جاستار, مەكتەپتە تاياق جەگەندەردەن ٷلگٸ الما!
بۇدان نەنٸ اڭعارۋعا بولادى? بٸزدٸڭشە, بۇدان قازاق قوعامىنىڭ كەڭەس زامانىنداعى قۇلدىق سانادان ەلٸ ارىلا الماعانىن بايقاۋعا بولادى.
بٷكٸل ەلەم ٶركەنيەتكە قول سوزىپ, ٷلكەن-كٸشٸ بٸر-بٸرٸنە ٸزەتپەن قاراپ جاتقاندا, قازاق قاۋىمىنىڭ بالاعا قول كٶتەرٸپ, بٸلٸم بەرەتٸن كەڭەستٸك ەسكٸ «تەسٸلدٸ» دەرٸپتەۋٸ ۇيات.
كەڭەس زامانىندا تاياق جەپ جٷرٸپ مەكتەپتٸ ەرەڭ تاۋىسقاندار ۇشپاققا شىعىپ, مىقتى عالىم بولىپ كەتٸپ پە? بٷكٸل قازاق ٸسٸنە قاراپ بوي تٷزەيتٸن مايتالمان ماتەماتيك اسقار جۇمادٸلداەۆ اعامىزدان تەلەارنالارعا بەرگەن سۇحباتتارىندا «مۇعالٸم ۇرىپ ەدٸ» دەگەن ەڭگٸمەنٸ ەشكٸم ەستٸمەگەنٸ انىق.
قايتا سول كەزدە مۇعالٸمدەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ ادامداي سٶيلەسٸپ, پٸكٸرلەسكەنٸن ەستٸپ, ريزا بولاسىڭ.
جاستار, قانداي دا بٸرەۋدەن ٷلگٸ العىلارىڭىز كەلسە, مۇعالٸمنەن تاياق جەپ مەكتەپتٸ ەرەڭ بٸتٸرگەندەردەن ەمەس, ۇستازدارىمەن تەرەزەسٸ تەڭ ادامداي سٶيلەسكەن اسەكەڭدەي ازاماتتاردان ٷلگٸ الىڭىزدار.
ال مۇعالٸمنەن تاياق جەپ, ورتا مەكتەپتٸ ەرەڭ بٸتٸرگەندەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ بازاردا اربا سٷيرەپ, اۋلا سىپىرىپ, ٸلدالدالاپ كٷنٸن ەرەڭ كٶرٸپ جٷر. اراسىندا ادام بولىپ كەتكەندەرٸ بار شىعار. بٸراق مۇنداي بٸرلٸ-جارىم «ستاتيستيكا» بالانى ۇرىپ وقىتۋ تەسٸلٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ايقىنداي الماسى انىق.
مولدالار قانداي بولعان?
ايتپاقشى, ەسٸڭٸزدە بولار, كەڭەس زامانىنداعى حرەستوماتييالىق وقۋلىقتاردا ەرتەدە مولدالار جاس بالالاردى دٷرەلەپ ساباق وقىتقانى جايىندا ايانىشتى ەڭگٸمەلەردٸ كٶپ وقىدىق قوي. مولدادان تەپەرٸش كٶرگەن قازاق بالالارى سەبەت ٶكٸمەتٸ ورناعاننان كەيٸن كەمەل بٸلٸمگە قول جەتكٸزٸپ, كٶزدەرٸ اشىلدى دەگەن سارىنداعى كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ جالعان «پروپاگانداسى» ميىمىزعا ەبدەن سٸڭٸپ قالعانىنا وسى جولى تاعى دا كٶزٸمٸز جەتتٸ.
يە, نەسٸن ايتاسىز, كەڭەس زامانىندا «مولدانىڭ ايتقانىن ٸستە, ٸستەگەنٸن ٸستەمە» دەگەن, قازاقتى تٷبٸرٸنەن اداستىراتىن ماقال-مەتەلدەردٸ جاتتاپ ٶستٸك. ٶز باسىم دەل وسىنداي ەڭگٸمەلەر كەنەسارىنىڭ تۇسىندا ايتىلماعانىنا بەس تٸگە الامىن.
ەرتەدە قازاق اراسىندا ەكٸنٸڭ بٸرٸ بالا وقىتاتىن مولدا بولمادى. ولار ورتالىق ازييا مەن تاياۋ شىعىستاعى ماڭداي الدى مەدرەسەلەردە بٸلٸم الىپ, وڭى مەن سولىن ەبدەن تانىعان كەمەل ادام بولعانى داۋسىز شىندىق. مەكتەپتە مۇعالٸمنەن تاياق جەپ ٶسكەن بۋىننىڭ ساناسىنا جەتۋٸ ٷشٸن مايدالاپ تٷسٸندٸرسەك, سول كەزدەگٸ مولدالار قازٸرگٸ اسقار جۇمادٸلداەۆ اعامىز سەكٸلدٸ زييالى ادامدار بولعان.
ال كٶز الدىڭىزعا ەلەستەتٸڭٸزشٸ, اسقار اعامىزدىڭ ستۋدەنت-شەكٸرتتەرٸن دٷرەلەپ, بوقتاپ, تٶمپەشتاپ جاتقانىن. مٷلدە ەلەستەتە المايسىز. وسىدان-اق, كەڭەستٸك جٷيە اڭقاۋ قازاقتى قانشالىقتى الداپ, ارباپ كەلگەنٸن بايقاعان بولارسىزدار.
اقىرى ايتتىق قوي, باياعىداعى مولدالار تەك قانا دٸن تاراتۋشى, ناسيحاتشى بولعان جوق. ولار قارا سۋدى تەرٸس اعىزاتىن عۇلاما عالىم بولدى.
ەلٸمٸزدٸڭ كەز كەلگەن بٸر اۋدانىنا بارساڭىز, ەل-جۇرت باياعىدا عاجايىپ تىلسىم كٷشكە يە مولدالاردىڭ ٸس-ەرەكەتٸن جىر قىلىپ ايتىپ بەرەدٸ.
يە, باياعىنىڭ مولدالارى تابيعاتتىڭ سىرىن جەتە تٷسٸنگەن كٶنە تٷركٸدەن كەلە جاتقان تاڭعاجايىپ تىلسىمداردى جالعاستىرۋشى ەدٸ. وسىنداي بەكزات بولمىستى بويىنا جيعان ازاماتتار بالالاردى تاياقتاپ, بٸلٸم بەردٸ دەگەنگە كٸم سەنەدٸ. ەشكٸمدە سەنبەيدٸ.
جالپى, قازاق قوعامىندا بالانى ساباۋ, بالاعا قول كٶتەرۋ تەربيە قۇرالى بولماعان.
مۇنداي تەربيە كەيٸننەن كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە پايدا بولدى. قىزىلدار قازاقتاردى ۇلتتىق ساناسىنان ايىرۋ ٷشٸن وسىنداي «سۇمدىق» ەڭگٸمەلەردٸ ويلاپ تاپتى. ال بٸزدەر بولساق, سوعان ەلٸ كٷنگە دەيٸن سەنٸپ كەلەمٸز.
سوندىقتان ەل اراسىنا ٸرٸتكٸ سالىپ, كەمەل بولاشاققا بەت بۇرعان ەلٸمٸزدٸ باعىتىنان اداستىرۋعا ۇمتىلعان, تاياق جەگەن بالانىڭ ەكەسٸن كەشەگٸ ەڭگٸمەسٸ ٷشٸن جازاعا تارتۋ كەرەك.
قازاق قوعامى, ەسسٸز ەكەنٸڭ ەڭگٸمەسٸنە ەلٸكپە!
ەلگٸ ەسسٸز ەكەنٸڭ پايىمىنشا, قازاق بالالارىنىڭ باسىنان ۇرىپ, ارتىنان تەپپەسەڭ, بٸلٸم قونبايتىنعا ۇقسايدى ەكەن. قوعامدى كەرٸ تارتاتىن مۇنداي ەڭگٸمەلەردٸ تاراتۋشىلار جازاسىز قالماۋى كەرەك.
قازاق ەش ۋاقىتتا بالاسىنا قول كٶتەرٸپ, تەربيەلەمەگەن. مۇنداي تەربيە تٷرٸ جالپى ادامزات بالاسىنا جات دٷنيە ەكەنٸن ۇمىتپايىق. بالانى ۇرىپ, بٸلٸمدٸ بويىنا سٸڭٸرۋ مٷمكٸن ەمەس. بۇل ناعىز – حايۋاندىق.
ٷيدە, مەكتەپتە تاياق جەپ ٶسكەن ۇرپاق جاسىق, ەز بولادى. كەڭەس زامانىندا ەركٸمنەن تاياق جەگەن اعالارىمىزدىڭ «ارقاسىندا» قازٸر ەلٸمٸز ٶزٸنٸڭ ەسەسٸن جٸبەرٸپ, ورىس تٸلٸندە شٷلدٸرلەپ, ەركٸمنٸڭ شىلاۋىندا جٷرگەنٸن بايقاعان بولارسىزدار.
كەڭەس زامانىندا ٶسكەندەر مەكتەپتە تاياق جەپ, سوڭىنان ەسكەرگە بارىپ وندا تاعى دا تاياق جەپ ەبدەن جاسىپ, بەيشارا كٷيگە تٷستٸ.
ايتپاقشى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە جارييالانعان ەكەنٸڭ ەڭگٸمەسٸ تىڭداعاندا ونىڭ كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ وسىنداي «تەربيەسٸنەن» ٶتكەن بٸرەۋ ەكەنٸ ەڭگٸمەسٸنەن انىق بايقادىق.
نۇرلان جۇماحان, جۋرناليست بلوگەر.
