«تٸلتانىمدىق ەلٸپبي» دەگەنٸمٸز قانداي ەلٸپبي? قازاق گرامماتولوگيياسىنداعى تٸلتانىمدىق ەلٸپبي دەگەنٸمٸز – ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتەر تٸلدەگٸ دىبىستاردىڭ نەگٸزگٸ رەڭكٸن, ماعىنا اجىراتاتىن تٷرٸن تاڭبالايتىن, ەلٸپبيدەگٸ ەرٸپتٸڭ مازمۇنىنا فونەما مازمۇنى سەيكەس كەلەتٸن, نەگٸزٸنەن, بٸر دىبىس بٸر ەرٸپپەن (تاڭبامەن) بەرٸلەتٸن ەلٸپبي.
تٸلتانىمدىق ەلٸپبيدٸڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە? باستى ەرەكشەلٸكتەرٸ– ورتاق تٷركٸ ەلٸپبيٸ نەگٸزٸندە جاسالعاندىقتان تٷرٸك, ەزەربايجان, تٷرٸكمەن ەلٸپبيلەرٸنە ۇقساس (1), بٸر دىبىس بٸر ەرٸپپەن تاڭبالانادى (2), تٸلدٸڭ فونولوگييالىق جٷيەسٸنە لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ گرافيكالىق مازمۇنى سەيكەس كەلەدٸ (3), بٸر نە ەكٸ ايىرىم بەلگٸلەرٸ بار فونەمالاردىڭ تاڭباسى ٶزارا ۇقساس, بٸرٸنەن بٸرٸ شىعارىلادى: داۋىستى دىبىستار جٷيەسٸنٸڭ جٸڭٸشكە جۇبى ۇقساس فونەمادان ۋملاۋت ارقىلى اجىراتىلادى (ا-ä, و-ö, u-ü, ٸ-ɪ) (4), داۋىسسىزداردىڭ جۇبى «ايشىق», «سەديل» بەلگٸلەرٸمەن ايىرىلادى (g-ğ, s-ş, n-ŋ) (5), سوندىقتان ساۋات اشۋدا, تٸل ٷيرەنۋدە تاڭبالاردىڭ بۇل جٷيەسٸ جەڭٸلدٸك تۋعىزادى (6).
تٸلتانىمدىق ەلٸپبيدٸڭ اۆتورلارى كٸمدەر? ەڭ العاشقى اۆتورى فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ە. قايدار (1991ج.) (قايداروۆ ە. لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ بولاشاعى زور // انا تٸلٸ. 24.10.1991.), ودان كەيٸنگٸ جەتٸلدٸرگەن نۇسقاسىن ۇسىنعان پروفەسسورلار ەلٸمحان جٷنٸسبەك, كٶبەي حۇسايىن جەنە نۇرگەلدٸ ۋەلي (1995ج,), ودان دا جەتٸلدٸرگەن نۇسقاسىن پروفەسسور ەلٸمحان جٷنٸسبەك (1999ج.) جەنە ودان ەرٸ ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى ۇسىنعان جوبالار (2007, 2016ج.) (لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ قازاق ەلٸپبيٸ: تاريحى, تاعىلىمى جەنە بولاشاعى ا:ارىس, 2007. 410ب. 233-237بب., سونداي-اق «جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋ» الماتى, 2016ج.395ب.مونوگرافييالارىندا كٶرسەتٸلگەن).
تٸلتانىمدىق ەلٸپبيدٸڭ نەشە نۇسقاسى بار? كەيبٸر ايىرماشىلىقتارىن ەسەپتەمەگەندە, دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا تٸلتانىمدىق ەلٸپبيدٸڭ 2 جوباسى بار. باستى ايىرماشىلىعى: اكادەميك ە.قايداروۆتان بەرٸ كەلە جاتقان 1-جوبادا w ەرپٸ قازٸرگٸ y دىبىسىن (taw, uwaq, tuwɪs), ال ۋ تاڭباسى قازٸرگٸ ي دىبىسىن بەرەدٸ (say, ɪyɪq, kiyim), ال 2-جوبادا بۇل ەرٸپتەر u جەنە ٸ نەمەسە نٷكتەسٸز ٸ-مەن بەرٸلەدٸ: tau, uaq, tuɪs; saٸ, ٸyq, kiɪm, بٸتٸسپەس داۋ وسى ەكٸ ەرٸپتە! باسقا ەرٸپكە قاتىستى تٸلتانۋشىلار ٸشٸندە الاۋىزدىق جوق. سوندا بۇل ەلٸپبيدٸ بارلىق تٸلتانۋشى عالىمدار بٸراۋىزدان قولدايدى دەۋگە بولادى.
تٸلتانىمدىق ەلٸپبيدٸڭ ەكٸ جوباسى:
1-جوبا.
| A a
ە ە (ە) B b Ǧ ǧ (ع) G g D d E e ٸɪ (ى) İi (ٸ) |
J j
Q q K k L l M m N n Ŋŋ(ڭ) O o Öö (ٶ) |
P p
R r S s Şş (ش) T t U u (ۇ) Üü (ٷ) W w (ۋ) Y y (ي) Z z |
2-جوبا
| ەرٸپ | دىبىس | ەرٸپ | دىبىس |
| A a | [ا] | N n | [ن] |
| Ä ä | [ە] | Ŋŋ | [ڭ] |
| B b | [ب] | O o | [و] |
| Ö ö | [ٶ] | ||
| D d | [د] | P p | [پ] |
| E e | [ە] | Q q | [ق] |
| F f | [ف] | R r | [ر] |
| G g | [گ] | S s | [س] |
| Ğğ | [ع] | Şş | [ش] |
| H h | [ح], [ھ] | T t | [ت] |
| I ı | [ٸ] | Ū ū | [ۇ] |
| İ i | [ي], [ي] | U u | [ۋ] |
| J j | [ج] | Üü | [ٷ] |
| K k | [ك] | V v | [ۆ] |
| L l | [ل] | Y y | [ى] |
| M m | [م] | Z z | [ز] |
تٸلتانىمدىق ەلٸپبي جوبالارىنداعى ۋ مەن ي. داۋدىڭ شەشٸلمەي تۇرعانى اتالعان ەكٸ دىبىستىڭ ەۋ باستان قانداي دىبىس ەكەنٸ انىقتالماي كەلگەنٸنەن. بٸردە ديفتونگويد دىبىس (ۆ.ۆ.رادلوۆ), بٸردە داۋىسسىز دىبىس (ن.ي.يلمينسكيي, ە.وماروۆ, ق.دوسمۇحامەدۇلى), بٸردە شالا داۋىستى (ا.بايتۇرسىنۇلى مەن ق.جۇبانوۆ), بٸردە داۋىستى دىبىس (ت.شونانۇلى, ر.سٷگٸرۇلى, ن.زەليۇلى), كيريل ەلٸپبيٸن قابىلداعاننان كەيٸن ۋ ەرپٸ بٸردە داۋىسسىزدى, بٸردە داۋىستىنى تاڭبالايتىنى بەلگٸلەندٸ, ال ي ەرپٸنٸڭ ەكٸ تاڭباسى بولدى. الايدا پروفەسسور ە.جٷنٸسبەك اتالعان دىبىستاردى داۋسىز داۋىسسىز, (دجۋنيسبەكوۆ ا. گلاسنىە كازاحسكوگو يازىكا. الماتى, 1972.), سوندىقتان تەك داۋىسسىز ەرٸپ رەتٸندە عانا تاڭبالانۋى قاجەت دەدٸ. ياعني ۋ داۋىسسىزىنىڭ الدىنان ۇ نەمەسە ٷ دىبىسى, ي دىبىسىنىڭ الدىنان ى نەمەسە ٸ ەرپٸ قوسىلىپ جازىلۋى تيٸس دەدٸ.
جاقسى! جازباسا دا ايتىلاتىن نەمەسە ەستٸلەتٸن دىبىستى تاڭبالايىق. جاقسى! سٶزدٸ بۋىنعا بٶلۋدە, تاسىمالداۋدا, فيلولوگ ستۋدەنتتەرگە مورفولوگييالىق تالداۋ جاساۋدا بۇ-ۋىن, تۇ-ۋىس, ى-يىق, ٸ-يە, ىي-مان, ۇ-ۋىل-دى-رىق, و-قۇۋ-شى, با-يۇ-ۋى, تۇ-ۋى-ۋى دەپ جازىلىپ تۇرعان سٶزدەر وڭايلىق ەتەدٸ.
بٸراق جازۋ – ميلليوننىڭ قۇرالى عوي! ميلليوننىڭ بەرٸنە سٶزدٸڭ تٷبٸرٸن تاپتىرۋ شارت ەمەس قوي. سٶزدٸ بۋىنعا بٶلۋ ساۋات اشۋدان كەيٸن ٶمٸرٸمٸزدٸڭ قاي كەزەڭٸندە قاجەت بولدى? سول ميلليونعا ي داۋىسسىزىنىڭ الدىنان ايتىلاتىن قىساڭ ەزۋلٸكتەردٸڭ بٸرٸن (ى مەن ٸ) نەمەسە ۋ داۋىسسىزىنىڭ الدىنان ايتىلاتىن قىساڭ ەرٸندٸكتەردٸڭ (ۇ, ٷ) بٸرٸن قالدىرماي, جالىقتىرماي جازدىرتا الامىز با?
جالىقتىرماي دەپ وتىرعانىمىز قازٸرگٸ كيريلدٸڭ ي, ۋ تاڭباسى ەلٸ سانامىزدا جوق كەزدە, 20 عاسىردىڭ باسىندا م.دۋلاتۇلى بۇلار داۋىسسىز بولعانمەن, بٸر تاڭبامەن بەرۋ قولايلى, ياعني «بٸر دىبىس بولىپ ەستٸلەتٸن ۇزىن ۋ مەن ي-دٸ بٸر ەرٸپپەن جازاتىن بولساق, جازۋ جەڭٸلدەنەدٸ» (گ.مامىربەك ارتىق ەرٸپتٸڭ قاجەتٸ بار ما?// انا تٸلٸ, 2018. قازان) دەپ, «ۇۋ, ىۋ-لار بٸر دىبىسقا ۇقساپ ەستٸلەدٸ. ونى ەكٸ ەرٸپپەن بالالارعا تٷسٸندٸرگەندە دە, جازعاندا دا اۋىر بولادى, سوندىقتان ۇۋ, ىۋ-لاردى بٸر ەرٸپپەن جازاتىن ەرەجە شىعارۋ كەرەك» (سوندا) دەگەن. ياعني قازٸرگٸ «ورىستانعان» بٸزدٸڭ «سانامىزبەن بٸردەي (?) ويلاندى». م.مىرزاۇلى دا «سۇۋ, بٸي سىقىلدى سٶزدەردەگٸ ۋ مەن ي-دٸ داۋىستى دەيمٸز, ولاردىڭ الدىندا قۇلاققا ەستٸلمەيتٸن ۇ, ٸ بار دەپ ەۋرەلەنبەي, سۇۋ, بٸي سىقىلدى سٶزدەردٸ سۋ, بي دەپ جازامىز, سوندا جازۋ جەڭٸلدەنەدٸ, مۇنى بالالارعا ٷيرەتۋ دە جەڭٸل بولادى» دەدٸ (سوندا).
قوسار تاڭبا سول زاماننىڭ ٶزٸندە ماشاقاتتى بولعانىن, ج. ايماۋىتوۆتىڭ مىنا سٶزٸنەن بايقاۋعا بولادى: «تالاستىڭ ٷلكەنٸ ۇۋ تۋرالى. جاڭا وقىعاندار تٷگٸل, وقىعاندارىمىز دا بۇعان تٶسەنٸپ كەتە الماي جٷر. سٶزدٸڭ بۋىنىن اشقاندا كەيدە ى, كەيدە ۇ شىعادى. ى شىقسا جالعىز ۋ جازىلادى. جەنە سٶزدٸڭ تٷبٸرٸنە سٷيەنەدٸ: وقۋ, جورۋ, تانۋدىڭ تٷبٸرٸندە ى دىبىسى بار وقى, جورى, تانى. سوندىقتان جالعىز ۋ جازىلۋى تيٸس. ...ال ەندٸ تٷبٸرٸندە ى دىبىسى جوق الۋ, بارۋ, اسۋ, تابۋ, تاتۋلارعا كەلگەندە تاعى تايقىپ كەتەمٸز. بۋىندارىن اشامىز دا الىۋى, بارىۋى, اسىۋى, تابىۋى, تاتىۋى بولادى دەيمٸز. بۇلاردىڭ تٷبٸرٸ ال, بار, اس, تاپ, تات بولعان سوڭ الۇ – ۋى, بارۇ – ۋى, اسۇ – ۋى, تابۇ – ۋى, تاتۇ – ۋى بولىپ نەگە جازىلمايدى. بۇل جەردە نە ەستٸلۋگە, نە تٷبٸرٸنە سٷيەنە الماي قالامىز. ونان دا ەتٸستٸك بولسا جالعىز ۋ جازىلادى دەگەن ەرەجە بولسا داۋ از بولار ەدٸ. ەيتپەسە, الۇ – ۋى, بارۇ – ۋى, اسۇ – ۋى, تابۇ – ۋى, تاتۇ – ۋى دەگەن سٶزدەردە كەيدە ۇ, كەيدە ى ەستٸلەدٸ دەپ قالاي ايتا الامىز? بەرٸندە دە ۋ ەستٸلٸپ تۇرعان جوق پا?», - دەي وتىرىپ: «سۇۋ, بۇۋ, قۇۋ, تۇۋ سىقىلدى ۋ ۇزىن ەستٸلەتٸن ورىنداردا جالعىز اق ۋ جازىلسىن دەيمٸن. قايتسە دە جۇۋۋ كەرەك, اي تۇۋۋعا تاياندى, ساعىم قۇۋۋ جارامايدى دەگەندەگٸ قازداي تٸزٸلگەن كٶپ ۇۋۋ-لاردى قولايلى دەپ ايتۋعا بولمايدى. جازۋ وڭايلاسىن دەسەك, ۋ-لاردى قىسقارتۋ كەرەك» (ج.ايماۋىتۇلى. ەملەنٸ ٶزگەرتۋگە جوبا // ەڭبەكشٸ قازاق 1924 ج. 7 قاڭتار). مٸنە, بۇل – كيريل ەلٸپبيٸنە ٶتپەگەن, قازٸرگٸ داۋىستىنى دا داۋىسسىزدى دا بٸر ۋ ەرپٸمەن تاڭبالاعان, «ورىستانعان» سانانىڭ اۋىلى الىس زاماندا ايتىلعان سٶز.
سول 20 عاسىر باسىندا ارىستارىمىز تاعى: «ەملەگە سالقىن اقىل, سانالى وي كەرەك. ەملەگە ەركٸم ەر جاقتان قارايدى. بٸرەۋ تٸل تاريحىنان, بٸرەۋ ناعىز گرامماتيكا جاعىنان» (حح ع. باسىنداعى قازاق تٸلٸ جٶنٸندەگٸ زەرتتەۋلەر 2-كٸتاپ. استانا, 2018. 23,27بب) دەگەن ەكەن. مٸنە, بٸز ەلٸ وتىرمىز: بٸرٸمٸز فونەتيكانىڭ ۇعىمدارىن ٸزدەپ, بٸرٸمٸز مورفولوگييالىق تۇلعالاردى جوعالتىپ...
بٸراق بٸزدٸڭ العاشقى ەلٸپبيلەرٸمٸز فونەتيكالىق بولدى. ىي, ٸي. ۇۋ, ٷۋ دىبىس تٸركەستەرٸن قالدىرماي تاڭبالادىق. 1929ج. لاتىن گرافيكاسىنا كٶشكەندە ۋ داۋىسسىزىن - v تاڭباسىمەن, ي داۋىسسىزىن j تاڭباسىمەن جازدىق. سٶيتٸپ, تٶل سٶزدە دە, كٸرمە سٶزدە دە j, ij, uv, yv ەرٸپ تٸركەستەرٸ بولدى: kylyv, qluv, sijstema, barijant, tijgen, eluv, buvaz, suv, quvgan (س.مۇقانوۆ, ق. بەكقوجين. ەدەبيەت حرەستوماتيياسى. 1936ج.). بٸراق 1933ج. كٶپ ۇزاماي ەلٸپبيدٸڭ وسى تۇسىن جeتٸلدٸرۋ قاجەتتٸگٸ شىعا باستادى. ق.جۇبانوۆ: “ۋۋ, ٷۋ, ۇ, ٷ, ۋ ەرٸپتەرٸمٸزبەن تاڭبالاپ جٷرگەن تٷرلٸ دىبىستاردىڭ بەرٸ دە جالعىز ۋ-مەن كٶرسەتەتٸن جەرلەرٸ بولۋشى ەدٸ. ...بۇل ٷلكەن شاتاق ەدٸ. وسى شاتاقتان قۇتىلماق بولعانداعى قارمانعانى ەلگٸ قوسار ەرٸپتەر بولادى. بٸراق شاتاقتان قۇتقارۋ ورنىنا ەلگٸ قوسار ەرٸپتەر ودان ەرٸ قوسارلانا, شاتاقتى شيەلەنٸستٸرە تٷستٸ” دەدٸ. س.امانجولوۆ ي, ۋ تاڭبالارىنىڭ سالدارىنان ميسسيسيپي, ميسسۋري سيياقتى سٶزدەردٸڭ mijssijsijpij, mijssyvrij دەپ 6, 7 ەرٸپتٸڭ ونىنا, 13-9 ەرٸپكە دەيٸن جازىلۋى دۇرىس بولماعانىن ايتتى. عالىم ي, ۋ ەرٸپتەرٸنٸڭ جۋان-جٸڭٸشكەلٸگٸن تٷبٸر نە قوسىمشا اجىراتىپ تۇرادى; ال جۋان-جٸڭٸشكە پارى بار سٶزدەردٸڭ جٸڭٸشكەسٸن تاڭبالاۋعا بولادى دەدٸ: ti-tji, tyu-tu (امانجولۇلى س. جاڭا ەلٸپپەنٸڭ كەيبٸر دىبىستارىن ٶزگەرتۋ, ەملە مەن تەرميندٸ دۇرىستاۋ تۋرالى // سوتسياليستٸك قازاقستان. 23.08.1933.; امانجولوۆ س. ورىس گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاقتىڭ جاڭا الفاۆيتٸ مەن ورفوگرافيياسى. الماتى, 1940.-30 ب. 17ب.). 30 جىلدارى ع.نييازۇلى دەگەن اۆتور “سوتسياليستٸك قازاقستان” گازەتٸنٸڭ تٶرت بەتٸندە 700 جول باسى ارتىق ى, ٸ تاڭبالارىن سالۋعا كەتكەنٸن ايتادى.
سونىمەن, ق.جۇبانوۆتىڭ, كەيٸن س.امانجولوۆتىڭ ۇسىنۋىمەن 1938ج. 2 قاڭتاردا قابىلدانعان “قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافيياسىن ٶزگەرتۋ” تۋرالى قاۋلىدا uv (ۇy), ۋv (ٷۋ) قوسار ەرٸپ u تاڭباسىمەن اۋىستىرىلادى: uvagt-uاgt, uvq-uq, yvەdە-yەdە, kەlۋv-kەlu, quvus-qus. مىناداي ەسكەرتۋ بولدى: y (u), تٷۋ (tyv), sۋv (سٷۋ) سٶزدەرٸن ەكٸ ەرٸپپەن بەرۋ ىڭعايسىز, ەرٸ سٶز ماعىناسىن ايىرۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸندٸكتەن (تۋ مەن تٷۋ دەگەن وداعايلار) قوسار ەرٸپپەن جازۋ. سول سيياقتى j (ىي), ij (ٸي) قوسار دىبىستارىنىڭ ورنىنا بٸر عانا ٸ تاڭباسى الىندى. تەك تىي, سىي سٶزدەرٸندە بۇرىنعى ەملە ساقتالاتىنى تۋرالى ەسكەرتۋ بولدى (اكادەميك ن.ساۋرانباەۆتىڭ ەڭبەكتەرٸ. ٸ توم. الماتى, 2000,-400ب.). سٶيتiپ, ۇۋ, تٷۋ, سىي, تىي سٶزدەرٸنەن باسقالارى بٸر ەرٸپپەن جازىلاتىن بولدى.
ورىس ەلٸپبيٸ نەگٸزٸندەگٸ قازاقتىڭ جاڭا الفاۆيتٸ مەن ورفوگرافيياسىنىڭ جوباسى سسسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ قازاق تٸلٸ سەكتورى س.ا.امانجولوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالادى دا, 1940ج. ەملە ەرەجەلەرٸ جارىق كٶرەدٸ. ەملە ەرەجەسٸنٸڭ تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان رەسمي نۇسقاسى 1953ج. گازەت بەتٸنە جارييالانادى. 1957ج. ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى قاۋلىسىمەن قابىلدانعانعا دەيٸن اتالعان جوبا قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ تالقىسىنا تٷستٸ. پٸكٸرتالاستار ەسٸرەسە “قازاقستان مۇعالٸمٸ”, “سوتسياليستٸك قۇرىلىس” مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدەرٸندە ٷزبەي باسىلىپ وتىردى. ماقالالارعا زەر سالساق, مۇنداعى پٸكٸردٸڭ كٶبٸ ي ەرپٸنٸڭ ەملەسٸنە قاتىستى (ۋ ەرپٸن قوسارمەن جازۋ تٸپتٸ سٶز بولماعان). بارلىق بۋىنداعى ىي, ٸي ەرٸپتەرٸن قىسقارتىپ جازۋ ۇسىنىلعان. ي-دٸ كي دەگەندە بٸر ەرٸپپەن, قي دەگەندە ەكٸ ەرٸپپەن (قىي, قىيىن) جازۋ, سٶز باسى مەن تەرميندەردە بٸر ەرٸپپەن (يىق, عىلمي), تٸپتٸ بولماعاندا ەكٸ ۆاريانتپەن دە جازا بەرۋ, ونى قاتەگە ساناماۋ (قاعيدا//قاعىيدا) سيياقتى ەرتٷرلٸ جولدار ۇسىنىلعان (كەڭەسباەۆ ٸ. ٶڭدەلگەن قازاق جازۋى // سوتسياليستٸك قازاقستان. 9.06.1957).
1956ج. تٸل جەنە ەدەبيەت ينستيتۋتى ەملە ەرەجەسٸن تالقىلاۋعا شاقىرىلعان جينالىستا پروفەسسور م.بالاقاەۆ قوسار ىي, ٸي تاڭبالارىنىڭ ورنىنا ي ەرپٸن جازۋدى ۇسىنادى. وسى جينالىستا «جازۋداعى الا-قۇلالىقتى» جويۋ ٷشٸن قوسارلى دىبىس ەستٸلەتٸن جەرلەردە جالاڭ ي جازۋدى ۇسىنعان وقۋ-پەداگوگيكا باسپاسىنىڭ رەداكتورى ر.سىزدىقوۆانىڭ سٶيلەگەن سٶزٸ ٷلكەن سەبەپ بولعان (قۋانوۆ ە. قازاق الفاۆيتٸ مەن ورفوگرافيياسىن جەتٸلدٸرە تٷسەيٸك // قازاقستان مۇعالٸمٸ. 12.01.1956.)
بۇل ەملە جۇرتشىلىق تاراپىنان بٸردەن قولداۋ تابادى. قارسى پٸكٸر بولماعان سىڭايلى. سٶيتٸپ, جازۋداعى ەكونومييا, جازۋ مەن اۋىزشا تٸلدٸڭ اراسىنداعى پاراللەل تٷزٸلٸم قازاق جازۋىنا تابيعي جولمەن, ٶز قالاۋىمىزبەن وسىلاي كەلگەن ەدٸ. بۇل قازٸردە كٶپ ايتىلاتىن «ورىس ەلٸپبيٸنٸڭ كەسٸرٸ», «قىزىل ساياساتتىڭ» قىرعىنى, «ورىستاقى قوعامنىڭ» جەمٸسٸ ەمەس. جەنە بايتۇرسىن ەلٸپبيٸن قولداناتىن قىتاي قازاقتارىنىڭ قازٸرگٸ جازۋىنىڭ ٶزٸندە 1954 جىلى ىي, ٸي تٸركەستەرٸن بٸر تاڭباعا اۋىستىرۋعا ورىس ەلٸپبيٸنٸڭ «كەرجاقتىلىعى» سەبەپ بولمادى.
ۋ, ي ەرٸپتەرٸنٸڭ جيٸلٸگٸ جوعارى ەمەس قوي دەگەن دە پٸكٸر بار, يە, جيٸ ەمەس, بٸراق «قازاق سٶزفورما قۇرىلىمىنىڭ جيٸلٸك سٶزدٸكتەرٸ» اتتى 2018 جىلى جارىق كٶرگەن ەڭبەكتە سٶز سوڭىندا كەزدەسەتٸن ۋ ەرپٸ 10-ورىندا, ال ي ەرپٸ 18-ورىندا, ياعني بارلىق مەتٸننٸڭ 2,7767% ۋ ەرپٸ سٶز سوڭىندا جازىلىپ جٷر ەكەن (اتالعان ەڭبەك,19ب). ياعني مۇنى تۇيىق ەتٸستٸكتٸڭ بەلسەندٸ قولدانىسى كٶرسەتٸپ تۇر.
بٸز قازٸر 1-جوبانى قولداعانمەن ميلليون قولدامايدى. ميلليوننىڭ قولىنداعى قالامدى نە پەرنەتاقتانى بٸز جازىپ بەرمەيمٸز. ەلٸپبيدٸ بٸر قابىلداپ, بٸرشاما ۋاقىتتان كەيٸن ٶزگەرٸس ەنگٸزەتٸنٸمٸزگە كٶزٸمٸز جەتٸپ وتىرىپ, بەكٸتۋگە بٸزدٸڭ قۇقىعىمىز جوق! 2016 جىلى ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ۇجىمدىق زەرتتەۋٸ بارىسىندا 250 رەسپوندەنتتەن الىنعان اقىلى ساۋالنامادا (ساۋالناما اقىلى بولسا, جاۋاپ شىنايى, جاناشىر بولادى) بەرٸلگەن 3 تٷرلٸ ەلٸپبي جوباسىندا دا اتالعان ەرٸپتەر دىبىس تٸركەسٸمەن بەرٸلگەن ەدٸ. بٸراق ساۋالناما نەتيجەسٸندە 3 جوبادا دا ىي, ٸي, ۇۋ, ٷۋ ەرٸپ تٸركەستەرٸن بٸر تاڭبامەن جازىپ, قاتەلەسۋ بارلىق جازبا جۇمىستىڭ 30%-نان استى. بۇدان «ەشقانداي جوبا وڭ نەتيجە بەرگەن جوق» دەگەن قورىتىندى شىعارىلعان (جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋ. تەوريياسى مەن پراكتيكاسى. الماتى, 2016. 296, 342ب.).
دۇرىس ەلٸپبي ۇسىنۋ – تٸلشٸلەردٸڭ مٸندەتٸ. 20ع باسىندا ايتىپ كەتكەن «كٶبٸنەسە ٸسكە قولايلى (پراكتيكا), جەڭٸلدٸك, قالا بەرسە, ەستٸلۋ, از سٶز, كٶپ ماعىنا كەرەك. از ەرٸپ, كٶپ دىبىس – جاقسى حات شارتى. سٶزدٸڭ ىقشامدىعى – تەز وقۋ شارتى. ەجەلەپ وقىمايمىز – سۋرەتٸن تانىپ, تۇلعاسىن تانىپ وقيمىز. تۇلعانىڭ تۇرقى نەعۇرلىم قىسقا, ىقشام بولسا, وقۋعا دا جەڭٸل بولادى» (حح ع. باسىنداعى قازاق تٸلٸ جٶنٸندەگٸ زەرتتەۋلەر 2-كٸتاپ. استانا, 2018. 23,27بب) دەگەن ەلٸپبي شارتى, 21 ع. ۇرپاعى ٷشٸن تٸپتەن ٶزەكتٸ.
ق. كٷدەرينوۆا
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ
ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرٸ,
ف.ع.د., پروفەسسور
