تاۋ مەن تاسى قۇپييا بٷگٸپ, سۋلارى سىرعا تولى تەكەلٸ جەرٸ سىلدىراي اققان ٷش ٶزەنٸمەن, اسقار تاۋلارىمەن بەرەكەلٸ. قورا, شاجا, تەكەلٸ ٶزەندەرٸنٸڭ تٷيٸسكەن وڭ جاعالاۋىندا ٶندٸرٸستٸ, تاريحي قالا – تەكەلٸ ورنالاسقان.
تەكەلٸنٸڭ ٶتكەنٸنە بويلاعاندا ٸرٸ تاريحي وقيعالاردان بٶلەكتەنۋ مٷمكٸن ەمەس.
ەرٸ بۇل وقيعالاردىڭ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ قالىپتاسۋىنداعى ورنى ەلەۋلٸ. سەل شەگٸنٸس جاساپ, جەتٸسۋ ٶلكەسٸنٸڭ گٷلدەنٸپ-ٶركەندەۋٸنە يگٸ ەسەرٸن تيگٸزگەن ب.ز. ٸ مىڭجىلدىعىندا قاناتىن جايعان جٸبەك جولى ساۋدا قاتىناسى تارماقتارى تەكەلٸنٸڭ اۋماعىنان ٶتكەن.
ساۋداگەرلەر ەكەلگەن تاڭسىق دٷنيەلەر جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ قولدانىسىنا ەنٸپ, ايىرباس ەرەكەتٸ دامىپ, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ العىشارتتارى قالىپتاسقان.
تەكەلٸ تاريحي ەسكەرتكٸشتەرٸمەن, تابيعاتىمەن ەرەكشەلەنەتٸن كەنشٸلەر قالاسى. ازيياداعى ەڭ ٷلكەن سارىقىراما بۇرحان-بۇلاق تەكەلٸ ٶڭٸرٸندە ورنالاسقان. سونىمەن قاتار, قازاقستان بويىنشا ەڭ ۇزىن كٶشە سانالاتىن دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ كٶشەسٸ دە وسى تەكەلٸ شاhارىندا. قالادا ەلٸ دە زەرتتەلۋٸ قاجەت تاريحي جەدٸگەرلەر مەن ورىندار بٸرشاما.
سونىڭ بٸرٸ, تەكەلٸدەگٸ قورا ٶزەنٸنٸڭ ساعاسىندا ورنالاسقان, ەل اراسىندا «تەكەلٸدەگٸ بۋددا بەينەلەنگەن تاس» دەلٸنٸپ كەتكەن تاريحي ەسكەرتكٸش ەجەلگٸ كەزەڭنٸڭ تۋىندىسى دەگەن ماعلۇماتتار بار.
ەجەلگٸ بۋدديستەر بۇل جەرگە ەرەكشە قىزىققان. جەتٸسۋ ەكونوميكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريحشى عالىمى ميحايل انتونوۆ ەجەلگٸ مەدەني ەسكەرتكٸش تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «جارتاستىڭ بەتكٸ جاعى تەگٸستەلٸپ, ٶڭدەلگەنٸ بايقالادى. تاستىڭ ٷستٸڭگٸ جاعىندا تابيعي ويىق بار. جيناقتالعان ەتنوگرافييالىق ماتەريالدار بويىنشا انىقتالعانى, اتالعان ويىقتان جىل ون ەكٸ اي سۋ قۇرعامايدى ەكەن دە, ونى جەرگٸلٸكتٸ حالىق كيەلٸ سۋ دەپ ساناپ كەتكەن. تاستىڭ بەتكٸ جاعىنداعى ورتاڭعى تۇسىندا لوتوس گٷلٸنٸڭ سۇلباسى مەن ٷندٸ شٸركەۋٸنٸڭ بەينەسٸ بەدەرلەنگەن. تٶمەنگٸ جاعىندا ميفتٸك اڭ بەينەسٸ سالىنعان. جەكەلەگەن مٷسٸن, بەينەلەر بولماسا, دەل وسىعان ۇقساس ەسكەرتكٸشتەر تابىلعان جوق».
بەلگٸلٸ ەلكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگييالىق ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قايراتكەرٸ زەينوللا ساماشەۆ تەكەلٸدەگٸ قاسيەتتٸ بۇل تاس عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلمەگەنٸن ايتادى:
– بٸز تەك تاستا بۋددالىق كٷمبەزدٸڭ بەينەلەنگەنٸن بٸلەمٸز. مٷمكٸن, قاسيەتتٸ دەپ سانالعان سەبەبٸ, وسى جەردە رۋحتى تازارتۋ رەسٸمدەرٸ ٶتكٸزٸلگەن بولار. بۋدديستەردٸڭ سەنٸمٸ بويىنشا بۇل جەرگە اياق باسقان جان بارلىق قايعى-قاسٸرەتٸنەن ارىلىپ, رۋحاني تازارادى-مىس. بۇل كٷش تابيعاتتىڭ بارلىق ستيحيياسى توعىسقان جەردە تارالادى. ەجەلگٸ بۋدديستەر قورا شاتقالىن بەكەردەن-بەكەر تاڭداماعان, مۇندا سۋ, جەر, جەل مەن وت (كٷن) بٸردەي كەزدەسەدٸ, – دەپ بٸلٸكتٸ مامان ٶز توپشىلاۋىن ايتقان بولاتىن.
بٷگٸندە ەلٸمٸزدە تاريحي-مەدەني ەسكەرتكٸشتەردٸ قورعاۋعا بارىنشا نازار اۋدارىلۋدا. «تەكەلٸدەگٸ بۋددا بەينەلەنگەن تاس» تا وسى تاريحي ەسكەرتكٸشتەر تٸزٸمٸنە ەنٸپ وتىر.
ارحەولوگتاردىڭ پٸكٸرٸنشە, قورا شاتقالىنىڭ بٷگٸپ جاتقان سىرى ەلٸ دە كٶپ دەگەنگە سايادى. عىلىمي زەرتتەۋلەر تۋعان ٶلكەنٸڭ ٶتكەن كٷندەرٸنەن كٶپتەگەن شىنايى دەرەكتەر ۇسىنارى سٶزسٸز. سول سەبەپتەن, تۋعان ٶلكە تاريحىن زەرتتەپ, تاريح شىڭىن بٸرگە باعدارلايىق.
ۇلجان بوتباەۆا, تەكەلٸ قالاسى ەكٸمٸنٸڭ باسپاسٶز حاتشىسى
