تۋبەركۋلەز اۋرۋىمەن كٷرەس مەملەكەت نازارىندا

كەڭەس كەزٸندە قازاقستان تۋبەركۋلەز اۋرۋلارى جٶنٸنەن باسقا وداقتاس مەملەكەتتەرگە قاراعاندا كٶرسەتكٸش جاعىنان جوعارى بولدى. ودان كەيٸنگٸ ەكونوميكالىق توقىراۋ جىلدارىندا اتالمىش ٸندەت ەلٸمٸزدە كٷرت ٶسكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ونىڭ ٸشٸندە العاشقى ناۋقاستانۋ دا, تۋبەركۋلەز اۋرۋىنان قازا بولاتىندار سانى دا ارتتى. مۇنداي كٷردەلٸ جاعداي 1998-2002 جىلدارعا دەيٸن ساقتالدى. وسىنى ەسكەرٸپ, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ 1998 جىلى «دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن شارالار تۋرالى» جارلىققا قول قويدى. وسىدان باستاپ ەلٸمٸزدە تۋبەركۋلەزگە قارسى كٷرەس باعدارلاماسى بەكٸتٸلٸپ, نەتيجەلٸ جۇمىستار باستالىپ كەتكەن ەدٸ.

 ناقاستار سانى قىسقاردى

باعدارلاما اياسىندا قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸ ناقتى قولعا الىندى. مەملەكەتتٸك قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا اۋرۋحانالاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى نىعايىپ, دەرٸ-دەرمەكپەن, تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋ, ناۋقاستارعا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇرىن تولىققاندى ەم الا الماي جٷرگەن ناۋقاستار بۇدان كەيٸن بارىنشا ەمدەلۋگە مٷمكٸندٸك الىپ, نەتيجەسٸندە ەپيدەميولوگييالىق احۋال وڭ باعىتتا ٶزگەرە باستادى.

ٷكٸمەتتٸك قارجىلاندىرۋ مەسەلەسٸنٸڭ وڭتايلى شەشٸلۋٸنٸڭ ارقاسىندا مەديتسينالىق-دياگنوستيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جاقسارىپ, ناۋقاستارعا ناقتى ەرٸ تەز ارادا دياگنوز قويۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ جوعارىلادى. وسىلايشا بٸز حالىقتىڭ قۇرت اۋرۋىمەن ناۋقاستانۋ دەڭگەيٸن قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە تٶمەندەۋگە قول جەتكٸزگەنٸمٸزدٸ ماقتانىشپەن ايتا الامىز. وسىلايشا 1998 جىلدان 2014 جىلدار ارالىعىندا ٶلٸم كٶرسەتكٸشٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ ەربٸر 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 38,4-دەن 4,7-گە كەمٸگەنٸن بايقاۋعا بولادى. بۇل 87,8 پايىزدى قۇرايدى. سول سيياقتى ناۋقاستانۋ كٶرسەتكٸشٸ 165,3-دەن 66,4-كە كەمٸگەنٸن دە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. دەمەك, بۇل باعىتتاعى كٶرسەتكٸشٸمٸز 59,8 پايىزعا تٶمەندەگەن. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن قولعا الىنعان باعدارلامالاردىڭ نەتيجەلٸ جٷرگٸزٸلگەنٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ بولىپ تابىلادى. بٷگٸندە بٸزدەر العاشقى ناۋقاستانۋ مەن ٶلٸم كٶرسەتكٸشتەرٸن بۇدان دا تٶمەندەتۋگە كٷش سالىپ, جۇمىس ٸستەپ كەلەمٸز.  بۇعان مەملەكەتتٸك قولداۋ مەن كٷش-قۋاتىمىز تولىقتاي جەتەدٸ. بٷگٸندە بٸزدەر تۋبەركۋلەز مەسەلەسٸمەن اينالىساتىن قوعامدىق ۇيىمدارمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ٸستەۋدەمٸز. ولار قۇرت اۋرۋىن انىقتايتىن زاماناۋي زەرتحانالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋگە ٷلكەن كٶمەك كٶرسەتتٸ.

بۇدان باسقا دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تۋبەركۋلەز اۋرۋىن انىقتاۋ جەنە ەمدەۋگە بايلانىستى ۇسىنىستارىن بٸزدەر رەسۋبليكامىزدا دەر كەزٸندە ەندٸرٸپ, زامان تالابىنا ساي جۇمىس ٸستەپ جاتقان جايىمىز بار. بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا دياگنوستيكالىق-ەمدەۋ ەدٸستەرٸ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەستەندٸرٸلگەن. مەسەلەن, تۋبەركۋلەزگە دياگنوز قويۋدىڭ ناقتى جەنە دەلەلدٸ جولى – باكتەريولوگييالىق-زەرتحانالىق ەدٸس. ال فليۋرو جەنە رەنتگەن ارقىلى تۋبەركۋلەز اۋرۋىنا كٷدٸكتٸ ادامداردى انىقتاۋعا بولادى. ولار بۇدان كەيٸن باكتەريولوگييالىق-زەرتحانالىق جەنە باسقا دا تەكسەرۋلەردەن ٶتۋٸ تيٸس. مٸنە, قۇرت اۋرۋىن ەمدەيتٸن ەلٸمٸزدەگٸ اۋرۋحانالار وسىنداي زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا تۋبەركۋلەزدٸڭ ەپيدەميولوگييالىق نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸن جالپى قوعامعا قاۋٸپسٸز دەڭگەيگە تٷسٸرۋ مٷمكٸندٸگٸنە يە بولدىق. سونداي-اق, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تالاپتارىنا ساي, دەرٸگەرلەردٸ جوعارى دەرەجەدە قورعايتىن مۇرىندىقتارمەن (ماسكالارمەن) قامتاماسىز ەتٸپ وتىرمىز. بۇل – جەكە باستى قورعاۋدىڭ تەسٸلدەرٸ. اۋرۋحانا ٸشٸلٸك اۋانى الماستىرۋ جٷيەسٸ ينفەكتسييالىق باقىلاۋ تالاپتارىنا ساي رەتكە كەلتٸرٸلگەن.

قازٸرگٸ تاڭدا تۋبەركۋلەزدٸڭ دەرٸگە تٶزٸمدٸ تٷرلەرٸ پايدا بولا باستادى. بۇل ٷردٸس ەلەمدە ورىن الىپ وتىرعانىن ەسكەرتە كەتكەنٸمٸز جٶن. سونىمەن قاتار تۋبەركۋلەز تاياقشالارىنىڭ دەرٸگە تٶزٸمدٸلٸگٸن ەسكەرٸپ, اۋرۋلاردى تيٸستٸ بٶلٸمشەلەردە جەنە اۋرۋحانالاردا وقشاۋلاپ ەمدەۋدٸ جولعا قويدىق. مەسەلەن, بٸرٸنشٸ قاتارداعى دەرٸلەر مەن ناۋقاستاردى 6-8 اي ەمدەسەك,  ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ قاتارداعى دەرٸلەر مەن ناۋقاستاردى, ياعني دەرٸگە بەيٸمدەلٸپ كەتكەن تٷرلەرٸن ۇزاق 24-36 ايعا دەيٸن ەمدەۋگە تۋرا كەلەدٸ.

1998 جىلدان 2014 جىلدار ارالىعىندا ٶلٸم كٶرسەتكٸشٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ ەربٸر 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 38,4-دەن 4,7-گە كەمٸگەنٸن بايقاۋعا بولادى. بۇل 87,8 پايىزدى قۇرايدى. سول سيياقتى ناۋقاستانۋ كٶرسەتكٸشٸ 165,3-دەن 66,4-كە كەمٸگەنٸن دە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. دەمەك, بۇل باعىتتاعى كٶرسەتكٸشٸمٸز 59,8 پايىزعا تٶمەندەگەن. بۇل – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن قولعا الىنعان باعدارلامالاردىڭ نەتيجەلٸ جٷرگٸزٸلگەنٸنٸڭ ايقىن دەلەلٸ بولىپ تابىلادى.

بٷگٸندە ناۋقاستارعا قاجەتتٸ دەرٸ-دەرمەك جەتكٸلٸكتٸ. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاجەتتٸ دەرٸلەرمەن تولىق قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلەتٸن دەرٸلەردٸڭ ساپاسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس. بۇل جاعىنان بٸزدە مەسەلە جوق.

وسى رەتتە مىنا بٸر مەسەلەنٸ ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. كەڭەس زامانىندا ەلٸمٸزدە قۇرت اۋرۋى كٶپ بەلەڭ العانىن ەڭگٸمە باسىندا ايتتىق. تٸپتٸ, تۋبەركۋلەزدٸ ەمدەمەك تٷگٸلٸ, ناقتى دياگنوز قويۋدىڭ ٶزٸ قيىن ەدٸ. سەبەبٸ, زاماناۋي قۇرال-جابدىقتار بولعان جوق. ودان كەيٸن ەكونوميكالىق توقىراۋ جىلدارى باستالدى. وسى كەزدە بٸز ناۋقاستاردى تۋبەركۋلەزدٸڭ دەرٸسٸمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتە المادىق. وسىلايشا ەلٸمٸزدە تٷبەركۋلەزدٸڭ كٷردەلٸ تٷرلەرٸ پايدا بولا باستادى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸز تۋبەركۋلەزدٸڭ جالپى دەڭگەيٸن ازايتقانىمىزبەن, ونىڭ دەرٸگە تٶزٸمدٸ تٷرلەرٸ بٸرشاما ارتتى. سوندىقتان دا اۋرۋحانا ٸشٸندەگٸ اۋا الماستىرعىشتاردى زاماناۋي قوندىرعىلارمەن قامتاماسىز ەتٸپ, جەكە باستى قورعايتىن ماسكالاردى پايدالانۋعا دەگەن تالاپتى كٷشەيتٸپ كەلەمٸز. نەگٸزٸنەن, بۇل ەر ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ تازالىعى مەن ۇقىپتىلىعىنا دا بايلانىستى. سونىمەن قاتار بٸز اۋرۋحاناعا كەلگەن ناۋقاستاردىڭ تۋىستارىنا دا ماسكا كييۋٸن تالاپ ەتەمٸز. اۋرۋ دا, وعان كەلۋشٸ ادام دا مٸندەتتٸ تٷردە ماسكادا بولۋى شارت. اۋرۋدىڭ ينفەكتسييالىق جۇعۋ قاۋٸپٸ كەزەڭدە اۋرۋلار ٶزٸنە كەلگەن ادامدارمەن ماسكا كيٸپ, تٸلدەسەدٸ.

تۋبەركۋلەزگە توسقاۋىل قويعان زامانۋي جابدىقتار

تۋبەركۋلەز مەسەلەلەرٸ ۇلتتىق ورتالىعىندا رەنتگەن اپپاراتتارىنىڭ ەڭ جو- عارعى تٷرٸ – كومپيۋتەرلٸك توموگراف جۇمىس جاسايدى. مۇنىڭ تۋبەركۋلەزدٸ انىقتاۋدا پايداسى مول. مەسەلەن, ٶكپە اۋرۋلارىنىڭ ٸشٸندە ٶكپەنٸڭ تەسٸلگەن تٷرلەرٸ ٶتە كٶپ كەزدەسەدٸ. مٸنە, سول تەسٸكتٸڭ ناقتى قاي دەڭگەيدە تۇرعانىن, ول ەمدەلگەننەن كەيٸن قانشالىقتى جابىلىپ كەلە جاتقاندىعىن انىقتاۋدا تاپتىرمايتىن قۇرال. سونداي-اق, سٷيەك, بۋىن تۋبەركۋلەزٸن تەكسەرۋگەدە ٶتە قولايلى. ەكٸنشٸدەن, بٸزدە ۇلتتىق رەفەرەنس باكتەريولوگييالىق لابوراتورييا جۇمىس جاسايدى. وسى ارقىلى بٸز اۋرۋحانادا جاتقان ناۋقاستاردىڭ اۋرۋىن باكتەريولوگييالىق جولمەن انىقتاۋعا جەنە وبلىستاعى باكتەريولوگييالىق لابوراتورييالاردىڭ ساپاسىن تەكسەرۋگە مٷمكٸندٸك الدىق. قازٸرگٸ تاڭدا ەۋروپادان ەكەلٸنگەن سوڭعى ٷلگٸدەگٸ قۇرال-جابدىقتاردىڭ بارلىعىن سوندا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار, بٸزدە Bactec-Mgit-960 اپپاراتى بار. بۇرىنعى قوندىرعىلار بويىنشا, قاقىرىقتى «ٶسٸمتال ورتاعا» ەككەن كەزدە تۋبەركۋلەز تاياقشالارى ٷش ايدان كەيٸن ٶسٸپ شىعاتىن. وسىعان بايلانىستى تۋبەركۋلەز تاياقشالارىنىڭ دەرٸگە تٶزٸمدٸلٸگٸن انىقتاۋ ٷشٸن 2-3 اي ۋاقىت جوعالتاتىنبىز. وسىدان كەيٸن ناۋقاستاردى ەمدەۋ تەسٸلٸنە ٶزگەرٸس ەنگٸزۋگە تۋرا كەلەتٸن. ال Bactec-Mgit-960 قۇرال-جابدىعى 2010 جىلدان باستاپ بارلىق وبلىس ورتالىقتاردى جۇمىس ٸستەۋدە. سونىڭ ارقاسىندا 7-28 كٷننٸڭ اراسىندا اۋرۋدىڭ دەرٸگە تٶزٸمدٸ تٷرلەرٸن تولىق انىقتاۋعا قول جەتكٸزدٸك. دەمەك, بۇرىنعى باكتەريولوگييالىق زەرتتەۋ ۋاقىتىن بٸز قازٸر ٷش ەسەگە قىسقارتتىق. سول سيياقتى G-Xpert, Hain-test سىندى جابدىقتار دا دەل دياگنوز قويۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋدا. ايتالىق, G-Xpert اپپارتىبٸرنەشە ساعاتتا ناۋقاسقا دەل دياگنوز قويىپ, ونى دەر كەزٸندە ەم قابىلداپ, اۋرۋدان ايىعىپ كەتۋٸنە سەپتەسٸپ كەلەدٸ. بۇل قۇرال-جابدىقتار قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىندا بار. وسىنىڭ ارقاسىندا بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق احۋالدى تولىقتاي باقىلاپ وتىرعان جايىمىز بار.

Bactec-Mgit-960 قۇرال-جابدىعى 2010 جىلدان باستاپ بارلىق وبلىس ورتالىقتاردى جۇمىس ٸستەۋدە. سونىڭ ارقاسىندا 7-28 كٷننٸڭ اراسىندا اۋرۋدىڭ دەرٸگە تٶزٸمدٸ تٷرلەرٸن تولىق انىقتاۋعا قول جەتكٸزدٸك. دەمەك, بۇرىنعى باكتەريولوگييالىق زەرتتەۋ ۋاقىتىن بٸز قازٸر ٷش ەسەگە قىسقارتتىق. سول سيياقتى G-Xpert, Hain-test سىندى جابدىقتار دا دەل دياگنوز قويۋعا مٷمكٸندٸك تۋعىزۋدا. ايتالىق, G-Xpert اپپارتىبٸرنەشە ساعاتتا ناۋقاسقا دەل دياگنوز قويىپ, ونى دەر كەزٸندە ەم قابىلداپ, اۋرۋدان ايىعىپ كەتۋٸنە سەپتەسٸپ كەلەدٸ. بۇل قۇرال-جابدىقتار قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ بارلىق ايماعىندا بار. وسىنىڭ ارقاسىندا بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ەپيدەميولوگييالىق احۋالدى تولىقتاي باقىلاپ وتىرعان جايىمىز بار.

بٸلٸكتٸ مامان ىنتالاندىرۋ جالعاسۋدا

شىنى كەرەك, قۇرت اۋرۋىمەن كٷرەس سالاسىندا اۋىلدىق جەر تۇرماق, وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ٶزٸندە ماماندار جەتٸسپەيدٸ. اۋرۋحانالارداعى مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردٸ قاجەتتٸ دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن زەينەت جاسىنداعى دەرٸگەرلەردٸڭ جۇمىسىن پايدالانۋعا مەجبٷرمٸز. دەگەنمەن بۇل باعىتتا دا جۇمىستار جاسالىنۋدا. قازٸر تۋبەركۋلەز سالاسىندا جۇمىس جاسايتىن مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەرگە ينفەكتسييالىق قاۋٸپتٸلٸگٸ جوعارى ورىندا جۇمىس ٸستەگەنٸ ٷشٸن ايلىقتان بٶلەك 33 624-38 933 تەڭگە ارالىعىندا  قوسىمشا اقى تٶلەنەدٸ. دەرٸگەرلەردٸڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەمدەۋ نەتيجەسٸنە قاراي ديففەرەنسالدى اقى تٶلەۋ الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشٸسٸندە. بۇل باعىتتا ارنايى دايىندىق جۇمىستارى قولعا الىنىپ, جٷرٸپ جاتىر.

الداعى ۋاقىتتا بٸزدٸڭ ورتالىق تۋبەركۋلەزگە قارسى جاڭا دەرٸلەردٸ ەمدەۋ ٸسٸنە ەنگٸزۋٸگە باسا مەن بەرٸپ وتىر. بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸزدٸڭ ماماندار دەرٸلەگە مۇقييات تەكسەرۋ جۇمىستارىن جٷرزٸپ, ونى ناۋقاس قابىلداعاننان كەيٸن, باقىلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. دەرٸ جاقسى نەتيجە كٶرسەتكەننەن كەيٸن ونى ەمدەۋ ٸسٸنە قولدانۋعا ەنگٸزەمٸز. وسىلايشا قۇرت اۋرۋىنا شالدىققان ادامداردى قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ەمدەپ, اۋىر دەرتتەن قۇلان-تازا ايىقتىرۋ بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتتارىمىزدىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى.

اۋىلداعى احۋال تولىق باقىلاۋدا

ٶز كەزەگٸندە كٶشٸ-قون مەسەلەسٸ تۋبەركۋلەز اۋرۋىنىڭ تارالۋىنا بٸرشاما ىقپال ەتٸپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا زاڭسىز ەڭبەك ميگرانتتارى اراسىندا تۋبەركۋلەزدٸ انىقتاۋ ٸسٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ بولىپ تۇر. ولاردىڭ اراسىندا اۋىرۋدىڭ جۇقپالى تٷرٸ انىقتالسا, ەلٸمٸزدەگٸ نورموتيۆتٸك قۇجاتتار ولاردى اۋرۋدىڭ جۇقپايتىن قاۋٸپسٸز تٷرٸنە جەتكٸزگەنگە دەيٸن ەمدەيمٸز. ارى قاراي ولار ەمٸن جالعاستىرۋ ٷشٸن ٶز ەلٸنە قايتارۋعا تۋرا كەلەدٸ.

جاڭا ناۋقاستانعان ادامدار دا, بۇرىننان ەمدەلٸپ كەلە جاتقاندار دا بٸزدٸڭ رەسپۋبليكالىق بازامىزدا تٸركەۋدە تۇرادى. سونىمەن قاتار, بۇرىن بٸزدە باتىس قازاقستان, اتىراۋ, قىزىلوردا, قاراعاندى, سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىندا تۋبەركۋلەزگە شالدىققاندار كٶرسەتكٸشٸ باسىم بولاتىن. قازٸر ولاردىڭ بارلىعى ورتا دەڭگەيگە تٷستٸ.

قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸندەگٸ وڭدى ٶزگەرٸستەر

قازٸر قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸندەگٸ تۋبەركۋلەزدٸڭ ەپيدەميولوگييالىق جاعدايى كٷردەلٸ. وندا تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋ مەن ودان بولاتىن ٶلٸم-جٸتٸم كٶرسەتكٸشتەرٸ ازاماتتىق قوعامعا قاراعاندا بٸرشاما جوعارى. مۇنىڭ ٶزٸ قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸندەگٸ تۋبەركۋلەزبەن كٷرەستە ەلٸ دە شەشٸلۋٸ تيٸس مەسەلەلەردٸڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. جالپى, تٷرمەدەگٸ تۋبەركۋلەزدٸڭ ازاماتتىق قوعاممەن سالىستىرعاندا جاعدايى كٷردەلٸ بولعانىمەن, وندا دا احۋالدىڭ جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز.

2013 جىلى 100 مىڭ ادامعا شاققاندا 965,8 ادام بولسا, 2014 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 799 ادامعا (17,3 پايىز) تٶمەندەدٸ. بۇل قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸندە دە احۋالدىڭ جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى. ەرينە, ول جاقتاعى احۋالدى ازاماتتىق قوعاممەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. سوندىقتان قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸنٸڭ باسشىلارى بٸز تالاپ ەتٸپ وتىرعان مەسەلەلەردٸ بٸرتٸندەپ ورىنداپ كەلەدٸ. قازٸر كولونييالاردىڭ باكتەريولوگييالىق-دياگنوستيكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ جوعارىلاۋدا. قاراعاندىداعى تۋبەركۋلەزدٸ ەمدەيتٸن ەكٸ كولونييانىڭ بٸر جەرگە شوعىرلانعانىن ەسكەرٸپ, ولارعا تۋبەركۋلەزدٸڭ كٶپتەگەن دەرٸگە تٶزٸمدٸ تٷرلەرٸن تەز انىقتايتىن Bactec-Mgit-960 جەنە G-Xpert  اپپاراتىن الىپ بەردٸك. ال باسقا وبلىستىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەلەرٸ سوتتالعاندار اراسىندا تۋبەركۋلەزدٸڭ بار-جوقتىعىن جىلدام انىقتاۋ ٷشٸن وبلىستىق تۋبديسپانسەرلەردٸڭ لابوراتورييالارىن پايدالانۋدا. دەمەك, قاجەت بولعان جاعدايدا ەشقانداي اۋرۋ تەكسەرۋسٸز قالمايدى. ولار دا جاڭا زاماناۋي لابوراتورييالىق قوندىرعىلارمەن تەكسەرٸلٸپ, قورىتىندىسى دەر كەزٸندە شىعارىلىپ, تيٸمدٸ, نەتيجەلٸ ەمدەۋ ەدٸستەرٸن قولدانۋدا. سونىمەن قاتار بۇرىندارى قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەلەرٸندە تۋبەركۋلەزدٸڭ كٶپتەگەن دەرٸگە تٶزٸمدٸ تٷرٸمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ 40 پايىزدىڭ دەڭگەيٸندە عانا بولسا, بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مۇنى 85 پايىزعا كٶتەرۋدٸ ۇسىندى. وسى مەسەلە قازٸر ٶز شەشٸمٸن تاپتى. سوندىقتان قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸندەگٸ وسىنداي ماقساتتى جۇمىستار ونداعى ٶلٸم كٶرسەتكٸشتەرٸن, تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋدى بٸرتٸندەپ تٶمەندەتٸپ, حال-احۋالدى جىل ٶتكەن سايىن جاقسارتا تٷسۋگە ٶزٸنٸڭ كٶمەگٸن تيگٸزۋدە.

قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەلەرٸندە فتيزياتر ماماندار جەتٸسپەيدٸ. سوندىقتان فتيزياتر مامانداردىڭ ازدىعىنا بايلانىستى ولار قوسىمشا ٸستەۋشٸ, ياعني بٸزدٸڭ ازاماتتىق سالاداعى دەرٸگەرلەرگە ٶزدەرٸندە قوسىمشا اقى بەرٸپ, ٶز جۇمىستارىن تولىققاندى اتقارۋعا مٷمكٸندٸك الىپ وتىر. جالپى, قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸندەگٸ فتيزياتر مامانداردىڭ جالاقىسىن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. جالپى العاندا قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸنەن بوساپ شىعىپ, ازاماتتىق ورتاعا قادام باسقان ناۋقاستاردىڭ تۇرعىلىقتى جەرٸنە بارىپ, تٸركەلٸپ, ەم قابىلداۋ دەڭگەيٸن 100 پايىزعا دەيٸن جەتكٸزۋ بٸزدٸڭ باستى جۇمىستارىمىزدىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. قازٸرگٸ تاڭدا تٷرمەدەگٸ ناۋقاستاردىڭ اراسىندا ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى ۇدايى جٷرگٸزٸلٸپ كەلەدٸ. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ٶز نەتيجەلەرٸن بەرۋدە.

بۇرىندارى قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەلەرٸندە تۋبەركۋلەزدٸڭ كٶپتەگەن دەرٸگە تٶزٸمدٸ تٷرٸمەن اۋىراتىن ناۋقاستاردى دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ 40 پايىزدىڭ دەڭگەيٸندە عانا بولسا, بٷگٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مۇنى 85 پايىزعا كٶتەرۋدٸ ۇسىندى. وسى مەسەلە قازٸر ٶز شەشٸمٸن تاپتى. سوندىقتان قىلمىستىق اتقارۋ جٷيەسٸندەگٸ وسىنداي ماقساتتى جۇمىستار ونداعى ٶلٸم كٶرسەتكٸشتەرٸن, تۋبەركۋلەزگە شالدىعۋدى بٸرتٸندەپ تٶمەندەتٸپ, حال-احۋالدى جىل ٶتكەن سايىن جاقسارتا تٷسۋگە ٶزٸنٸڭ كٶمەگٸن تيگٸزۋدە.  

مەملەكەت قامقورلىعى

تۋبەركۋلەزدٸ ەلەۋمەتتٸك قولداۋ كەيبٸر اۋدانداردا تەۋٸر جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەر تۋبديسپانسەرلەردٸڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازالارىن دسۇ تالاپتارىنا ساي جابدىقتاۋ, جٶندەۋ جۇمىستارىن باستى باقىلاۋدا ۇستاسا دەگەن تٸلەگٸم بار. نەگٸزٸ, بٸز ەدٸستەمەلٸك اقىل-كەڭەس بەرەتٸن ورتالىقپىز. ال ودان نەتيجەلٸ قورىتىندى شىعارۋ جەرگٸلٸكتٸ باسشىلاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە بايلانىستى. ەگەر بٸز كٶتەرٸلگەن مەسەلەگە دۇرىس كٶزقاراس تانىتىپ, ونى بولدىرماۋدىڭ جولدارىنا بارىنشا كٶڭٸل اۋدارساق, وندا الداعى ۋاقىتتا دۇرىس جولعا قويىلىپ كەلە جاتقان جۇمىس ودان ەرٸ جاقسارا تٷسەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.

ٷكٸمەت قۇرت اۋرۋىنا شالدىققان ازاماتتارعا ايرىقشا قامقورلىق كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. ايتالىق, تۋبەركۋلەزگە شالدىققان ادامداردى ەلەۋمەتتٸك قولداۋ ماقساتىندا 2013 جىلى مەملەكەت تاراپىنان قولداۋعا 403 ملن. تەڭگە بٶلٸنگەن بولاتىن. ال 2014 جىلى قولداۋ قارجى 553 ملن. تەڭگەگە ارتىپ, ەلەۋمەتتٸك قولداۋ 150 ملن.تەڭگەگە ۇلعايعانىن بايقايمىز. وسىلايشا جىل ٶتكەن سايىن تۋبەركۋلەزگە شالدىققان اۋىرۋلاردىڭ قۇلان-تازا ايىعىپ كەتۋٸ ٷشٸن بٶلٸنگەن قارجىسى ارتىپ كەلەدٸ. وسى بٸر قاراپايىم جايتتان-اق مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلەۋمەتتٸك سالانى قولداۋعا قانشالىقتى كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعانىن بايقايمىز. ەدەتتە قۇرت اۋرۋىنا شالدىققان ادامدار بٸراز كٷيزەلٸسكە ۇشىراپ, ٶمٸرگە قۇلشىنىسىن جوعالتىپ الاتىنى بەلگەلٸ. مەملەكەتتٸڭ قولداۋى وسىنداي اۋىر كەزەڭدە ەل ازاماتتارىنىڭ تاعدىرىنا بەي-جاي قارامايتىنىن اڭعارتسا كەرەك. وسى ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە قول جەتكٸزگەن ناۋقاستاردىڭ ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىعى ويانىپ, ٷزبەي ەم قابىلداپ, دەنٸ-ساۋ ادامداردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ جاتقانىن كٶرٸپ, كٶڭٸلٸمٸزگە قۋانىش ۇيالايدى. مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزدەگٸ ناۋقاستار تولىقتاي تەگٸن دەرٸمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە قۇرت اۋرۋىنا شالدىققا ادامدارعا مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن بٶلەك, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەر دە قولداۋ كٶرسەتٸپ تۇراتىنىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. ەكٸمدٸكتەر مٷمكٸندٸكتەرٸنە ساي ناۋقاستاردىڭ تاماعىنا, جولاقىسى ٷشٸن قارجى بٶلٸپ كەلە جاتقانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي قامقورلىققا يە بولعان ناۋقاستاردىڭ ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىعى جىل ٶتكەن سايىن ارتىپ كەلە جاتىر دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋى شەڭبەرٸندە قر ٷكٸمەتٸ بەكٸتكەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان تۋبەركۋلەزگە قارسى كەشەندٸ ٸس-شارالار جوسپارى» باستى شام-شىراعىمىزعا اينالىپ وتىر. وسى قۇجاتتى باسشىلىققا الىپ, ەلٸمٸزدەگٸ تۋبەركۋلەزدٸڭ تارالۋىن دامىعان ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸدەي تٶمەنگٸ دەڭگەيگە تٷسٸرۋگە كٷش سالامىز. بۇل جۇمىستاردىڭ بەرٸ مەملەكەتتٸڭ قولداۋىمەن ٸسكە اساتىنى سٶزسٸز.

تٸلەۋحان ەبٸلداەۆ,

تۋبەركۋلەز پروبلەمالارى ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.