قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كەڭٸستٸگٸ تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا ەركٸن ويلارمەن تولىقتى. كەڭەس يمپەريياسىنىڭ كەرەگەسٸ ىدىراعان تۇستا ەڭ الدىمەن وي ەركٸندٸگٸ مەن سٶز ەركٸندٸگٸ ٶز قولىمىزعا تيدٸ. ەندٸ نەنٸ جازامىن دەپ ەمەس, قالاي جازامىن دەپ تولعاتار سىن ساعات تۋدى. بٸراق وسى كەزەڭ ەدەبيەتٸن سىناۋشىلار, بۇرىنعى كلاسسيكالىق ەدەبيەتتٸ اڭساۋشىلار شوعىرى ٶتە مول. ونداي پٸكٸرتالاس ەلٸ دە تولاستاعان جوق.
1980 جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا ەدەبيەتكە كەلگەن ەسەنعالي راۋشانوۆ, تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸموۆ, گٷلنار سالىقباي, باۋىرجان ٷسەنوۆ سىندى اقىندار, اسقار التاي, جٷسٸپبەك قورعاسبەك, تۇرسىنجان شاپاي, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ, ايگٷل كەمەلباي, جاڭابەك شاعاتاي باستاعان جازۋشىلار 1990 جىلداردىڭ «توقىراۋىنان» ٶتٸپ, ٶزدەرٸن دەلەلدەگەندەر ساپىندا بولسا دا, ولار تەۋەلسٸزدٸك كەزەڭٸندەگٸ جاستاردىڭ قاتارىندا اتالمايدى. ەدەبيەتكە دەل تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا كەلگەن مارالتاي رايىمبەكۇلى, ەدٸل بوتپانوۆ, جاراس سەرسەك, ەمٸرحان بالقىبەك, ديدار امانتاي, نۇرجان قۋانتايۇلى, دەۋرەن قۋات, تالعات ەشەنۇلى, باۋىرجان باباجان, تاناگٶز تولقىنقىزى, راحات قوسبارماق سەكٸلدٸ 30-دان استام جاس ەرتٷرلٸ سالادا ەڭبەك ەتە جٷرٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ شىعارماشىلىقتارىمەن ەدەبي ورتانى مويىنداتقاندار سانالادى. بۇلاردىڭ ەدەبيەتتەگٸ باستى ەرەكشەلٸگٸ – ەركٸندٸك پەن بوستاندىقتى جىرلاي وتىرىپ, ۇلتتىق ەدەبي سيمۆولداردى قايتا تٸرٸلتۋلەرٸ دەپ باعالايتىندار بار. ونىڭ ٸشٸندە, بۇرىن جىرلاۋ تٷگٸل, ايتۋعا تىيىم سالىنعان تاريحي اقتاڭداقتاردى جىرعا قوسىپ, ولاردى قايتا جاڭعىرتۋى دا سٶز بولادى.
[caption id="attachment_19174" align="alignright" width="186"]
شاحانوۆ شىندىعى
تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا شاحانوۆشىلدىق ەدەبي وقىرمانداردىڭ نەگٸزگٸ ترەندٸ بولدىق دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. شاحانوۆتى وقۋ, ونىمەن «اۋرۋ» ەلٸ دە بار. كەڭەس وداعى كەزٸندە باستالعان ٷردٸس ەلٸ جالعاسىن تاۋىپ كەلەدٸ. بۇعان شاحانوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ, ونىڭ قوعام تۋرالى پٸكٸرلەرٸ دە ىقپال ەتكەنٸ شىندىق.
ول ٷنەمٸ «ٶز شىندىعىن جوعالتىپ العانداردان قاۋٸپتٸ ەشكٸم جوق» دەگەن تۇجىرىم جاساپ, كەرەك كەزٸندە حالىقتىڭ سٶزٸن سٶيلەمەي, «ٷستەلدٸڭ استىنا جاسىرىنعانداردى» جانى سٷيمەيتٸندٸگٸن ٶلەڭٸمەن دە, سٶزٸمەن دە ەسكە سالىپ وتىرادى. بۇل سٶز – بٸر قاراعاندا جاتتاندى سيياقتى, بٸراق اقىننىڭ ويلاۋ جٷيەسٸنە سالساڭىز, شىنايى پٸكٸر ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزەسٸز.
ەگەر تەۋەلسٸزدٸكتەن بۇرىنعى 10 جىلدىققا نازار بٶلسەڭٸز, مۇحتار شاحانوۆ ەلدٸڭ ەڭ كٷردەلٸ ٸستەرٸنە ارالاسقان, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ اقيقاتىن ەلەمگە پاش ەتكەن, قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸن الۋىنا ايرىقشا ٷلەس قوسقان ازساندى, كەي سەتتەردە جالعىز كٷرەسكەن جانداردىڭ بٸرٸ ەكەنٸن بٸلەسٸز.
ەگەر شاحانوۆ بولماعاندا, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ شىندىعى كەشٸرەك, كەڭەس وداعىنىڭ قابىرعاسى قاقىراعاندا بارىپ اشىلۋى دا مٷمكٸن ەدٸ.
[caption id="attachment_19175" align="alignright" width="141"]
شاحانوۆ – كٷردەلٸ ەلەم. ادۋىندى اقىن قايراتكەرلٸككە جەتۋ جولىندا نەبٸر باسپالداقتى باسىپ ٶتتٸ. ونىڭ اسپانداعان شاعى دا, دەۋٸرلەگەن تۇسى دا, بيلٸككە جاقپاي, شەتقاقپاي كٶرگەن كەزٸ دە كٶپ. بٸراق, حالىق شاحانوۆتى ۇمىتقان جوق, ۇمىتپايدى دا.
قازاقتىڭ «سارى» شالى
قازاق ەلٸن تۋعانىم دەپ ساناعان, قازاق تٸلٸن انا تٸلٸنەن ارتىق مەڭگەرگەن, قازاقتىڭ «سارى» شالى گەرولد بەلگەر بۇ دٷنيەمەن قوشتاسقاندا كٶپتەگەن زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ «قازاقتىڭ رۋحى مەن دٷنيەتانىمىن تەرەڭ مەڭگەرگەن قازاق دٷنيەدەن ٶتتٸ» دەپ ايتقان ەدٸ.
ٶزٸنٸڭ 81 جىلدىق عۇمىرىندا 90-عا جۋىق كٸتاپ جازعان, مىڭداعان ماقالانىڭ اۆتورى گەراعاڭ ٶتە ەڭبەكقور, وپىرىپ جۇمىس ٸستەيتٸن. ٶزٸن قازاقتىڭ بٸر بٶلشەگٸ ساناعانىمەن, بەرٸبٸر مەنتاليتەتٸندە نەمٸس ۇلتىنا تەن قاسيەتتەردٸڭ باسىمدىققا يە ەكەندٸگٸن قايتالاۋدان جالىقپايتىن.
تٸپتٸ «قازاقستاندىق ۇلت» تۋرالى يدەيا كٶتەرٸلگەندە دە وعان ىنتى-شىنتىمەن قارسى بولىپ, «مەن – نەمٸس, سەن – قازاقسىڭ» دەپ شەگەلەگەن ەدٸ. ول ٷش تٸلدٸ ەركٸن مەڭگەردٸ, ٷش تٸلدە جازدى, ٷش ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بولا بٸلدٸ.
اباي مەن گەتەنٸ سالىستىرا وتىرىپ, ەكٸ ۇلت ويشىلىنىڭ ورتاق, قابىساتىن سەتتەرٸن اسا ۇتىمدى جەتكٸزە بٸلگەن, قازاق تٸلٸنٸڭ مەيەگٸن, مەنەرٸن بٸلەتٸن اسا بٸر قۇرمەتتٸ اقساقالىمىز ەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, ۇلتتىڭ ۇلى «مەنٸن» تٷسٸنگەن, وعان بٸر كٸسٸدەي جانى اشىعان گەراعاڭداي اقساقالدارىمىزدىڭ سيرەپ كەتكەنٸ.
تٶمەندە گەراعاڭنىڭ تەۋەلسٸزدٸك پەن اباي تۋرالى ايتقان ەكٸ پٸكٸرٸن ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇلار تاريحتا قالعان پٸكٸرلەر.
***
« تەۋەلسٸزدٸك يدەياسىن مەن قۋانا قۇپتايمىن, بۇل مەن ٷشٸن بوستاندىق! بٸرٸنشٸ كەزەكتە, رۋح ەركٸندٸگٸ, بيٸك ادامگەرشٸلٸك ەركٸندٸگٸ. بٸز بۇعان ەلٸ قول جەتكٸزە الماي وتىرمىز. بٸزدە بٸرٸنشٸ كەزەككە جاننىڭ ەمەس, تەننٸڭ قالاۋىن شىعاردىق. تىم ەسەپشٸل بولىپ كەتتٸك. بۇل – قاۋٸپتٸ»
***
«قازاقستانىما مەن تەك جاقسىلىق تٸلەيمٸن. ەرٸ ابايدىڭ كٶزقاراسىن باسشىلىققا الامىن. ابايدان ارتىق قازاقتى سىناعان ەشكٸم جوق. ابايدان ارتىق اششى دا, ٶزەكجاردى پٸكٸردٸ ەشكٸم ايتقان جوق. رەسەي تۋرالى اششى سٶزدٸ دوستوەۆسكييدەن, لەرمونتوۆ پەن سالتىكوۆ-ششەدريننەن ٶزگە ەشكٸم ايتقان جوق. ولار بۇنى وتانىنا دەگەن ۇلى ماحاببات جەتەگٸندە جاساعان ەدٸ».
[caption id="attachment_19176" align="alignright" width="276"]
ابايدى تانىدىق پا?
«شىنىندا, بٸزدٸڭ كەيبٸر زييالىلارىمىز ابايدى بٸلمەي تۇرىپ ماقتايدى, ابايدان ەسكەرتكٸش, عيباداتحانا جاسايدى. راسىندا ماقسات – ابايدى قولپاشتاۋ ەمەس, مەڭگەرۋ, ونى تٷسٸنۋ, ۇلى ويشىلدىڭ ەلەمٸنە, دٷنيەتانىمىنا ەنۋ بولۋ كەرەك. ەرٸ اباي ەلەمٸنە يدەولوگيياسىز بارۋ قاجەت» دەگەن مارقۇم ەۋەزحان قودار بولاتىن.
باعاسىن بٸلدٸك پە, جوق پا, ول دا سۇراق... قازاق ويىنىڭ بٸر ٷلكەن اسقارى ەدٸ, جارىقتىق.
ەكٸ تٸلدە بٸردەي جازاتىن ەۋەزحان قودار جازۋشىلىقتاعى جاڭا تولقىننىڭ ٶكٸلٸ ەدٸ. جازۋشىنىڭ قالامىنان «تۋعان كٷن», «اقەدٸلدٸڭ انتى» پەسالارى (1986), «قاناتتى ٶرنەك» (1990), «اباي (يبراھيم) قۇنانباەۆ» جيناعى (1996), «ەسكە الماۋ شەڭبەرٸ» (1998), «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىنا شولۋ» (1999) كٸتابى, «قاناعات قاعاناتى» جيناعى (1994) تۋدى.
ول قازاق تٸلٸنە ە.زامياتيننٸڭ «اتتيلا» دراماسىن, م.حايدەتتەر, ح.گاسەتتٸڭ فيلوسوفييالىق ەڭبەكتەرٸن, شۆيتتەرستٸڭ ٶلەڭدەرٸن, ال ورىس تٸلٸنە اباي, ماعجان, ج.جاقىپباەۆ شىعارمالارىن اۋدارعان.
جازۋشى بالا جاسىنان مٷگەدەك بولدى. «مەن تٶرت جاسىمنان اۋىردىم, – دەپ جازدى ٶزٸ بۇل تۋرالى. – كەيٸن مۇنىڭ پوليومەليت دەگەن ناۋقاس ەكەنٸ انىقتالدى».
مٸنە, وسىنداي اۋىر تاعدىرلى تالانتتى قالامگەردٸڭ ٶمٸردەن ٶتكەنٸنە تامىز ايىندا 1 اي تولدى. ول ەر كەزدە قازاق ۇلتىنىڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ەڭبەك ەتتٸ جەنە ونى ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. مەسەلەن, كٶزٸ تٸرٸسٸندە ەۋەزحان قودار بٸزدٸڭ باسىلىمعا «ٷش تۇعىرلى تٸل يدەياسىنا» قاتىستى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرگەندٸ.
«مەن بۇل يدەيانى قولدامايمىن. ٶيتكەنٸ ونى اسىعىس شەشٸم دەپ سانايمىن. بۇعان قوسا ول بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنە ەلدەقانداي دٷرمەك ەكەلەتٸن سيياقتى. بۇل رەفورما ەڭ الدىمەن قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىنا قايشى. قازاق تٸلٸندە بٸلٸم بەرۋگە كەدەرگٸ بولادى», – دەگەن ەدٸ جازۋشى.
سوڭعى سۇحباتىندا جازۋشى ٶزٸن قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعى قاتتى الاڭداتاتىنى ەرٸ كەمٸندە ون جاسقا دەيٸن بالا ٶز تٸلٸندە بٸلٸم الۋ قاجەتتٸگٸن جاقتايتىنىن جەتكٸزگەن بولاتىن.
[caption id="attachment_19177" align="alignright" width="289"]
تالاسبەك فەنومەنٸ
تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا, ەسٸرەسە ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارى ٶندٸرە جازعان قالامگەردٸڭ بٸرٸ - تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ. ونىڭ ويلارى مەن پٸكٸرلەرٸ, شىعارمالارى, ماقالالارى رەزونانس تۋدىردى. ول مەدەنيەتتانۋشى, دەۋلەسكەر كٷيشٸ, ەدەبي زەرگەر, جازۋشى, كينودراماتۋرگ رەتٸندە ٶزٸن مويىنداتىپ قانا قويعان جوق, قوعامدىق ورتانىڭ كٶزقاراسىن قاققا جارىپ, ٷنەمٸ ويلى پٸكٸرگە جٷگٸندٸردٸ. تالاسبەك فەنومەنٸ - بٸرجاقتىلى ەمەس, كٶپ قىرلى.
بٷگٸندەرٸ ەكراندالىپ, ەلدٸڭ سۇرانىسىنا يە بولعان "بٸرجان سال", "قۇنانباي" فيلمدەرٸنەن بٶلەك, ونىڭ "تۇمار پاديشا", "كٶكبالاقتىڭ ٶلٸمٸ" سەكٸلدٸ كينوستسەنارييلەرٸ قالدى. بۇدان بٶلەك ۇشان-تەڭٸز مۇراسى, زەرتتەۋگە دەن قويعان تاقىرىپتارى دا يگەرٸلمەدٸ. ەگەر كٶزٸ تٸرٸ بولسا, ول بٷگٸندەرٸ كەنەسارى حان, بٶگەنباي باتىر جايىندا كينوستسەناريي جازار ەدٸ, ودان بٶلەك تاريحي باستاۋلاردى دا تەرەڭٸرەك سٷزگٸدەن ٶتكٸزۋگە تىرسار ەدٸ.
ونىڭ ەرەن بٸلٸمٸنە, كەنەن ويىنا قاراماستان, ۇناتپايتىندار, جەك كٶرەتٸندەر دە كٶپ ەدٸ. ول ٶزٸ دە مويىنداي تۇرىپ مويىنداعىسى كەلمەيتٸندەردٸ, وقي وتىرىم, "وقىعام جوق..." دەيتٸندەردٸ "قازاق قوعامىنىڭ بٸر اۋرۋى" دەپ باعالاعان بولاتىن.
شىنىمەن دە, قازٸر تالاسبەك جوق, ونىڭ ورنىنا شىراقشى بولار رۋحاني كەمەلدٸلٸك ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ باسىنا بۇيىرماسى بەلگٸلٸ عوي...
[caption id="attachment_19178" align="alignright" width="150"]
«التىنكٶپٸرلٸكتەر»
بەلگٸلٸ اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ تەمٸرحان مەدەتبەك وسى بۋىن ٶكٸلدەرٸنە ارنايى تولعامدى ماقالا ارناعان. ول وسى بۋىندى «التىنكٶپٸرلٸكتەر» دەپ اتاعان بولاتىن. ياعني, كەشەگٸ ەدەبيەتتٸڭ 1960-1970 جىلدارداعى «التىن دەۋٸرٸن» تەۋەلسٸزدٸك تۇسىندا جالعاستىرىپ, ەدەبي كٶشتٸ جاڭا عاسىرعا باستاعان توپتى اعالىق ٸلتيپاتپەن القاعانى ەدٸ.
اقىن پوەزييادا جارقىراپ كٶرٸنگەن جاستاردىڭ شىعارمالارىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, ولارعا جوعارى باعا بەرەدٸ ەرٸ ولاردىڭ بويىنداعى ەركٸندٸك سٷيگٸش قابٸلەتتەرٸن اشىپ كٶرسەتەدٸ.
[caption id="attachment_19179" align="alignleft" width="217"]
وسى توپتىڭ ٸشٸندە ەلدٸڭ اۋزىنا الدىمەن ٸلٸگەتٸن اقىننىڭ بٸرٸ – مارالتاي رايىمبەكۇلى. ونىڭ شىعارماشىلىعى بۇعان دەيٸن تالاي تالقىلاۋعا سەپ بولدى. «پوەزيياعا مارالتاي جاڭا لەپ ەكەلدٸ ەرٸ ونىڭ ەر جىرىندا بۇرىنعى سارىن مەن بٷگٸنگٸ جاڭاشىلدىق بٸردەي قابىسقان» دەپ باعالاۋشىلار كٶپ. بەلگٸلٸ مەدەنيەتتانۋشى, ەدەبيەتشٸ ەۋەزحان قودار جۋىردا جازعان مارالتاي تۋرالى ماقالاسىندا بىلاي دەپ وي ٶربٸتكەن.
«مارالتاي پوەزيياسى – قازاق پوەزيياسىنىڭ ەبدەن كەمەلدەنگەنٸنٸڭ بەلگٸسٸ. سەبەبٸ ونىڭ پوەزيياسىندا رومانتيكا جوق, تەك قانا تراگەدييا. ونىڭ پوەزيياسىندا تٶلەگەننٸڭ ەكپٸنٸ بار دا, رومانتيكاسى جوق, جۇمەكەننٸڭ ويشىلدىعى بار دا, ديداكتيكاسى جوق, مۇقاعاليدىڭ ليريكالىق نەزٸكتٸگٸ بار دا, اڭعالدىعى جوق, ٶتەجاننىڭ قيتۇرقىلىعى بار دا, قىتىمىرلىعى, ٶزٸمشٸلدٸگٸ جوق».
مارالتاي رايىمبەكۇلى «اي-نۇر», «اي», «كەنتاۆر» سەكٸلدٸ بٸرنەشە جيناقتىڭ اۆتورى, مەملەكەتتٸك «دارىن» سىيلىعىنىڭ, ودان ٶزگە دە كٶپتەگەن ماراپاتتىڭ يەگەرٸ.
ونىڭ پوەزيياسى تۋرالى زەرتتەۋ ەڭبەكتەر, ارنايى ماقالالار جيٸ جارىق كٶرگەنٸنە قاراماستان, سىنشىلاردىڭ كەيبٸرٸ ٸرٸ ەپيكالىق تىنىسى كەڭ تۋىندى جاراتا الماعانىن جەنە سوڭعى كەزدە پۋبليتسيستيكالىق سارىنداعى ودا جىرلارعا ەۋەس بولىپ جٷرگەنٸن ايتىپ, سىناپ تا جاتادى.
[caption id="attachment_19180" align="alignright" width="232"]
وسى بۋىندا جيٸ سٶز بولاتىن, ەدەبيەتسٷيەر قاۋىم مەن جاستار شوعىرى اۋزىنان تاستامايتىن ەسٸمنٸڭ بٸرٸ – ٶمٸردەن ەرتە وزعان اقىن ەمٸرحان بالقىبەك. «سىنعان سەۋلەنٸڭ شاعىلىسۋى», «مەتامورفوزا», «قاسقىر قۇداي بولعان كەز» سەكٸلدٸ جىر جيناقتارى مەن تانىمدىق كٸتاپتاردىڭ اۆتورى قوعامدىق ويدىڭ ٶرەسٸن كٶتەرۋگە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ساناۋلى ەرۋديتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ەمٸرحان – پوەزيياسى مەن تانىمى تەرەڭگە سٷڭگٸگەن, قالامىن قازاق جەنە تٷرٸك تاريحىنىڭ ەدەبي نۇسقالارىن جاساۋعا, سونى تەرەڭٸرەك تٷسٸندٸرٸپ, ۇلت رۋحىن جانۋعا ارناپ ٶتكەن قالامگەر. ول ٶز ەڭبەكتەرٸندە «تاريحتى تانۋ – ۇلتتى تانۋ, تاريحى جوق ۇلتتىڭ – ٶزٸ دە جوق» دەگەن پرينتسيپپەن ٶمٸر سٷردٸ. ونىڭ كەيبٸر وي-بايلامدارى جيٸ پٸكٸرتالاسقا ۇلاسىپ, ەرتٷرلٸ ورتانىڭ تالقىلاۋىنا تٷستٸ. ەسٸرەسە, اقىننىڭ شىڭعىس حان تاقىرىبىنداعى زەرتتەۋلەرٸ كەيٸن بٷكٸل جازۋشىلار ورتاسى مەن تاريحشى عالىمداردىڭ وي تالقىسىنا ۇسىنىلىپ, ەلٸ كٷنگە دەيٸن داۋ-دامايعا ۇلاسىپ كەلەدٸ.
[caption id="attachment_19184" align="alignleft" width="194"]
«التىنكٶپٸرلٸكتەردٸڭ» ٸشٸندە ٶزٸنٸڭ قوڭىر پوەزيياسىمەن ەدەبي ورتانى مويىنداتقان جاراس سەرسەك – كٶپ داۋ-دامايعا بەرٸلمەي, ٶندٸرٸپ جازىپ جٷرگەن اقىنداردىڭ بٸرٸ. جاراس پوەزيياسى تۋرالى تولعاعان سىنشىلار ونىڭ پوەزيياسى اشىق ويعا ەمەس, جۇمباق جاراتىلىسقا, قوڭىر ەۋەنگە ٷيٸر ەكەندٸگٸن ايتادى. «جٷرەگٸمنٸڭ ٸشٸندەگٸ جٷرەگٸم», «تٷنەمەل», «كٷبٸر», «كٶزسٷزگەن» سەكٸلدٸ ٶلەڭدەرٸ وقىرماندى تەرەڭ ويعا جەتەلەپ, تازا پوەزييالىق كٶڭٸل-كٷيگە, سانا شٷڭەتٸنە باستايتىنىن ايتقان جٶن.
تاعى بٸر اقىن ارداق نۇرعازىۇلى – قازاق پوەزيياسىن ەلەمدٸك كەڭٸستٸككە شىعارۋعا تالپىنىپ جٷرگەن دارىن يەسٸ. ونىڭ ٶلەڭدەرٸ قىتاي, اعىلشىن, نەمٸس, ورىس تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان. ٶلەڭدەرٸنەن زاماندىق ەدەبي ٷلگٸ – پوستمودەرنيستٸك سارىن مەنمۇندالايتىن اقىننىڭ جىرلارىن وقىرمان تٷگٸل, ەدەبي ورتانىڭ ٶزٸ «جاتسىنا» قابىلداپ جاتادى. بٸراق ارداق پوەزيياسىن پٸر تۇتاتىن جاستار شوعىرى مول. ونىڭ ەدەبي ماقالالارى مەن تالداۋلارى جاستار اراسىندا سۇرانىسقا يە.
[caption id="attachment_19181" align="alignleft" width="166"]
«توتىقۇس تٷستٸ كٶبەلەك»
ەدەبيەت سىنشىلارى ٷنەمٸ پوەزييا مەن پروزانى سالىستىرۋعا قۇمار. ولاردىڭ دەنٸ وسى جىلدارى پوەزييا دامىپ, پروزا توقىراپ تۇر دەگەن بايلام جاساعانىمەن, جاڭا پروزا جاساۋدا ٶزٸندٸك ورنى بار قالامگەرلەر از ەمەس. دەۋرەن قۋات, نۇرجان قۋانتايۇلى, مەدينا ومار سەكٸلدٸ قالامگەرلەر وسى توپتىڭ بەلدٸ ٶكٸلدەرٸ دەۋگە بولادى. سولاردىڭ بٸرٸ – «توتىقۇس تٷستٸ كٶبەلەك», «قاستەرلە مەنٸ», «قارقارالى باسىندا», «ماحامبەت فيلوسوفيياسى» سەكٸلدٸ كٸتاپتاردىڭ اۆتورى, مەملەكەتتٸك «دارىن» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, جازۋشى ديدار امانتاي.
[caption id="attachment_19182" align="alignright" width="171"]
ديدار پروزاسى بۇرىنعى سٷرلەۋگە تٷسپەگەن, جاڭاشا جول ٸزدەگەن شىعارمالارعا تولى. «شايىر مەن شايتان», «توتىقۇس تٷستٸ كٶبەلەك» سىندى بٸرنەشە رومانىمەن, كٶپتەگەن ەڭگٸمەلەرٸمەن ٶزٸنٸڭ ەدەبي ەلەمدەگٸ سونى ٸزٸن قالىپتاستىردى دەيتٸندەر مەن كەرٸسٸنشە پٸكٸر ايتاتىندار دا كٶپ. ونىڭ شىعارمالارىن جاستار جاعى بٸر كەزدەرٸ جاتا-جاستانا وقىعانى دا جاسىرىن ەمەس. سول شاقتاردا قازاق پروزاسىندا «ديدارشا جازۋ» ٷردٸسٸ قالىپتاستى. ونىڭ پەلساپالىق تولعامدارى دا وقىرمان قاۋىمدى بەيجاي قالدىرعان ەمەس. شىعارمالارى تٷرٸك, فرانتسۋز, ورىس, موڭعول, كورەي, قىتاي تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان.
«جاڭاعاسىرلىقتار»
[caption id="attachment_19185" align="alignright" width="203"]
[caption id="attachment_19199" align="alignleft" width="146"]
«التىنكٶپٸرلٸكتەردەن» كەيٸن, ياعني 2000 جىلداردىڭ باسىنان بەرٸ ەدەبي ورتاعا بٸر شوعىر جاس كەلدٸ. بۇل كەز – جىر مٷشەيرالارىنىڭ جيٸ ٶتٸپ, ەدەبي ورتانىڭ قايتا سەرپٸلە باستاعان تۇسى ەدٸ. جەنە دەل وسى كەزدە «التىنكٶپٸرلٸكتەر» ەدەبي ورتانىڭ «نەگٸزگٸ قۇرامىنا» ەنٸپ, تٷرلٸ شارالاردى ٶز قولدارىنا العان شاق بولاتىن. بۇل قاتاردا قالقامان سارين, باعدات مٷبەراك, ىقىلاس وجاي, ليرا قونىس, ەرلان جٷنٸس, سەرٸك ساعىنتاي, ۇلاربەك نۇرعالىم, الماس تەمٸرباي, باۋىرجان قاراعىزۇلى, ىرىسبەك دەبەي, اياگٷل مانتاي, ٶمٸرجان ەبدٸحالىق,ۇلاربەك دەلەيۇلى, ماقسات رامازان, نۇرلان حابداي, ەسبولات ايدابوسىن, حاميت ەسامان, بەيبٸت سارىباي, اقبەرەن ەلگەزەك, دارحان بەيسەنبەكۇلى, تٶلەگەن مەللات, سەرٸك بوقان, قۇرالاي ومار سەكٸلدٸ جاستار ەر ايماقتان لەك-لەگٸمەن كەلٸپ, الماتى مەن استاناعا شوعىرلانا باستادى.
[caption id="attachment_19183" align="alignleft" width="123"]
قازٸر ەدەبي ورتادا بۇلاردىڭ دەنٸ بٸرنەشە كٸتاپتارىمەن تانىلعان.
جاڭاعاسىرلىقتاردىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸ نەدە? وسى سۇراققا ەلٸ كٷنگە تۇشىمدى جاۋاپ بەرٸلگەن ەمەس. بٸراق جاستاردىڭ «تٷسٸنٸكسٸزدٸگٸ» مەن «تٷڭٸلۋگە بەيٸم» جىرلارىن سىناۋشىلار اراكٸدٸك كەزٸگٸپ قالادى.
[caption id="attachment_19190" align="alignright" width="152"]
ەرلان جٷنٸس پوەزيياسى تۋرالى جىلى پٸكٸر جيٸ ايتىلىپ, ونى «ينتەللەكتۋالدى پوەزييانىڭ ٶكٸلٸ» دەپ سيپاتتاپ جاتادى. ىقىلاس وجايدىڭ تاريحي سارىن مەن ۇلتتىق مۋزىكانى سٶز ٶنەرٸندە ەدەمٸ ٷيلەستٸرەتٸنٸ, ىرىسبەك دەبەيدٸڭ ەركٸن ۇيقاسقا قۇرىلاتىن وي مەن ەۋەز يٸرٸمدەرٸ, اقبەرەن ەلگەزەكتٸڭ وقىرمان قييالىنا سالماق سالار «بٸرتٷرلٸ» جىرلارى, باۋىرجان قاراعىزۇلىنىڭ ارناسىنان اسا شالقىعان شابىتتى شۋماقتارى «جاڭاعاسىرلىقتار» پوەزيياسىنىڭ سان الۋان نۇسقالىعىن ايشىقتاي تٷسەتٸنٸ بايقالادى.
ال پروزادا ليرا قونىس پەن اياگٷل مانتاي, ماقسات رامازان, ٶمٸرجان ەبدٸحالىق, دارحان بەيسەنبەكۇلدارىنىڭ شىعارمالارى تۋرالى جيٸ جازىلىپ جٷر. سوڭعى كەزدەرٸ وقىرمان قاۋىم ليرا قونىس پەن اياگٷل مانتايدىڭ ويلارى مەن ەڭگٸمەلەرٸندەگٸ بٷتٸندٸككە ىقىلاس بٸلدٸرٸپ, شىعارماشىلىقتارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىنى بايقالادى.
