– ازامات امالۇلى, «ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ – 2020» باعدارلاماسىنىڭ ەڭ تيٸمدٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانيياسى» جەلٸسٸ ارقىلى جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷيلەردٸڭ قۇرىلىسىن دامىتۋ ەكەنٸن بٸلەمٸز. بۇل باعىت بويىنشا الداعى ۋاقىتتا قانشا ٷي سالىنادى? جالپى, كومپانييا وسى اتالمىش باعدارلامانى قالاي جٷزەگە اسىرماق? وسى تۋرالى ەڭگٸمەلەپ بەرسەڭٸز.
– «ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ كومپانييا جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەر بٶلگەن جەر تەلٸمدەرٸندە تۇرعىن ٷي قۇرىلىسىن جٷرگٸزٸپ جاتىر. سونداي-اق, بٸرقاتار قۇرىلىس مەكەمەلەرٸنەن دايىن تۇرعىن ٷيلەردٸ ساتىپ الۋدا. وسىلايشا اعىمداعى كەزەڭدە 1830 پەتەردٸ تاپسىرۋ جٶنٸندە شارتقا وتىرىپ, ەلٸمٸزدٸڭ تٶرت ايماعىندا 1686 پەتەردٸڭ قۇرىلىسى جٷرگٸزۋدەمٸز. تۇرعىن ٷيلەردٸڭ قۇرىلىسى اياقتالعاننان كەيٸن حالىقتى تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تۇرعىن ٷي كەشەندەرٸ تۋرالى جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندارعا حابارلايمىز. ولار ٶز كەزەگٸندە «ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ – 2020» باعدارلاماعا قاتىسۋ ٷشٸن كەزەكتە تۇرعانداردىڭ تٸزٸمٸن قالىپتاستىرادى. كومپانييا اتالعان تٸزٸم بويىنشا ولاردىڭ تٶلەم قابٸلەتتٸلٸگٸنە باعا انىقتاپ, جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى بەكٸتكەن تٸزٸم نەگٸزٸندە تۇرعىندارمەن جالعا الۋ شارتىنا وتىرادى.
– كٶپتەگەن ادامدار الدىندا نە كٷتٸپ تۇرعانىن بٸلمەيدٸ. كەيبٸرەۋلەر جۇمىسىنان شىعىپ قالىپ, جالعا العان پەتەرلەرٸنٸڭ اي سايىنعى تٶلەماقىسىن تٶلەي الماي قالۋى مٷمكٸن. مۇنداي جاعدايدا كەيٸن ٷيدٸ جەكەمەنشٸككە الۋعا كەدەرگٸسٸن كەلتٸرمەي مە?
– ەرينە, ەرتٷرلٸ جاعدايلار بولۋى مٷمكٸن, بٸز ونى تٷسٸنەمٸز جەنە كومپانييا جالداۋ تٶلەمدەرٸ بويىنشا ٶزارا تيٸمدٸ جاعدايلار ارقىلى بەرەشەكتٸ ٶتەۋ جولدارىن قاراستىرادى. ايتالىق, قارجىلىق قيىندىقتار تۋىنداعان جاعدايدا كومپانييامەن جالعا الۋشىلار اراسىندا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلەدٸ. جالعا الۋشىلاردىڭ قالاۋى بويىنشا مەرزٸمٸ ٶتكەن جالداۋ تٶلەمدەرٸن قايتا قۇرىلىمداۋعا بولادى. قانداي جاعداي بولسادا بٸزدەر كليەنتتەرگە قول ۇشىن سوزىپ, ولاردىڭ ٸستەرٸن جەكە قاراستىرىپ, وڭتايلى جولدى تابۋعا كٷش سالامىز.
– قازٸر بانكتەردەن نەسيە الىپ, ونى تٶلەي الماي جٷرگەندەر كٶپ. وسى رەتتە باسقا بانكتەگٸ نەسيەلەرٸن جاپپاي-اق, سٸزدەردەن جالعا ٷي الۋىنا بولا ما, ەلدە باسقا بانكتەگٸ نەسيەلەرٸن مٸندەتتٸ تٷردە جابۋى تيٸس پە?
– بارلىق مەسەلە جالعا الۋشىلاردىڭ كٸرٸسٸنە بايلانىستى. باعدارلاماعا قاتىسۋشىلار كومپانييانىڭ ٸشكٸ قۇجاتتارىمەن بەلگٸلەنگەن تالاپتارعا سەيكەس تٶلەم قابٸلەتتٸلٸگٸن راستاۋى تيٸس. ازاماتتاردىڭ باسقا بانكتە نەسيەسٸ بولعان جاعدايدا, ونىڭ كٸرٸسٸ نەسيە تٶلەۋگە جەنە جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷيدٸڭ اقىسىن تٶلەۋگە جەتۋٸ تيٸس. سوندا عانا ولار جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷيدٸ الا الادى. سونداي-اق, جالعا الۋشىنىڭ نەسيە تاريحى دۇرىس بولۋى تيٸس.
– جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷي نارىعىن ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن تاعى نە ٸستەۋ كەرەك? بۇل باعىتتا قانداي ۇسىنىستار ايتار ەدٸڭٸز?
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٷكٸمەتپەن وسى باعىتتا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى جەنە بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە جالعاسىن تابۋدا. «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانيياسى» اتىنان جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷيگە سالىناتىن سالىقتى تٶمەندەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار جاساۋدامىز. بۇل جالداۋ تٶلەمدەرٸنٸڭ قۇنىنا ايتارلىقتاي ەسەرٸن ەتٸپ, حالىقتىڭ تۇرعىن ٷيگە دەگەن قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرار تٷسەتٸن انىق.
– سٸزدەردٸڭ ۇسىنعان «تۇرعىن ٷيدٸ ساتىپ الۋ قۇقىعى مەن جالعا بەرۋ» باعىتتارىڭىز شەتەلدٸك ٷلگٸ ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. سوندا بۇل قاي ەلدٸڭ تەجٸريبەسٸ جەنە ول جاقتا بۇل باعىت ٶز تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتە الدى ما?
– بٷگٸندە ەۋروپا جەنە اقش ەلدەرٸندە تۇرعىن ٷيدٸ جالعا بەرۋ تەتٸگٸ ەبدەن قالىپتاسقان, ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەت, مۋنيتسيپاليتەتتەر نەمەسە جۇمىس بەرۋشٸلەر قارجى بٶلەدٸ. شۆەتسارييادا سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ٷيدٸڭ شامامەن 37%, ۇلىبريتانييادا – 56%, اقش – 25% جالعا بەرٸلەدٸ. ٷلكەن قالالاردا جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷي قورىنىڭ ٷلەسٸ ەدەتتە, ودان دا جوعارى بولادى. مىسالى, نيۋ-يوركتە تۇرعىندارىنىڭ 33%-عا تاقاۋى ٶز ٷيلەرٸندە تۇرادى.
وسى تەتٸكتەر قالىپتى يپوتەكانىڭ قولجەتٸمسٸز جاعدايلارىندا (پايىزدىق مٶلشەرلەمەنٸڭ جوعارى جەنە باستاپقى جارنانىڭ بولۋى), قارجى جاعىنان قولجەتٸمدٸ بولۋىمەن قاتار, حالىقتىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن اۋىستىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋدىرادى. مىسالى, ەۋروپادا جۇمىس بەرۋشٸمەن قارجىلاندىرىلاتىن جالعا الۋ كەزٸندە ۇيىمنىڭ قىزمەتكەرٸ كومپانييا قاجەتتٸلٸگٸنە قاراي ٶزٸنٸڭ تۇراتىن ورنىن وڭاي اۋىستىرا الادى. بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ٶتكەننەن كەيٸن تاڭداعان پەتەرٸن ساتىپ الا الادى (بۇل كەزدە بۇرىنعى جالعا الۋ تٶلەمدەرٸ دە ەسەپتەلٸنەدٸ).
ەۋروپا جەنە اقش ەلدەرٸندە تۇرعىن ٷيدٸ جالعا بەرۋ تەتٸگٸ ەبدەن قالىپتاسقان, ونىڭ ٸشٸندە مەملەكەت, مۋنيتسيپاليتەتتەر نەمەسە جۇمىس بەرۋشٸلەر قارجى بٶلەدٸ. شۆەتسارييادا سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ٷيدٸڭ شامامەن 37%, ۇلىبريتانييادا – 56%, اقش – 25% جالعا بەرٸلەدٸ. ٷلكەن قالالاردا جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷي قورىنىڭ ٷلەسٸ ەدەتتە, ودان دا جوعارى بولادى. مىسالى, نيۋ-يوركتە تۇرعىندارىنىڭ 33%-عا تاقاۋى ٶز ٷيلەرٸندە تۇرادى.
– قازٸرگٸ تاڭدا سٸزدەرگە قانشا ادام ٷيگە مۇقتاج رەتٸندە كەزەككە تۇردى? ەندٸ ٷيگە كەزەككە تۇرۋ ٷشٸن قۇجاتتاردى جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸك جٷزەگە اسىرعانىمەن, ولاردىڭ تٶلەم قابٸلەتٸن سٸزدەردٸڭ كومپانييالارىڭىز انىقتايدى عوي. وسى تۇستا نەشە ادامنىڭ تٶلەم قابٸلەتٸن راستادىڭىزدار?
– وسى رەتتە كەزەكتٸ قالىپتاستىرۋ ٸسٸ جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارىمەن بٸرلەسٸپ ٸسكە اسىراتىنىمىزدى اتاپ ٶتكەن جٶن. بٸزدەر جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورىندارى ۇسىنعان «ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ – 2020» باعدارلاماسىنا قاتىساتىن ٷمٸتكەرلەردٸڭ تٶلەم قابٸلەتتٸلٸگٸن تەكسەرەمٸز. قازٸرگٸ ۋاقىتتا التى قالادا 2437 پەتەر بويىنشا بٶلۋ رەسٸمدەرٸ جٷرٸپ جاتىر.
– ال باعدارلاما بويىنشا سالىنىپ جاتقان ٷيلەردٸڭ ساپاسى تۋرالى نە ايتاسىز?
– «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانيياسى» باعدارلاما اياسىندا تۇرعىن ٷيلەردٸڭ قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسىنا باقىلاۋدى ۇدايى جٷرگٸزٸپ وتىرادى. قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ ساپاسى تەۋەلسٸز تەحنيكالىق قاداعالاۋ جەنە تيٸستٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بٸرلەسٸپ باقىلايمىز.
– قازاقستاندا جالدامالى تۇرعىن ٷيگە قاتىستى زاڭ بار ما? جالگەرلٸككە قاتىستى شارتتاردىڭ بەرٸ ەدٸل ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ دەپ ايتا الاسىز با?
– قازٸرگٸ ۋاقىتتا قر «ازاماتتىق كودەكسٸندە» اتالعان مەسەلەلەر بويىنشا جالداۋعا قاتىستى تولىق تٷسٸنٸك بەرٸلگەن زاڭ باپتارى بار. بۇعان قوسا قر اك سەيكەس مٷلٸكتٸك جالداۋ شارتىندا جالعا الىنعان مٷلٸكتٸڭ جالعا الۋشىنىڭ مەنشiگiنە كەيٸننەن مەنشٸك قۇقىعىنىڭ كٶشۋi دە كٶزدەلگەن. وعان قوسا قر «تۇرعىن ٷي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭىنا سەيكەس تۇرعىن ٷي زاڭناماسى تۇرعىن ٷيلەرگە مەنشiك قۇقىعىنىڭ, سونىمەن قاتار تۇرعىن ٷيلەردi پايدالانۋ قۇقىعىنىڭ تۋىنداۋى مەن توقتاتىلۋىنا بايلانىستى, سونداي اق تۇرعىن ٷي قورلارىن كٷتٸپ-ۇستاۋ, ولارعا قىزمەت كٶرسەتۋ مەن جٶندەۋ مەسەلەلەرٸ تۋرالى قارىم-قاتىناستاردى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىمەن رەتتەيدٸ. تۇرعىن ٷيدٸ جالعا بەرۋ شارتتارىنىڭ نەگٸزگٸ تالاپتارى باعدارلامادا كٶرسەتٸلگەن.
– باعدارلاما بويىنشا سالىناتىن ٷيلەردٸ قولجەتٸمدٸ ەتەمٸز دەپ شارشى مەتردٸ قىسقارتۋ دۇرىس پا?
– «ٶڭٸرلەردٸ دامىتۋ – 2020» باعدارلاماسى تۇرعىنداردىڭ ەلەۋەتتٸ وسال توپتارىنا ارنالعان. باعدارلاما ەكونوم-كلاستى كٸشٸ اۋقىمدى تۇرعىن ٷيلەردٸ جوبالاۋدى, سالۋدى جەنە ساتۋدى ىنتالاندىرادى. باعدارلاما اياسىندا سالىنعان جىلجىمايتىن مٷلٸكتەر قۇرىلىس نورمالارىنىڭ بارلىق تالاپتارىنا تولىعىمەن سەيكەس كەلەتٸنٸن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. پەتەرلەر اۋدانى 80 شارشى/مەترگە دەيٸنگٸ اۋماقتى قۇرايدى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان سەرٸك جۇماباەۆ.
