ۇلتتىق بانك تٶراعاسىن سول جولى اياماي سىناعاندار كٶپ بولدى. ٶزٸ بولسا ەلدٸ كەلەكە ەتكەندەي: «دەۆالۆاتسييا بولاتىنىن ايتسام, وندا ونىڭ نەسٸ قىزىق», – دەگەندەي ەمەۋٸرٸنمەن قىجىرتا جاۋاپ بەرگەن. سودان بەرٸ وعان حالىق سەنبەيتٸن بولدى. ەل بٸر جىل بويى ەنە-مٸنە دەۆالۆاتسييا بولادى دەپ ەلەڭدەپ جٷردٸ. ودان بەرٸ بٸر جىل ۋاقىت ٶتتٸ. مەملەكەتتٸڭ تەڭگەنٸ قۇنسىزداندىرماۋ ٷشٸن قانداي ايلا-شارعى جاساعانىن بٸر قۇداي بٸلەدٸ, ەۋرازييالىق وداققا كٸرگەن بٸز ٷشٸن رۋبلدٸڭ «اسپانعا قاڭباقتاي» ۇشۋى تەڭگەنٸ تولقىتپاي قويمايتىنداي كٶرٸنگەن. رۋبلدٸڭ قۇنسىزدانۋى كٷن ساناپ ٶسٸپ كەلەدٸ. دەمەك, ساراپشىلار جۋىق ارادا تەڭگەنٸڭ دە قۇنسىزدانۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايدى. مۇناي باعاسىنىڭ ارزانداۋى, ەلەمدٸك ساياساتتىڭ مىڭ قۇبىلۋى, رەسەي مەن باتىستىڭ ايقاسى, بەرٸ-بەرٸ ەلەمدٸك نارىققا ٶزٸندٸك ىقپالىن تيگٸزبەي قويمايدى. وسىنداي سەتتە باس بانكيردٸڭ ۋەجٸنە سەنەمٸز بە, ەلدە ٷنسٸز باس شۇلعىپ, نەدە بولسا ۋاقىتى كەلگەندە كٶرەمٸز بە? حالىق قانداي قام-قارەكەت ەتكەنٸ جٶن? وسى جەنە ٶزگەدە سۇراقتار تٶڭٸرەگٸندە ەكونوميستەردٸڭ پٸكٸرٸن ۇسىنىپ وتىرمىز.
قايرات كەلٸمبەتوۆ, قر ۇلتتىق بانكٸنٸڭ تٶراعاسى:
– جاقىن ارالىقتا تەڭگە باعامىنىڭ كٷرت ٶزگەرۋٸ كٷتٸلمەيدٸ. ايىرباس باعامى 1 اقش دوللارىنا 170-188 تەڭگە دەلٸزٸندە ساقتالادى. بٸز ۇستانعان ايىرباس باعامىنىڭ ساياساتى ٸشكٸ ۆاليۋتالىق دەلٸزدەگٸ بەلگٸلٸ بٸر ٶزگەرٸستەردٸ قامتىپ وتىر. سوندىقتان دا, بٸز ٷشٸن بٷگٸنگٸ كٷنگٸ بەرٸكتٸك قورىنىڭ ٶزٸ وسى ٸشكٸ ۆاليۋتالىق دەلٸزدە قالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٷگٸندە ايىرباس باعامىنا قاتىستى تٷرلٸ بولجامدار, جورامالدار ايتىلىپ جاتىر. ول مۇنايدىڭ ەلەمدٸك باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ مەن رۋبلدٸڭ قۇنسىزدانۋىنان تۋىنداۋدا. تاعى دا قايتالاپ ايتقىم كەلەدٸ, مەنٸڭ ويىمشا, بٸز ٷشٸن مۇناي باعاسى ماڭىزدى فاكتور بولىپ تابىلادى. دەگەنمەن, بٸز ايىرباس باعامىنىڭ كٷرت ٶزگەرٸسٸنە جول بەرمەيمٸز.
بەيسەنبەك زييابەكوۆ, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:
– رەسەيدە ورىن العان دەۆالۆاتسييامەن قاتار, سول ەلدەگٸ تاۋارلاردىڭ باعاسى دا بٸرشاما كٶتەرٸلدٸ. ەلٸمٸزدەن اعىلعان حالىقتىڭ نەگٸزگٸ الىپ جاتقان تاۋارى – اۆتوكٶلٸك. ال باسقا ساۋدا تٷرٸ بٸز ٷشٸن تيٸمسٸز. سول سەبەپتٸ دە, وتاندىق ٶنٸمدەرگە دەگەن سۇرانىستىڭ تٶمەندەۋٸ كٷتٸلمەيدٸ.
ال رۋبلدٸڭ كەنەت كٶپ ساتىلۋىنىڭ باستى سەبەبٸ – ۆاليۋتالىق الىپساتارلىق. ياعني, قارجى نارىعىنداعى «بٷگٸن رۋبل قۇلدىراعان كەزەڭدە كٶبٸرەك ساتىپ الىپ, ەرتەڭ رەسەيلٸك اقشا قالپىنا كەلگەن تۇستا قايتا ساتىپ, ٷستٸنەن قاراجات جاساپ قالامىز» دەپ ٷمٸتتەنگەن دەلدالداردىڭ ٸسٸ. دەلدالداردىڭ ٷمٸتٸ اقتالۋى مٷمكٸن ياكي مٷمكٸن ەمەستٸگٸ ۋاقىت ەنشٸسٸندە. دەگەنمەن, جوعارىداعى باسشىلاردىڭ «تەڭگە تۇراقتى بولادى» دەيتٸن ۋەدەسٸنە سەنسەك, وندا بولجامشىلاردىڭ بولجامى بەكەر. بٷگٸنگٸ قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ قارجى ساياساتى ەكٸ تٷرلٸ. بٸزدەگٸ بيلٸك وتاندىق قارجى ساياساتىن تۇراقتى ۇستاپ وتىرۋدى نەگٸزگە الىپ وتىر دەيتٸن بولساق, رەسەي دەۆالۆاتسييا ارقىلى ەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋدى ماقسات تۇتۋدا.
ەگەر 2015-2016 جىلدار ارالىعىندا ەلەمدٸك نارىقتاعى مۇناي باعامى 40 اقش دوللارىنا دەيٸن تٶمەندەپ, احۋال قيىنداي تٷسەتٸن بولسا, بٸزگە مۇنداي جاعدايعا دا دايىن بولۋ كەرەك. وندا بيىلعى جىلدىڭ كٶكتەمٸنە جەتپەي تەڭگەنٸڭ باعامى كٷرت تٶمەندەپ, تاعى بٸر دەۆالۆاتسييا ورىن الادى.
يليياس يساەۆ, قارجىگەر-ساراپشى:
– بٸز قازٸر ورتاق نارىقتا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. سونداي جاعدايدا وتىرىپ, بٸز بەيتاراپپىز, بٸزگە ەشتەڭەنٸڭ ەسەرٸ جوق دەپ ٶز-ٶزٸمٸزدٸ الداۋعا بولمايدى. مەسەلەن, مىناعان قاراڭىز, بٸزدٸڭ سىرتتان كەلەتٸن يمپورتىمىزدىڭ 60 پايىزى تمد ەلدەرٸنەن. قالعان 40 پايىز شەتەلدٸكٸ. سول 60 پايىزدىڭ 95 پايىزى – رەسەيدەن كەلەتٸن تاۋار. مٸنە, كٶردٸڭٸز بە, سونداي جاعدايدا وتىرىپ, رۋبلدٸڭ قۇنسىزدانۋى بٸزگە ەسەر ەتپەيدٸ دەپ قايتىپ ايتا المايمىز. بٸز دە وتاندىق ەكسپورتەرلەردٸ قورعاۋ ٷشٸن قادام جاساۋىمىز كەرەك. ياعني تەڭگەنٸ قۇنسىزداندىرۋعا تيٸسپٸز. بٸزدٸڭ ەلدە تەڭگە تاعى بٸر رەت قۇنسىزدانۋى ەبدەن مٷمكٸن. مۇنى جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
مارال تٶرتەنوۆا, ەكونوميست-ساراپشى:
– رەسەيدٸڭ ورتالىق بانكٸنە رۋبلدٸ تەجەپ ۇستاپ تۇرۋ ارزانعا سوعىپ تۇرعان جوق. بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز رەسەيگە بايلانىپ تۇرعاندىقتان, بۇل جەردە رەسەيدٸڭ ۆاليۋتاسىنىڭ قۇنسىزدانۋى بٸزگە ەسەر ەتپەيدٸ دەۋگە نەگٸز جوق. ەزٸرگە ۇلتتىق بانك تەڭگەنٸڭ باعامىن قالىپتى ۇستاپ تۇرا الادى. بٸراق بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس. بٸزدٸڭ ەكونوميكامىز تٸكەلەي مۇنايدان تٷسەتٸن تٷسٸممەن تولىعىپ وتىرعاندىقتان, بۇل جەردە بٸز ەلەمدٸك مۇناي باعاسىنا قاتىستى, ەلگە تارتىلىپ جاتقان ينۆەستيتسييالارعا قاتىستى دا بولجام جاساعانىمىز ابزال. ەگەر بولاشاقتا مۇنايدان تٷسەتٸن تٷسٸم ارتسا, تەڭگە باعامى دا نىعايماق.
رەسەي رۋبلٸنەن بٶلەك مۇنايدان تٷسەتٸن تٷسٸمگە قاتىستى مىناداي بولجامدار جاساۋعا بولادى:
ا) بٸرٸنشٸ, پەسسيميستٸك ستسەناريي. ەگەر 2015-2016 جىلدار ارالىعىندا ەلەمدٸك نارىقتاعى مۇناي باعامى 40 اقش دوللارىنا دەيٸن تٶمەندەپ, احۋال قيىنداي تٷسەتٸن بولسا, بٸزگە مۇنداي جاعدايعا دا دايىن بولۋ كەرەك. وندا بيىلعى جىلدىڭ كٶكتەمٸنە جەتپەي تەڭگەنٸڭ باعامى كٷرت تٶمەندەپ, تاعى بٸر دەۆالۆاتسييا ورىن الادى.
ە) ەكٸنشٸ, كونسەرۆاتيۆتٸك بازالىق ستسەناريي. ەگەر 2015-2016 جىلدار ارالىعىندا ەلەمدٸك نارىقتاعى مۇناي باعامى 60-70 اقش دوللارىن قۇرايتىن بولسا, بٸز ورتاشا بازالىق باعىتپەن جٷرۋدٸ ويلاستىرۋىمىز قاجەت. مۇنداي سەتتە ەلەمدەگٸ شيكٸزات كٶزٸنٸڭ باعامى 10 پايىزعا ٶسٸم بەرەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە . بۇل بولجام دا جاعدايدى ورتاشا قالىپتا ۇستاپ تۇرادى.
ب) ٷشٸنشٸسٸ, وپتيميستٸك ستسەناريي. بۇل جاعدايدا ەلەمدٸك نارىقتا مۇناي باعامى 85-90 اقش دوللارىن قۇرايدى دەپ كٷتٸلۋدە. ال مۇنداي ستسەناريي ورىن السا, بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸمٸز ودان ەرٸ قارقىندى بولا تٷسپەك. سەبەبٸ بۇل رەتتە ەلەمدٸك شيكٸزات كٶزدەرٸنٸڭ قۇنى 20-25 پايىزعا دەيٸن ٶسٸم بەرەدٸ.
ەرينە, بٸز ٷشٸن ەڭ قولايلىسى وسى وپتيميستٸك بولجام بولىپ تۇرعانى داۋسىز. مۇنداي باتىل بولجامدارعا حالىقتىڭ دا ٸشٸ جىلي تٷسەتٸنٸ راس. سونداي-اق, ماماندار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزگە ەنەتٸن ينۆەستيتسييا ەلەۋەتٸ تٶمەندەمەگەنٸن, كەرٸسٸنشە, ەلدە ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىرعانىن العا تارتۋدا. ماماندارىمىز «بۇل مەسەلە دە تەڭگەنٸڭ باعامىن وسى قالىپتا ۇستاپ تۇرۋعا ىقپال ەتەدٸ» دەسەدٸ.
كٶرشٸ رەسەيدە بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق تۇرالاۋدىڭ سالقىنى بٸزگە بەرٸبٸر ٶز ەسەرٸن بەرەدٸ. دەمەك ٷكٸمەتتٸك تۇرعىدا ساقتىق شارالارىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك. بۇعان قاتىستى وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قولداۋدىڭ جاڭا شارتتارى تٷزٸلگەنٸ جٶن.
جۇمادٸلدا باياحمەتوۆ, ەكونوميست-عالىم:
- جالپى, تەڭگە باعامىن قالىپتى ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن دوللارعا تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلۋىمىز كەرەك. ال بٸزدٸڭ التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ 40 پايىزى دوللارمەن جيناقتالىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, بۇل جەردە ساقتىق شارالارىن قاراستىرماۋعا تاعى بولمايدى. رۋبلدٸڭ كٷن ساناپ قۇنسىزدانۋى ەكٸ ەل اراسىنداعى ساۋداعا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ, بٸزگە تٷسەتٸن تٷسٸم كٶلەمٸ ازايادى. ەكونوميكانىڭ ىرعاقتى ٶسۋٸن نەگٸزٸن ينۆەستيتسييالار لەگٸ قۇرايتىنى داۋسىز. راس, ينۆەستيتسييالار تاسقىنى كەلٸپ جاتىر, بٸراق بٸز وتاندىق كەسٸپورىنداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرماي, دوللارعا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلا المايمىز. ەندەشە, بولاشاقتا تەڭگەمٸز جىل ٶتكەن سايىن قۇنسىزدانا تٷسپەسٸن دەسەك, وتاندىق ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا بارىنشا كٷش سالعانىمىز ابزال. راس, ەزٸرگە ۇلتتىق بانك تەڭگەنٸڭ باعامىن ۇستاپ تۇرا الادى. دەگەنمەن جىل باسىنان-اق شيكٸزات باعاسىنىڭ تٷسٸپ, ەكسپورتتان تٷسەتٸن تٷسٸمنٸڭ ازايعانىن ەسكەرسەك, بۇل-بٸزدٸڭ التىن-ۆاليۋتا قورىمىزعا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن جايت. ەستەرٸڭٸزدە بولسا, 1998 جىلى ۇلتتىق بانك تەڭگەنٸڭ قۇنىن ۇستاپ تۇرۋى ٷشٸن ەكٸ ايدا 2,5 ملرد دوللاردان استام قارجى جۇمساپ جٸبەردٸ. سوندىقتان بولاشاقتا بۇل رەتتە العىشارتتاردى قاراستىرۋ كەرەك. كٶرشٸ رەسەيدە بولىپ جاتقان ەكونوميكالىق تۇرالاۋدىڭ سالقىنى بٸزگە بەرٸبٸر ٶز ەسەرٸن بەرەدٸ. دەمەك ٷكٸمەتتٸك تۇرعىدا ساقتىق شارالارىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك. بۇعان قاتىستى وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قولداۋدىڭ جاڭا شارتتارى تٷزٸلگەنٸ جٶن. سەبەبٸ قازٸردە رەسەي ٷشٸن سىرتقى ينۆەستيتسييانىڭ تيٸمسٸز ەكەنٸ ناقتى بەلگٸلٸ بولدى. رەسەيدەن ينۆەستيتسييالار لەگٸ قاشىپ جاتىر. بٸز بۇدان ساباق الۋىمىز كەرەك. سىرتتان كەلگەن ينۆەستيتسييا قانشا جەردەن تيٸمدٸ دەگەنمەن, ونىڭ قاۋٸپتٸلٸگٸ دە بار. سوندىقتان ەلدەقانداي زامان تۋعاندا ينۆەستيتسييا سىرتقا ىدىراي قاشپاۋى ٷشٸن, وتاندىق ٶندٸرٸستٸ قولداۋعا بارىنشا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. دوللاردان ارىلۋعا دا, تەڭگەنٸڭ باعامىن قالىپتى ۇستاۋعا دا, تٷسٸمدٸ ارتتىرۋعا دا ىقپال ەتەتٸن بٸردەن-بٸر فاكتور وسى.
(بٸرقاتار پٸكٸرلەر «الاش ايناسى» سايتىنان الىندى).
