا كٶرسەتپەي اتتى مٸنٸپ كەت, مەنٸڭ ساعان ٸستەگەن جاقسىلىعىم وسى, ەل-جۇرتىڭا سەلەم ايت» دەپ جاناشىرلىق تانىتادى.
كٷندٸز قالىڭ قاراعاشتىڭ ٸشٸنە جاسىرىنىپ, اتتاردى اربادان شىعارىپ وتقا قويعان مەزەتتە, ٸشٸندەگٸ تەۋٸر اتقا جايداق مٸنٸپ الىپ, شىعىسقا قاراي جول تارتادى. تالدى اۋىلىنىڭ اياعىنداعى ٶتكەلگە جاقىنداعاندا ارتىنان ەكٸ-ٷش دٷركٸن مىلتىق اتىلىپتى. بۇل ەمٸردٸڭ ٶزٸن پەلەدەن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن اتقان وعى ەكەن. وسىلاي, قازاق حالقىنىڭ بٸر-بٸرٸنە بٷيرەك بۇرعان باۋىرمالداعى بٸر قازاقتىڭ تالايلى تاعدىرىنا مۇرىندىق بولادى. ەتتەڭ, قازاقتىڭ بارشا ازاماتتارى ەمٸردەي باۋىرمال بولسا عوي, قازاق اۋىلىنىڭ ٸشٸ بٷلٸنٸپ, بەرەكەسٸ قاشپاس ەدٸ. ەمٸردەي ازامات جولىقپاسا اتام ٷيٸرٸنە قوسىلار ما ەدٸ?!
ەمٸر سايماعامبەتوۆ پانفيلوۆ اۋدانىندا زاڭ قىزمەتكەرٸ بولىپ ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸندە باسشى قىزمەتتەر اتقارعان ەكەن. «كٶكتال» سوۆحوزى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, كٶكتال اۋىلدىق ساۋدا بٶلٸمٸنٸڭ /سەلپو/ باستىعى بولىپ سوۆەت دەۋٸرٸندە كٶپ جىل ەڭبەك اتقارعان زەردەلٸ, كٶپتٸ كٶرگەن, كٶرەگەن كٸسٸ بولعان دەيدٸ. اتاما وسىلاي جاقسىلىق جاساعان ەمٸر اعايمەن ەكەم ەدەپحان جەنە اعاتايىم ەۋەلحان ەتەنە ارالاسىپ, سىرلاس بولىپ, ٶمٸردەن وزعانشا سىيلاسىپ ٶتٸپتٸ. ەمٸر اعاي ەكەمە تٶرەحان اتامنىڭ تٷرمەدە وتىرىپ, اقتالىپ شىققانشا ەكٸ مەرتە قاشىپ شىعۋعا ەرەكەت جاساعانىن ايتىپتى. سوندا كٷزەتشٸلەرگە «اناۋ قاشىپ بارا جاتىر, سەندەر نە قاراپ وتىرسىڭدار» دەپ ايتقاندار تٷرمەدە بٸرگە جاتقان جاقىن تۋىستار ەكەن. قازاققا تەن پەنداۋي ٸشتارلىق قوي, ٶزٸمنەن اسپاسىن دەگەن قاراۋ نيەت. جالپى, وسى تاۋقىمەت سول جىلدارعى دٷيٸم قازاق بالاسىنىڭ موينىنا تٷسكەن قىرسىق ەدٸ. ول دەۋٸردە تٶرەحان اتام سيياقتى «كٶرەتٸن كٷنٸ, تاتاتىن دەمٸ بار» ادامدار عانا امان قالىپتى.
«ەكەدەن پۇل قالعانشا, ۇل قالسىن» دەگەندەي, قيىن قىسپاقتا امان قالعان اتام ارعى بەتكە ٶتٸپ, جاقىباي ەۋلەتٸنٸڭ تٸرلٸگٸنە قان جٷگٸرتٸپتٸ. «ەكٸ تاۋ قوسىلماسا دا, ەكٸ ەل قوسىلادى» دەگەن سٶزگە قۇلاق اسساق, ٶمٸردٸڭ ٶتكەلەكتەرٸن باستان كەشكەن ەمٸر اعايدىڭ اۋىلى دا ارقادان وسى ٶڭٸرگە اۋىپ كەلگەندەر ەكەن. «كٸمنٸڭ ايىل-تۇرمانىن تٷگەل قىلعان» دەگەن سٶز وسىنداي كەزەڭدەردە ايتىلعان بولار.
قازاق حالقى ەجەلدەن جىلقى تٷلٸگٸن قاستەرلەپ, «تٶرت تٷلٸكتٸڭ باسى» دەپ ارداقتاعان. وسى بٸر قاسيەتتٸ تٷلٸكتٸڭ اتام ٷشٸن ورنى ٶتە ەرەكشە. قازاق ٷشٸن جىلقى تەكتٸلٸكتٸڭ بٸردەن-بٸر نىشانى سانالاتىنىن ەسكەرسەك, اتامنىڭ سەرگەك بولمىسى دا جىلقىعا دەگەن قۇشتارلىقتان سومدالعان بولار. ات جالىن تارتىپ مٸنگەننەن باستاپ بالالىق, جٸگٸتتٸك شاعى جىلقى باعۋمەن ٶتٸپتٸ. مٸنگەنٸ جٷيرٸك پەن جورعا, قىسى-جازى ٸشكەنٸ قىمىز, جەگەنٸ قازى-قارتا مەن جال-جايا, تاقىمىنان قۇرىق, قانجىعاسىنان شالما تٷسپەيدٸ ەكەن. ەكەسٸ جاقىباي بي مالشى جالداماعان سوڭ, مالدى اعاسى تەشٸمەن جەنە بالاسى تۇتقابەك باعادى ەكەن. تٶرەحان اتامدى قاسىنا ەرتٸپ جٷرٸپ, جىلقى باعۋدىڭ قىر-سىرىنا باۋلىعان ٶزٸنٸڭ ٷلكەن اعاسى تۇتقابەك بولىپتى. تۇتقابەك اتانى اۋىل «ەلديٸم» دەپ اتاعان ەكەن.
جاز كەزٸندە ساۋىن بيەلەردٸ عانا اۋىل تٶڭٸرەگٸندە ۇستاپ, قالعان جىلقىلاردى ٷيٸر-ٷيٸرٸمەن تاۋ بٶكتەرلەتٸپ, ەركٸن قويا بەرەدٸ ەكەن. ايىنا ەكٸ-ٷش رەت تٷگەندەپ,
جەيٸلٸم اۋىستىرىپ وتىراتىن بولعان. قالعان ۋاقىتىن جايلاۋ تٶرٸندە توي تاماشالاپ, ٶلەڭ ايتىپ, قىز-كەلٸنشەكتەرمەن ايتىسقا تٷسٸپ, كٶكپار تارتىپ, قىزىق دۋمانمەن ٶتكٸزەدٸ ەكەن. ەڭ قيىن كەزەڭ قىس مەزگٸلٸ بولىپتى. قىس ايازدى بولىپ, قار قالىڭ جاۋعان جىلدارى, جىلقىنى تەبٸندەۋگە ٶرٸسٸ ىڭعايلى ٸلەنٸڭ بويىنداعى سالپىق تٷبەگٸنە نەمەسە قارادالاعا وتارلاتادى ەكەن. ول كەزدە جىلقىنىڭ جاۋى يت-قۇستان گٶرٸ بارىمتاشىلار مەن ۇرى-قارىلار بولىپتى. جىلقىشىلار وسال بولسا, ٶزدەرٸن بايلاپ, جىلقىنى تايلى-تاياعىنا دەيٸن قالدىرماي ايداپ كەتۋدەن تايىنباپتى. ەسٸرەلەپ ايتقاندا «جىلقىشىنىڭ بٸر تٷنگٸ كٷزەتٸ - بٸر جىلعا بەرگٸسٸز تاريحقا» پارا-پار ەكەن.
جىلقىنىڭ قىر-سىرىنا ٷڭٸلٸپ, ىعىن تٷسٸنٸپ, ەردايىم توسىننان كەلگەن قاتەرگە تويتارىس بەرە الاتىن الىمدى ادامنىڭ عانا جىلقىسى ٶسكەن. ەركٸمگە بۇيىرا بەرمەيتٸن سەرگەكتٸك, سەزٸمتال قاسيەتتەر جىلقى باققان ازاماتتاردىڭ قىراعى بولۋىنا, شيراق بولۋىنا يتەرمەلەگەن. تٷنٸ بويى اي كٷزەتٸپ, جۇلدىز ساناپ, اسپانمەن سىرلاسىپ, ات ٷستٸندە نەشە الۋان ويدىڭ جەتەگٸندە جٷرۋ ادامنىڭ ويىن شيراتىپ, سەزٸمٸن ۇشتاپ, دەنەسٸن سەرگٸتەرٸ حاق. اتقا مٸنگەن قازاقتىڭ كٶڭٸلٸ مارقايىپ شىعا كەلەتٸنٸن ەسكەرسەك, جىلقى باعۋ قييالىڭدى دا قيياعا ۇشىرادى-اۋ. اتامنىڭ سەرگەكتٸگٸ مەن سەرٸ مٸنەزٸ جىلقى باققان كەزٸندە سومدالعان بولار دەپ توپشىلايمىن.
ەكەسٸنەن دارىعان اتبەگٸلٸك قاسيەت بالالىق شاعىنان جىلقى باعىپ, ات باپتاعان تٶرەحان اتامنىڭ جىلقى تانۋداعى قابٸلەتٸن شىڭداي تٷسكەن ەكەن. جىلقى باعۋ اۋىل ازاماتتارى ٷشٸن كٷن كٶرٸس قامى بولسا, تٶرەحان اتام جىلقىنى تاڭداپ مٸنٸپ, جٷيرٸگٸن باپتاپ, بەيگەدەن وزدىرۋدى, جورعاسىن جاراتىپ جارىستان كەلتٸرۋدٸ ٶنەر تۇتىپتى. جٷيرٸك باپتاپ, جورعا جاراتۋ – قازاق حالقى ٷشٸن ٷلكەن ٶنەر سانالعان. ات باپتاۋ ٶنەرٸندە قانمەن سٸڭگەن قابٸلەت جىلدار بويى ۇشتالىپ, اتتىڭ سىرىن كٶزٸنەن ۇعاتىن دەڭگەيگە دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ ەكەن. تٶرەحان اتام دا ەكەسٸ جاقىباي, اتاسى سالپىق بي ٸسپەتتٸ اتتى قۇلىنىنان جازباي تانىعان اتبەگٸ بولىپتى. جاستايىنان جىلقى باعىپ, ات جالىن تارتىپ مٸنگەننەن ات باپتاۋدىڭ سىرىنا مەڭدەگەن اتام, جٷگٸرەتٸن اتتى تٷر-تۇرپاتىنان تانيتىن سىرالعى سىنشى ەكەن.
ٶرٸستە جايىلعان جىلقىنىڭ ٸشٸنەن سامالعا قارسى جٷرٸپ جايىلعان, سۋ ٸشكەندە اعىستى ٶرلەي ٸشەتٸن, وتتاعاندا جايىلىم شٷيگٸنٸن قاربىتىپ ورىپ جەيتٸن, وقىس قيمىلعا ٷرٸكپەيتٸن اتتى جاقسى جىلقىعا بالاپتى. اتتىڭ بٸتٸمٸن سىناعاندا: كەۋدەسٸ كەڭ بولسا جىلقىنىڭ جٷرەگٸ مەن ٶكپەسٸنە قىسىم تٷسپەيدٸ دەپ ومىراۋلى, كەڭ تىنىستى, ساعاقتى بولعانىنا مەن بەرەدٸ ەكەن. شوقتىعى بيٸك, باۋىرى جازىق, بەلٸ قىسقا, سەگٸزكٶزٸ بيٸك جىلقىلار جۋان سٸڭٸرلٸ, بوتا تٸرسەك, قۇيما تۇياق بولسا اتتىڭ اياق الىسى اۋقىمدى, شابىسقا شىدامدى بولاتىنىن بٸلدٸرەدٸ دەپ ايتادى ەكەن. اتتىڭ قولتىعى سىرتقا تەۋٸپ ورنالاسقانىنا, قابىرعاسى ۇزىن, كٶلبەۋ بولعانىنا دا ەرەكشە مەن بەرٸپتٸ. اتتىڭ تٸسٸن اشىپ, كٷرەك تٸس قاتارى مەن ازۋ تٸس قاتارىنىڭ اراسىنداعى كەتٸك الشاق بولسا, ونى دا جاقسى قاسيەتتٸڭ نىشانىنا بالاپتى. جۇتقىنشاعىنان قاتتىراق قىسىپ ۇستاعاندا جاسقانشاقتاماي الدىنا قاراي سوزىلىپ بوساعان جىلقىنى جٸگەرلٸ ات دەپ باعالايدى ەكەن. ات تاڭداۋدا اتام: «ات تاڭداۋدىڭ بٸرىڭعاي قالىپتاسقان ەدٸسٸ جوق, ٸشكٸ تٷيسٸككە سٷيەنگەن جٶن» دەگەن ۇستانىمدى ۇستانىپتى.
ات جاراتۋدا «قالىپتاسقان قالىپ, بەلگٸلٸ بٸر ٷلگٸ بولمايدى» دەپ وتىرادى ەكەن. ەر اتتىڭ مٸنەزٸنە, جاراتىلىسىنا قاراي باپتاۋ كەرەك ەكەنٸنە مەن بەرٸپتٸ. اتتىڭ مٸنەز-قۇلقىن, ٸشكٸ سىرىن تولىق مەڭگەرٸپ, سوعان وراي ەرەكەت ەتەدٸ ەكەن. بەيگەگە قوساردا اتتىڭ قاباعىنا ەرەكشە قاراپتى. كەيدە جاراعان اتتىڭ كٶڭٸل-كٷيٸ بولماسا, دايىندالعان جٷيرٸكتٸ بەيگەگە قوسپايدى ەكەن. اتتى جاراتقاندا ەجەلدەن قالىپتاسقان قاعيدا شەڭبەرٸندە قالىپتى ەدٸستەر قولدانىپتى. مىسالى, كەشكٸ سالقىنمەن ٶرٸسكە جٸبەرٸپ, كٷن كٶتەرٸلە ۇستاۋ. شٶبٸ قۋاتتى, شٷيگٸن ٶرٸستٸ تاڭداۋ. اتتىڭ ەركٸن جايىلىپ, اۋناپ-قۋناپ سەرگەك سەزٸنۋٸ ٷشٸن قاسىنا بٸرگە جٷرگەن ٷيٸرسەك اتتاردى قوسىپ جايىلىمعا جٸبەرۋ.
جاراتۋ بارىسىندا اتتى اياڭداتىپ, بٸرتە-بٸرتە بٶرٸ اياڭعا كٶشٸپ, جەلە جورتىپ, ەكپٸنمەن جەلدٸرٸپ, شاپتىرىپ وتىرۋ ارقىلى تىنىسىن اشىپ, بۇلشىق ەتتەرٸن شيراتىپ, سٸڭٸرٸن بەكٸتەدٸ ەكەن. وسى شىنىقتىرۋ ەدٸسٸ كٷن ٶتكەن سايىن ارتا تٷسەدٸ ەكەن. ەڭ باستىسى جىلقى تەرلەۋ كەرەك. سونان سوڭ, تاڭ اسىرۋ مٸندەتتٸ. ەلەڭ-الاڭنان ٶرٸسكە جٸبەرٸپ, كٷن كٶتەرٸلگەندە كٶلەڭكەگە ىڭعايلاۋ دا بۇلجىماس قاعيدالاردىڭ بٸرٸ. ات ٸشٸن تارتىپ, قۇرعاق تەزەك تاستاعاندا عانا قارا جارىسقا سالادى ەكەن. جارىس ۇيىمداستىرۋدىڭ ماقساتى وزىپ كەلۋ ەمەس, اتتىڭ مٷمكٸندٸگٸن بايقاۋ بولىپتى. «اتتىڭ سىرى يەسٸنە مەلٸم» دەگەندەي اتتىڭ سىرىن بٸلٸپ, مٷمكٸندٸگٸن باعامداپ, بەيگەگە دايىندىعىن وسىلاي انىقتاپتى.
اتتىڭ بابىنا كەلۋٸ دە, ەرينە, ەر تٷرلٸ بولادى. كەيبٸر اتتار توقجاراۋ كٷيٸندە شابادى, كٶبٸنە, ٸش تارتىپ, ەتٸ جەڭٸلدەگەن اتتار جاقسى جٷگٸرەتٸنٸ ايتىلادى. اتتى بابىنا كەلتٸرۋ تۋرالى ماعلۇماتتاردى تولىق ايتىپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس. مەن, مىرزاحان جاقىبايۇلى اتامنان ەستٸگەن ەڭگٸمەگە سٷيەنٸپ, تٶرەحان اتامنىڭ ات باپتاۋ ەدٸستەرٸنە قىسقاشا شولۋ جاسادىم. ەڭگٸمە بارىسىندا ۇققانىم, اتتى بەيگەدەن كەلتٸرەتٸن اتبەگٸلەر جاراتىلىسى ەرەكشە ادامدار ەكەن. ٸشكٸ تٷيسٸگٸ ەرەكشە دامىعان, سىنشىلىق قابٸلەتٸ جىلدار بويى تەجٸريبە بارىسىندا زەردەلەنگەن اتبەگٸلەر عانا اتتىڭ بابىن تاۋىپ, بەيگەنٸڭ تالابىنا قاراي جاراتا الاتىنىنا تەنتٸ بولدىم. تٶرەحان اتامنىڭ وسىنداي اتبەگٸلەر ساپىنان ورىن العانى - ۇرپاقتارى ٷشٸن ٷلكەن ماقتانىش. ات تانۋ دا, ات باپتاۋ دا, ات مٸنۋ دە – ٶنەر دەپ تٷسٸنەم. قازاق دالاسىنىڭ سەنٸن كٸرگٸزگەن اتبەگٸلٸك ٶنەر اتامنىڭ «سەگٸز قىرلى» ازامات بولعانىنا مۇرىندىق بولعان-اۋ دەپ ويلايمىن.
«ٶنەر – تاۋسىلماس ازىق» دەمەكشٸ ٶنەرلٸ جاننىڭ ٶمٸرٸ ٶنەگەگە تولى, ٶمٸرٸ ٶزگەگە ٷلگٸ بولارى انىق. تٶرەحان اتام جان-جاقتى ٶنەرلٸ جان بولىپتى: اقىن, ەنشٸ, كٷيشٸ جەنە «سٶز قادٸرٸن-ٶز قادٸرٸم» دەيتٸن شەشەن بولعان ەكەن. ەكەسٸ جاقىباي بيدٸڭ كٶرەگەندٸلٸگٸمەن ساۋاتىن اشقان اتام, نۇرعالي اعاسىنىڭ ىقپالىمەن ەمشٸلٸك كەسٸپتٸ دە يگەرٸپتٸ. ارعى بەتتە الاتاۋ ايماعىنداعى ەلگە تٶكپە اقىندىعىمەن تانىلىپتى. حالىق ەرتٸسٸ دەنەش راقىشەۆتٸڭ «ٶنەرمەن ٶزەكتەس ٶمٸر» اتتى ەستەلٸگٸندە Cۋاننان شىققان تٶرەحان اقىننىڭ ٶنەرٸنە سۋسىنداپ ٶسكەنٸن ەسكە الادى.
سٶز قۇدٸرەتٸن يگەرۋ تەكتٸلٸكپەن كەلسە دە, وسى قاسيەت جىلقى باققان كەزەڭدەرٸندە ۇشتالدى-اۋ دەپ پايىمدايمىن. كەڭ بايتاق دالا تٶسٸندە كٶسٸلگەن كەڭدٸك, تامىلجىعان تابيعاتتىڭ اياسىنداعى ەسەمدٸك, اشىق تٷندە عارىش ەلەمٸندەگٸ جۇلدىزداردىڭ تٷسٸن تٷستەپ, اي مەن كٷننٸڭ ەسەبٸنەن جاڭىلماي جىلدىڭ تٶرت مەزگٸلٸن قالت جٸبەرمەي كٷزەتە بٸلگەن قىراعىلىق پەن زەردەلٸ زەيٸن اتامنىڭ ساناسىن شىڭداپ, قابٸلەتٸن ۇشتاپ, تانىم-پايىمىن تولىقتىرعانى انىق. سۋان تايپاسىنىڭ ٶرەلٸ ٶرٸسٸ بەلجايلاۋدان باستاۋ العان ٶمٸر جولى ارقاس تاۋىنىڭ شىعىس سالماۋلارىنا ۇلاسىپ, سونشاما كەڭٸستٸكتٸ كٶڭٸل قۇشاعىنا سىيدىرعان اسپان استى, جەر ٷستٸ ەلەمٸنٸڭ سىرىنا قانىققان تىنىمسىز تٸرلٸك تٶرەحان اتامنىڭ سەزٸمتال سەزٸمٸن, ەرٸ سىرشىل قاسيەتٸن سومداعانداي. ەركٸمگە بٸر بۇيىرا بەرمەس اللانىڭ بەرگەن نىعمەتٸ بولار.
قازاق تانىمىندا «ٶنەر يەسٸ جومارت كەلەدٸ» دەگەن ۇلاعاتتى ۇعىم بار. اتام ٶنەرلٸ قابٸلەتٸمەن بٸرگە سەرٸلٸك جٷرٸسٸمەن, جانى جومارت اقكٶڭٸل مٸنەزٸمەن ەلگە سىيلى بولىپتى. ەجەم ەڭگٸمەسٸندە اتامنىڭ تۋىسقا كەڭ قولتىق, جولداستارىنا قولى اشىق بولعانىن, قوناقجاي پەيٸلٸنە ساي ٷيدەن كٸسٸ ارىلمايتىنىن جيٸ ايتاتىن. اعايىن-تۋىسقا قايىرىمدى بولعانىن تٸلگە تيەك ەتەتٸن. مۇقتاج جاندارعا جاساعان قايىرىمى, ەسٸلٸ, اتامنىڭ جومارت مٸنەزٸن ايعاقتايدى. جاستايىنان «تٶرت تٷلٸك مالدىڭ تٶرەسٸ» اتانعان جىلقىنى باققان اتام, ەرينە, دالانىڭ كەڭدٸگٸن كٶڭٸلٸنە تٷيٸپ, جىلقىنىڭ سەندٸگٸن سەزٸمٸنە سەرٸك ەتٸپ, ناعىز مىرزالىقتى بويىنا ۇيالاتۋى زاڭدىلىق. ەكەسٸ جاقىباي بي قامال الار قىرىقتان اسقاندا, ەلگە بيلٸك ايتىپ تۇرعان كەزٸ, بالاسىنىڭ اتىن ازان شاقىرىپ تٶرەحان دەپ قويىپتى. ونداعى ويى «تٶرە», «حان» تۇقىمدارى سيياقتى مىقتى بولسىن, بٸزدٸڭ ەۋلەتتەن باتىر دا شىقتى, بي دە شىقتى, ەندٸگٸ ۇرپاق «تٶرە» نەمەسە «حان» دەرەجەسٸنە كٶتەرٸلسٸن دەپ ىرىمداعان ەكەن. شٷكٸر, ٶز دەۋٸرٸندە اتام لاۋازىمى تٶرەدەي بولماسا دا, ەلٸنە تٶرەلٸك جاساپ, ٶنەرٸمەن جۇرتتى تەنتٸ ەتٸپ, قايراتكەرلٸگٸمەن بٸر اۋىلدىڭ تۇتقاسى بولىپتى.
تٶرەحان اتامدى سۋان ەلٸ اقىن دەپ تانىعان دا, قايراتكەرلٸك قىرى تەك اۋىل اعايىندار اياسىندا شەكتەلٸپ قالعان. اتام تۋرالى قانشا ايتسام دا ارتىق بولماس, قايراتكەرلٸك قارىمى «ەكەگە قاراپ ۇل تۋار» دەگەندەي ەكەسٸ جاقىباي بي مەن اتاسى سالپىق بيدەن جۇعىستى بولعان-اۋ. ورىسشاعا ساۋاتتى نۇرعالي قىزمەت بابىمەن قۇلجاعا كەتكەندە ەۋلەتتٸڭ قامى تٶرەحان اتامنىڭ ۋىسىندا بولىپتى. بەرگٸ بەتتەن اۋعان ەل-جۇرتتىڭ بارعان جەرٸنە باۋىر باسىپ, ەلمەن ەتەنە ارالاسىپ, تٸرلٸكتٸڭ تاي قازانىن قايناتۋدى كٷيتتەۋ اتاما بۇيىرىپتى. ٸلە ايماعىنا قاراستى جالاعاش قونىسىن مەكەن ەتٸپ «باسقى تۇيىق», «ورتاڭعى تۇيىق», «شەتكٸ تۇيىق» دەگەن باسى تۇيىقتالعان جايىلىم جەردٸ قىستاۋ ەتٸپتٸ. بيٸك جوتاعا قونىس تەۋٸپ, جان-جاعىنداعى مال جايىلۋعا ىڭعايلى القاپتى قورشاۋ سوعىپ, قورىق جاساعان ەكەن. «ٷشبۇلاق» ٶزەنٸنەن ارىق قازىپ, ناۋامەن جوتاعا سۋ شىعارىپتى. كٶكتال اۋىلىندا جۇمىس اتقارعان امانباەۆ سٷگٸرباي اتا وسى قورعاندى ٶزٸ سوققانىن, جالاعاشتاعى سۋان اۋىلى «تٶرەحاننىڭ قورىعى» دەپ اتاپ كەتكەنٸن ايتقان ەدٸ. اتامنىڭ ٶنەرلٸ بولعانىن, ەردايىم جاراۋ اتتارى قورىقتىڭ ٸشٸندە جايىلىپ جٷرەتٸنٸن سول كٸسٸدەن ەستٸدٸم. ەجەم دە ەڭگٸمەسٸندە اتامنىڭ كٶكپار دەسە دەلەبەسٸ قوزاتىنىن, توي-تومالاقتان قالمايتىنىن, ەدەمٸ كيٸنٸپ, مٸنٸس اتىن سايلاپ باراتىنىن جەنە توي-دۋماننىڭ دۋىلىن قىزدىرىپ, ەن ايتىپ, ايتىستىڭ كٶرٸگٸن قىزدىرىپ جٷرەتٸن سەرٸ مٸنەزٸن ايتىپ وتىراتىن.
ەۋلەتتٸڭ قامىن قامداۋ اتاما تاپسىرىلعان سوڭ, مال باعۋعا ٶتە ىڭعايلى جالاعاشتىڭ ٶر جاعىنداعى تۇيىقتاردى قىستاققا ىڭعايلاپتى دا, ارقاس تاۋىنىڭ ەتەگٸ «اشا» قونىسىن كٶكتەۋ رەتٸندە پايدالانىپتى. كٶكتەم مەن كٷز مەزگٸلٸندە مال نەگٸزٸنەن اشا قونىسىنىڭ «تۋماتاي» جوتاسىندا جايىلادى ەكەن. مال كٶكتەۋگە كەتٸسٸمەن جالاعاشتىڭ باتىس جاعىنداعى «قۇلجاباي تۇيىعىنىڭ» ەتەگٸندەگٸ «شولاققالتىر» جوتالارىنا بەينەم جەرگە ەگٸن ەگٸپتٸ. ارپا, سۇلى ەگٸپ مالعا جەم دايىندالسا, بيداي مەن تارى ەل-جۇرتتىڭ ازىعىن ايىرىپتى. ٷشبۇلاق ٶزەنٸنەن سۋ شىعارعان تەلٸمگە بەدە ەگٸپ, مالعا قىستىق ازىق دايىنداپتى. «ەكە كٶرگەن وق جونار» دەگەندەي ەكەسٸنەن ٷيرەنگەن شارۋاعا يكەمدٸلٸگٸ ٸسكە جاراپتى. وسىلاي, تٶرەحان اتامنىڭ شيراقتىعى, شارۋاعا يكەمٸنٸڭ ارقاسىندا بەرگٸ بەتتەن اۋىپ بارعان بٸزدٸڭ ەۋلەت تەز وڭشالىپتى.
اقالاقشى* بولعان اعاسى نۇرعاليدىڭ قامقورلىعىمەن, حالىق اراسىندا ەمشٸ بوپ جٷرگەن شوركا دەگەن ورىستىڭ قاسىندا جٷرٸپ ەمشٸلٸكتٸ ٷيرەنٸپتٸ. كٶبٸنە, جاس بالالارعا بٸلەگٸنەن ەم سالعان ەكەن. ەجەمنٸڭ ايتۋىنشا, قورعاس, كەگەن, جالاعاش, شەت بۇلاق, ٷش بۇلاق, قۇلىستى, قاراوي, ٷلكەنمازار, كٸشٸمازار, شيڭپاڭزە اۋىلدارىندا تۇراتىن بالالاردىڭ بەرٸن ەمدەپتٸ. «وسى ايماقتا 1931 جىلدان باستاپ تۋعان بالالاردىڭ بٸلەگٸندە اتاڭ سالعان ەمنٸڭ ٸزٸ بار» دەپ وتىراتىن ەجەم. ەمشٸلٸك كەسٸبٸنەن تٷسكەن تابىس بالالارىنا نەپەقا بولىپتى.
*- شەدي شەكەنۇلىنىڭ «قىتاي قازاقتارى» دەگەن ەڭبەگٸندە . "ٸلە, تارباعاتاي ايماقتارىندا مىڭ ٷيگە بٸر ٷكٸرداي (اقالاقشى), بٸر ٸلگٸداي (مامپاڭ), ەر جٷز ٷيگە بٸر زەڭگٸ, ەلۋ ٷيگە ەلۋباسى, ون ٷيگە ونباسى بەلگٸلەندٸ» دەپ جازادى.
«جاراتقاننىڭ جومارتتىعىنا شەك جوق» دەيتٸن ەجەم: «بالالاردىڭ ىرىزعى-نەسٸبەسٸ بولار اقالاقشىلار اقىلداسىپ, «ەمشٸلٸك جاساپ, بارمايتىن تٷتٸنٸڭ جوق» دەپ, كٷز كەزٸندە حالىقتان الىناتىن استىق سالىعىن جيناۋدى اتاڭا تاپسىرىپتى» دەيتٸن. تازالانىپ, ۇشىرىلعان استىقتان سالىق جينايتىن ادامدى «ۇشىرشى» دەپ اتايدى ەكەن. سونىمەن, «ەمشٸ» اتالعان اتام «ۇشىرشى» دەگەن دە اتاققا يە بولىپتى. «قۇدايدىڭ بەرەر مالى جوق, بٸرەۋدٸكٸن بٸرەۋگە اۋدارىپ بەرەدٸ» دەگەندەي, اتامنىڭ تاباتىن تابىسى مولايىپتى. قازاقى جول-جورالعى بويىنشا سالىقپەن قوسا ەر تٷتٸن ٶز شاماسىنا وراي كەۋسەن دە بەرەتٸن سالت بولعان. وسىلاي, بٸر ۇيادان ٶربٸگەن جەتٸ بالانىڭ ىرىزعىسىن اللا وسىلاي تولتىرىپتى.
سونىمەن, «ەمشٸ», «ۇشىرشى» اتانعان اتام بٸر ەۋلەتتٸڭ تٸرلٸگٸن ۋىسىنان شىعارماي, قىستاعىن قۇتتى قونىسقا اينالدىرىپ, كٶكتەۋٸ مەن كٷزەگٸن جايلى جايىلىم جاساپ, ىرىسقا كەنەلتكەن بەينەمٸن بەرەكە كٶزٸنە بالاپ, تٸرشٸلٸكتٸڭ قارا قازانىن قايناتقان ەكەن. ەۋلەتتٸڭ اۋقاتتى بولۋى, ەسٸلٸ, ەڭبەكپەن قاتار بٸلٸمگە دە تەۋەلدٸ ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, بالالاردى جاستايىنان وقۋعا بەيٸمدەپتٸ. دەۋلەتحان اتام باستاۋىش مەكتەپتٸ تەمامداپ, يزا /اۋىلدىق كەڭەس/ قىزمەتٸن اتقارسا, ەۋەلحان اتا كەگەن مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ, قۇلجاداعى گيمنازيياعا وقۋعا تٷسكەن ەكەن. اۋىل ادامدارىنا جۇمىس بٶلٸپ بەرۋ, ارااعايىن تاتۋلىعىن ساقتاۋ جەنە تاعى باسقا دا ەلەۋمەتتٸك ٸستەرگە كٶپ ەڭبەك سٸڭٸرٸپتٸ. مەن پايىمداعان تٶرەحان اتامنىڭ قايراتكەرلٸك قىرى قىسقاشا وسىنداي. «ناق ايتىپ, شەشەن سٶي̆لە – بولسىن قىسقا, ايتقان سٶزٸڭ ٷلگٸ بولسىن - ەلگە نۇسقا» دەپ ٶزٸ جىرلاعانداي ەلگە ٷلگٸ بولۋدىڭ ٶرەسٸن ٶرگەن ٶنەگەلٸ جان بولىپتى.
سالپىق اتاسىنداي اقىل-پاراساتى, ەل قامىن جەگەن ەكەسٸ جاقىباي بيدەي قايراتكەرلٸگٸ, سٶز جوق, ەكە كٶرگەندٸگٸ. الماعايىپ زاماندا تٸرلٸك تىنىسىن تارىلتپاعان بابالارى ەسپەتتٸ بٸر ەۋلەتتٸڭ قامىن قامداعان تٶرەحان اتام, شىنىمەن دە, قايراتكەر بولىپتى. «ۇرپاق ٶسەدٸ, جەر ٶسپەيدٸ» دەگەن قاعيدامەن ۇرپاعىنا قامقورلىق جاساپ, ولاردىڭ بويىنا قازاقى جول-جورالعىلاردىڭ دەنٸن ەگٸپ, دالانىڭ دانالىعىنا باۋلىپ, جاڭاشا بٸلٸم الۋعا ٷندەگەن ەكەن. اۋمالى-تٶكپەلٸ زاماننىڭ جاڭا سيپاتتاعى ازاماتتارى بولۋعا ەزiرلەپتٸ. اتامنىڭ ادامگەرشٸلٸك قۇندىلىقتاردى ۇلىقتاۋى جەنە بٸلٸمگە ٷندەۋٸ ەۋلەتتٸڭ ەلەۋەتٸن ساقتاپ قالۋدىڭ تەلٸمدٸ تەسٸلٸ دەر ەدٸم. مٸنە, كٶرەگەندٸلٸك! ەتتەڭ, ٶمٸرٸ قىسقا بولىپتى.
سانالى عۇمىرىن جالاعاش جەرٸن كٶركەيتۋگە جۇمساعان تٶرەحان اتام ٶزٸنٸڭ قىستاۋى «باسقى تۇيىقتىڭ» باتىس جاعىنداعى اشا كٶكتەۋٸنە باراتىن جوتاداعى «شيلٸ تٶبە» مويناعىنا جەرلەنٸپتٸ. اللانىڭ قالاۋى بولار, جاقىباي ەۋلەتٸنەن سالپىق بابامىز مەكەندەگەن بايىرعى قونىستى كٷزەتۋ باقيعا اتتانعان تٶرەحان اتاما تاپسىرىلعانداي. اتامنىڭ جانازاسىندا نۇرعالي اقالاقشى دٷيٸم جۇرتتىڭ كٶزٸنشە: «تٶرەحان كەتتٸ - الدىنان جارىلقاسىن, ارتىندا التىندارى قالدى» دەپ بالالارىنا سەنٸم ارتا سٶيلەپتٸ. يە, اللا اۋزىنا سالعان بولار. شەكارا اشىلعاندا العاشقىلاردىڭ ساپىندا تٶرەحاننىڭ بالالارى بەرگٸ بەتكە ٶتٸپ, سوۆەت زامانىنىڭ تەزٸنەن ٶتٸپ, جوعارى بٸلٸم الىپ, زامانداستارىمەن ٷزەڭگٸ قاعىستىرىپ, ٶمٸردٸڭ بەيگە جارىسىندا العى ساپتان كٶرٸندٸ.
اتامنىڭ باقيلىق ٶمٸرگە وزعانىنا 65 جىل تولعاندا /2010جىل/, ەكەم ەدەپحان تٶرەحانۇلى شيلٸ تٶبە قورىمىنا بارىپ, باسىنا گرانيت تاستان قۇلپىتاس ورناتتى. ەكەمنٸڭ بار نيەتٸ اتامنىڭ تابانىنىڭ ٸزٸ قالعان توپىراقتا ەسٸمٸن ۇلىقتاۋ جەنە ۇرپاقتارى اتاسىنىڭ قايدا جاتقانىن بٸلسٸن دەگەن ماقسات. قايتاردا بەيٸتتەن ارنايى شٷبەرەككە بٸر ۋىس توپىراق تٷيٸپ الىپ قايتىپتى. تٶرەحان اتامنىڭ تۋعانىنا 110 جىل تولعان جىلى /2018 جىل/ ەكەم ٶزٸنٸڭ باستاماسىمەن اتاسى سالپىق بيدٸڭ كەسەنەسٸنٸڭ جانىنان بالاسى جاقىباي بيگە, كەلٸنٸ شارۋان ەجەمٸزگە, نەمەرەلەرٸ ەرعالي مەن تٶرەحان اقىنعا گرانيت تاستان ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشتەر قويدى. ٶيتكەنٸ, جاقىباي اتامىز بەن بالاسى ەرعالي شەكارادا اتىلىپ كەتكەن, شارۋان ەجەمٸزدٸڭ بەيٸتٸ ەسكٸ كەسەنەنٸڭ جانىندا, تٶرەحان اتامىزدىڭ بەيٸتٸ ارعى بەتتە. بۇل شارا زامانا تالقىسىمەن تۋعان جەردەن توپىراق بۇيىرماعان جانداردى جەنە بەيٸتٸ جار باسىندا قالعان ەجەمٸزدٸ كەيٸنگٸ ۇرپاق جادىندا ساقتاسىن, تەگٸن تانىپ جٷرسٸن, بابا رۋحىنا مٸنەجەت جاساپ ۇلىقتاسىن دەگەن نيەتتەن تۋىنداعان يگٸ ٸس ەدٸ. ارعى بەتتەن الىپ كەلگەن بٸر ۋىس توپىراق باباقونىس «ەۋليەاعاش» جەرٸندەگٸ «سالپىق ساز» ويپاڭىنداعى ساپ تٷزەگەن وسى ەسكەرتكٸشتەر بوي كٶتەرگەن جەرگە بۇيىردى.
كەلبەتٸن كٶرمەسەم دە, ەجەم مەن ەكەم ايتقان ەڭگٸمە اۋانىمەن اتامنىڭ ۇلىق ۇعىمىن ۇلىقتاپ, بەينەسٸن سومداۋ بارىسىندا تۋىنداعان شابىتتىڭ ەسەرٸمەن تاقىرىپ ٶزەگٸنەن اۋىپ تا كەتٸپپٸن. ماقالا باسىندا ايتىلعانداي تٶرەحان اتام سۋان ەلٸنە اقىندىعىمەن تانىمال بولعان ٶنەرلٸ جان بولعانى مەلٸم. حالىق ەرتٸسٸ دەنەش راقىشەۆ ٶز ەستەلٸگٸندە تٶرەحان اتامىزعا توقتالعانى دا بەكەر ەمەس. «قارعا تامىرلى قازاق» ەمەسپٸز بە, دەنەش اعا جەنە بٸزدٸڭ ەۋلەت سۋان تايپاسىنىڭ ەڭ اۋقىمدى تارماعى مىرزامكەلدٸ رۋىنان تارايدى. سونىمەن بٸرگە, قىستاۋلارى دا كٶرشٸلەس بولىپتى. «قۇلجابايدىڭ تۇيىعى» اتالعان قونىس دەنەش اتانىڭ بابالارىنىڭ مەكەنٸ ەكەن. تٶرەحان اتام وردا بۇزار وتىز جاسىندا اۋىلدىڭ ۇيىتقىسى رەتٸندە سوۆەت ەلٸندە ورىسشا ساۋات اشقان ٸنٸسٸ مىرزاحاندى اعاسى نۇرعاليدىڭ كەڭەسٸمەن مۇعالٸمدٸككە بەيٸمدەپتٸ. مىرزاحان اتامىز باستاۋىش مەكتەپتە دەنەش اعامىزعا دەرٸس بەرگەن ەكەن. وسىلاي تۋىستىق پەيٸل, ۇستازدىق ۇلاعات جەنە ٶنەرگە دەگەن قۇشتارلىق بٸر ارناعا توعىسىپ, بٸزدٸڭ ەۋلەت پەن دەنەش اعانىڭ اراسىنداعى سىيلاستىقتى بەكەمدەي تٷسٸپتٸ.
تٶرەحان اتامنىڭ ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعان ەكٸ ايتىسى ەكەم ەدەپحان تٶرەحانۇلىنىڭ قاعازعا تٷسٸرگەن نۇسقاسىندا «ەلٸم دارحان, جەرٸم باي» اتتى جيناققا ەندٸ. ەكٸ ايتىستا دا اتام جەڭگەن ەكەن. ەسٸرەسە, جالايىردىڭ ايتۋلى اقىنى كٷلەيدٸ جەڭگەنٸ اڭىزعا اينالعان. مىرزاحان اتام: «تٶرەحان «تٶكپە اقىن» بولاتىن, «ارقاسى قوزىپ, شابىتى شارىقتاعاندا اۋزىنا ٸلٸنگەن سٶزدٸ تٷيدەك-تٷيدەگٸمەن ٸرٸكپەي ايتاتىن باتىلدىعىمەن كٷلەي اقىننىڭ سىنىنا بەرگەن جاۋابى دٷيٸم ەلدٸ تولقىتىپ جٸبەردٸ» دەپ سىر تارتقان. ول ٶلەڭ جولدارى اۋىزەكٸ ايتىلعانمەن, جازبا نۇسقادا بەرٸلمەدٸ. ەكەم اقىن رەتٸندە سٶزدٸڭ قۇدٸرەتٸن تٷسٸنگەنمەن, «ۇلى سٶزدە ۇيات جوق» دەسە دە, وي قۋالاپ ايتىلعان اششى سٶزدەردٸ تاسپاعا تٷسٸرۋدٸ سٶكەت سانادى.
«ٶلەڭگە ەركٸمنٸڭ-اق بار تالاسى» دەگەن سٶز تٶرەحان اتاما قاتىستى ايتىلعانداي. ادام بويىنا ەنشٸلٸك ٶنەر تەكتٸك تامىرمەن داريتىنى بەلگٸلٸ, بوس داڭعازالىققا ەلٸكپەي وسى قاسيەتتٸ قادٸرلەپ, قابٸلەتتٸ ۇشتاپ وتىرۋ ەركٸمنٸڭ پاراسات-پايىمىنا سىن. ەرينە, ٶنەرپاز جان ۋىتتى سٶزٸن ەۋەزدٸ ەنٸمەن ٶرنەكتەي السا قادٸرٸ تٸپتٸ اسقاقتاي تٷسەدٸ. بايىرعى قازاق قاۋىمىندا وسىنداي تۋما تالانتتار حالىققا ەتەنە جاقىن بولعان. اتامنىڭ سەزٸمتال, سىرشىل مٸنەزٸ ٶنەرپازدىق قىرىن شىڭداپ, سەرٸلٸككە ەلٸكتٸرٸپتٸ. ەجەمنٸڭ ەڭگٸمەسٸنەن تٷيگەنٸم, ٶنەرگە دەگەن قۇشتارلىعى, ەسەمدٸك پەن سۇلۋلىققا ىنتىزارلىعى, ٷيلەسٸمدٸككە ۇمتىلىسى اتامنىڭ سەرٸ مٸنەزٸنە سەرپٸن بەرگەندەي. ەسٸلٸ, سەرٸ ادامنىڭ ٶنەرگە دەگەن قابٸلەتٸنٸڭ قارىمى دا قۋاتتى بولاتىنى دا تابيعي زاڭدىلىق. سەرٸگە تەن ەركٸندٸك جەنە ەلمەن ەتەنە ارالاسۋ ٶنەردٸڭ ٶرٸسٸنە جول اشىپ, جان-جاقتى تولىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەجەمنٸڭ ەن ايتۋ سارىنى, ەكەمنٸڭ ەن ورىنداۋداعى ەرەكشە مەنەرٸ جەنە اعاتايىمنىڭ /ەۋەلحان تٶرەحانۇلى/ ەڭگٸمەلەرٸنەن كٶڭٸلگە تٷيگەنٸم, اتام ارقاس ٶڭٸرٸنٸڭ حالقىنا تەن ەن مەنەرٸن, سارىنى مەن ىرعاعىن ەكشەي وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ دارا ستيلٸن سومداعان جەنە ونى بالالارىنىڭ بويىنا دارىتا العان ٶنەرلٸ جان بولعان دەپ پايىمدايمىن. ٶيتكەنٸ, ەجەم ايتاتىن ٶلەڭدەردٸڭ, ەكەم ايتاتىن حالىق ەندەرٸنٸڭ ورىندالۋ سارىنى وقشاۋلانىپ تۇرادى. وسى ەندەردٸڭ اۋانى حالىق ەندەرٸمەن ٷندەسكەنٸمەن, ىرعاق-سارىنى جاركەنت ٶڭٸرٸنە تەن ٶزگەشە ستيلدٸ ايعاقتاپ تۇرادى.
كەيدە ەجەمدٸ ساعىنعاندا وسى ەندەردٸ ىڭىلداپ ٸشٸمنەن ورىندايتىن دا ەدەتٸم بار. وسى ەندەردٸڭ ليريكالىق سارىنى, ەۋەن تولقىندارى قازاقتىڭ كەڭ دالاسى مەن ونىڭ سۇلۋ تابيعاتىن بەينەلەگەندەي ەسەر قالدىرادى. ەجەم جايلاۋ تٶرٸندە توي-دۋماندا ورىندالاتىن ەندەردٸ تىڭداپ, ٷيگە كەلگەندە, كٷرسٸنٸپ الىپ: «ە, بالام, اتاڭ وسى ەندەردٸ تٶگٸلتٸپ ايتاتىن, ەننٸڭ ەۋەنٸن مىڭ قۇلپىرتىپ ايتقاندا دٷيٸم ەلدٸ باۋراپ ەكەتۋشٸ ەدٸ» دەپ وتىراتىن. اتامنىڭ ايتىس اقىنى بولعانى جالپاق جۇرتقا جايىلعانمەن, ەن ورىنداۋ قابٸلەتٸ كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم. قۇيقىلجىتا ەن سالىپ, جاعىمدى ەۋەزدٸ ٷنٸمەن جۇرتتىڭ جانىن جادىراتادى ەكەن.
«ٶنەرلٸنٸڭ ٶرٸسٸ كەڭ» دەگەندەي اتام قيسسا-داستانداردى دا مول بٸلگەن ەكەن, ەدەمٸ ەنٸمەن تامىلجىتىپ تەرمە دە ورىندايدى ەكەن. سونىمەن, قازاقتىڭ ٶنەر /ٶلەڭ شىعارۋ, ەن ايتۋ, جىر ورىنداۋ/ مۇراسىن ٶزٸندٸك ايشىقپەن تولىقتىرعان ٶنەرلٸ جانداردىڭ بٸرٸ - مەنٸڭ اتام تٶرەحان اقىن دەسەم ارتىق كەتپەسپٸن. مىرزاحان اتام ٸنٸسٸن ەسكە العاندا «زاڭعايىر, ەرٸ زەردەلٸ اقىن» ەدٸ دەپ وتىراتىن. ٶنەردٸڭ, ەسٸرەسە, ٶلەڭنٸڭ ادامنىڭ ٸشكٸ بولمىسىنا ەسەر ەتەتٸنٸن ەسكەرسەك, اتامنىڭ ٶمٸرگە ارقاۋ بولعان ٶلەڭٸ – ٶز زامانىنىڭ ايناسى عانا ەمەس, سول كەزەڭنٸڭ قىسپاعىنا قارسى تۇرعان ىقپال-كٷشتٸڭ ميسسيياسىن اتقارعانداي سەزٸنەم.
مەن تەبٸرەنٸس ٷستٸندە جازعان ماقالادان سوڭ «باباسىنىڭ اتاعى تاۋداي, بالاسى قانداي ەكەن?» – دەگەن ساۋالدىڭ تۋىنداۋى زاڭدىلىق. تٶرەحان اتامنىڭ كٸندٸگٸنەن تاراعان تٶرت ۇلى دا ٶنەرلٸ جاندار. ٷلكەن بالاسى جاقىباەۆ ەۋەلحان تٶرەحانۇلى قالامگەر بولدى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ, وتىز جىلدان استام تالدىقورعان وبلىستىق راديوكوميتەتٸندە رەداكتور, اعا رەداكتور قىزمەتتەرٸن اتقارعان. قاراكەرەي قابانباي باتىر تۋرالى «داڭقتى قولباسشى», دەنەش راقىشەۆ تۋرالى «ەنمەن ٶرنەكتەلگەن ٶنەر» جەنە قوجبامبەت بي تۋرالى «جٸگٸتكە باق قوناردا جولى بولار» اتتى تانىمدىق وچەركتەرٸمەن تانىمال.
مەنٸڭ ەكەم ەدەپحان تٶرەحانۇلى ۇلاعاتتى ۇستاز, اقىن, ەتنوگرافييالىق ەڭبەكتەرٸمەن تانىمال. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, «الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتٸ ازاماتى». ەكەسٸنٸڭ اقىندىق ٶنەرٸن جالعاستىرىپ, بيٸك مەجەگە جەتكٸزگەن جان, ٶزٸندٸك ەن ورىنداۋ مەنەرٸمەن تانىمال ٶنەرٸ دە بار. بار سانالى عۇمىرىن تۋعان جەر تابيعاتى مەن ەلٸنٸڭ تٸرلٸگٸن ٶلەڭمەن ٶرنەكتەگەن ەكەم, ٶز ەكەسٸ جايىندا دا وننان اسا ٶلەڭ جازىپتى, مىسالى, «ەكە ٶسيەتٸ», «قارا شال», «ەكەمە», «ساعىنامىن ەكەمدٸ» تاعى باسقا دا جىرلارى. «جىلان شاققان جىل» دەگەن كٶلەمدٸ ٶمٸرباياندىق داستانى ەكە ٶنەگەسٸن دەرٸپتەيتٸن تۇعىرلى تۋىندى.
جاقىباەۆ بازارحان تٶرەحانۇلى ساۋدا سالاسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرٸ. كٶبٸنە, سازگەرلٸگٸمەن تانىمال, شىعارعان ەندەرٸندە جاركەنت ٶڭٸرٸنە تەن سارىن ەسٸپ تۇرادى.
جاقىباەۆ عاني تٶرەحانۇلى جان-جاقتى ٶنەرلٸ بولعان جان. ەتتەڭ, ٶمٸردەن ەرتە وزدى. 1967 جىلى مەسكەۋدە ٶتكەن جاستار فەستيۆالٸنٸڭ جەڭٸمپازى بولعان. دومبىراشى, ەنشٸ, كٷيشٸ جەنە سۋرەتشٸ بولعان, ەرٸ قول ٶنەرٸن دە مەڭگەرگەن. ەبٸلحان قاستەەۆتەن دەرٸس العان سۋرەتشٸ بولعان.
تٶرەحان اتام تانىستىرۋ شەجٸرەسٸندە:
بەلگٸلٸ ٷشٸنشٸ اتام مۇراتبەگٸ,
جەتەدٸ تالاپتانسا مۇراتقا ەرٸ.
قاراكٶك جەتٸ اتامنان ٷزٸلمەگەن,
ەل بيلەپ, قول باستاعان ارعا تەگٸ, - دەپ, ەۋلەت ساباقتاستىعىنداعى ٶنەردٸڭ جالعاستىعىن جىرلاعان ەكەن. ەۋلەتتٸڭ ەرەكشەلٸگٸ دە وسى. ەسٸلٸ, اتام ٶنەردٸڭ قۇندىلىعىن ەكەنٸڭ قانىمەن, انانىڭ سٷتٸمەن بويىنا دارىتىپ, بالالارىنا ميراس قىپ تاستاپ كەتكەندەي سەزٸلەدٸ. ٶنەرلٸ بولعانى اللانىڭ بەرگەن سىيى بولسا, قىسقا ٶمٸرٸ تەلەيٸنە جازىلعانى بولار. دەگەنمەن, عۇمىرى قىسقا بولسا دا, تٸلەگٸ مەن نيەتٸنٸڭ ادالدىعى بولار, ٶنەرٸنٸڭ ٶرٸسٸ ٶمٸرشەڭ بولدى. ەستە, ٶمٸرشەڭ ٶنەرٸنٸڭ ٶرٸسٸ تارىلماي ساباقتاستىعى جالعاسا بەرسە, باقي دٷنيەدە اتام شاتتانىپ جٷرە بەرەر.
تاۋ تۇلعالى اتامنىڭ رۋحىنىڭ الدىندا ەكٸ جٷزدەن ەركٸن اساتىن بارشا ۇرپاقتارىنىڭ اتىنان يٸلٸپ تاعزىم ەتەمٸن. تاستان قويعان ەسكەرتكٸش ۋاقىت اتتى سىنشىنىڭ الدىندا سىر بەرەتٸنٸن ەسكەرٸپ, اتامنىڭ بەينەسٸن عاسىردان عاسىرعا ٷزدٸكسٸز جەتەتٸن قۇدٸرەتتٸ كٷش - سٶز ارقىلى سومدادىم.
ايبىن ەدەپحانۇلى, تٶرەحان جاقىبايۇلىنىڭ نەمەرەسٸ
* - سالپىق بي, جاقىباي بي تۋرالى مەلٸمەتتەردٸ بەرگەندە ەدەپحان تٶرەحانۇلىنىڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەندٸم;
** - جالاعاش دەگەن اۋىل جالاڭاعاش دەپ تە اتالادى, ەدەپحان تٶرەحانۇلىنىڭ كٸتەبٸندە وسى ترانسكريپتسييادا بەرٸلگەن. ەجەم جالاعاش دەپ ايتىپ وتىراتىن, سوندىقتان ماقالا جازۋ بارىسىندا قايتا پىسىقتادىم, سوندا ەكەم «جالاعاش» دەگەن اتاۋدى قۇپتادى.
سۋرەتتە: تٶرەحان جاقىباي بي بالاسى; عاني تٶرەحانۇلى ۇستازى ەبٸلحان قاستەەۆپەن.
