عىلىم تٸلٸمەن ايتقاندا تامىر - جوعارى ساتىداعى, تۇقىمدى ٶسٸمدٸكتەردٸڭ جەر انانىڭ قويناۋىنا بەكٸپ, ودان قورەكتٸك زاتتار مەن سۋدى سٸڭٸرەتٸن جەنە زات الماسۋ نەتيجەسٸندە پايدا بولعان كەيبٸر زاتتاردى بٶلٸپ شىعاراتىن نەگٸزگٸ ۆەگەتاتيۆتٸك مٷشەسٸ. ال ادام مەن جانۋارلار اعزاسىندا قان اينالىمىن قامتامىسىز ەتەتٸن تٷتٸكشە مٷشە. وسى قاسيەتتەرٸنە قاراي ۇلى دالادا «تامىر تارتتى», «تامىر-تانىس» ت.ب. اۋىسپالى ماعىنالى تٸركەستەر قالىپتاسقان بولسا كەرەك.
ەندەشە ەندٸگٸ سٶز عىلىم سالاسىندا ٶسٸمدٸكتەردٸڭ تامىرىن زەرتتەپ, تامىرىن تەرەڭگە تارتقان عالىم, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قر ۇجعا اكادەميگٸ, ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, بيوالۋانتٷرلٸلٸك جەنە بيورەسۋرستار كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ناشتاي مۇحيتدينۇلى مۇحيتدينوۆ تۋرالى بولماق.
ايتا كەتەرلٸگٸ «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەگەندەي ناشتاي مۇحيتدينۇلىنىڭ عىلىمي جەتەكشٸسٸ ەلٸمٸزدٸڭ بيولوگييا سالاسىنا ەلەۋلٸ ەڭبەك سٸڭٸرگەن, قازاقستاندا ريزولوگييا عىلىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى, 1999 جىلى دٷنيە جٷزٸلٸك 16-بوتانيكا كونگرەسٸنٸڭ قۇرمەتتٸ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلانعان ەلەمگە ەيگٸلٸ عالىم, اكادەميك يسا ومارۇلى بايتۋلين بولعان.
1996 جىلى «ٶسٸمدٸكتەر تامىر جٷيەسٸنٸڭ ەكولوگو-مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ» دەگەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعاعان عالىم وسى جۇمىستىڭ نەتيجەسٸندە ٶسٸمدٸكتەر تامىرلارى تۋرالى عىلىمعا جاڭا تٷسٸنٸكتەر ەنگٸزدٸ. بۇل دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياعا جينالعان ماتەريالدار بٸرنەشە جىل بويى اقتٶبە, قاراعاندى, الماتى وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا جٷرگٸزٸلگەن دالالىق-عىلىمي ەكسپەديتسييالاردىڭ نەتيجەسٸ ەدٸ.
نەتيجەسٸندە اقتٶبە وبلىسىنىڭ قۋاڭ دالا ايماعىنداعى سورتاڭ توپىراقتاردىڭ ەرتٷرلٸ تيپتەرٸندەگٸ, سولتٷستٸك بالقاش ٶڭٸرٸندەگٸ سۇر-قوڭىر سورتاڭ توپىراقتارىنداعى جەنە ٸلە الاتاۋىنىڭ ەرتٷرلٸ شٶپتٸ-بۇتالى الپٸ, سۋبالپٸ بەلدەۋلەرٸندەگٸ تابيعي ٶسٸمدٸكتەر قاۋىمداستىعىنىڭ 160 دومينانتتارى (باسىم تٷرلەرٸ) مەن ينگرەديەنتتەرٸنٸڭ (قۇرامداس بٶلٸكتەرٸنٸڭ) تامىرلارىنىڭ ەكولوگو-مورفولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ, سورتاڭ توپىراقتىڭ ونداعى ەرتٷرلٸ ەدٸستەرمەن ەگٸلگەن ٶسٸمدٸكتەردٸڭ تامىرىنا ەسەرٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ, سۇرعىلت سورتاڭداۋ توپىراقتا ەگٸلگەن نەگٸزگٸ مەدەني ٶسٸمدٸكتەردٸڭ تامىرلارىنىڭ دامۋ ەرەكشەلٸكتەرٸ انىقتالعان.
ەڭبەك جولىن 1971 جىلى بوتانيكا كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتٸ قىزمەتٸنەن باستاعان عالىم بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ جەمٸستٸ ەڭبەكتەرٸ ٷشٸن قازاق كسر جوعارى كەڭەسٸنٸڭ ماقتاۋ قاعازىمەن (1983 جىلى), كسرو جوعارى كەڭەسٸنٸڭ «ەرەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» مەدالٸمەن (1984 جىلى), «بٸلٸم بەرۋ ٷزدٸگٸ» بەلگٸسٸمەن (1990 جىلى) ماراپاتتالدى.
ال ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ەگەمەن ەلدٸڭ بٸلٸم جەنە عىلىم سالاسىنىڭ تامىر تارتۋىنا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٷشٸن, ول «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىن دامىتۋعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ تٶسبەلگٸسٸمەن (2003 ج.), ەۋروپا عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك پالاتاسىنىڭ التىن مەدالٸمەن (2013 ج.) ماراپاتتالدى. 2013 ج. «قر جوو ٷزدٸك وقىتۋشىسى» اتاعىنا يە بولدى.
2011 جىلى 70 جىلدىق مەرەيتويىندا قازاقستان تەلە ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىندا «قازاقستاندا عىلىمدى دامىتۋ ٷشٸن قازاق تٸلٸندەگٸ وقۋلىقتار جەنە عىلىمي ماقالالار كەرەك» دەپ وي تٷيٸندەگەن عالىم العاش رەت انا تٸلٸمٸزدە «ٶسٸمدٸكتەر مورفولوگيياسى جەنە اناتوميياسى» (2001), «بيوگەوتسەنولوگييا» (2007), «قازاقستان بيورەسۋرستارى» (2009), «گەوبوتانيكا» (2011), «دەرٸلٸك ٶسٸمدٸكتەر» (2013) جەنە «قازاقستان بيورەسۋرستارى» (2016) سەكٸلدٸ 3 عىلىمي مونوگرافييا, 3 وقۋلىق جەنە 7 وقۋ قۇرالىن جازدى. سونىمەن بٸرگە ماگيسترانتتارى مەن PhD دوكتورانتتارىنا قازاق تٸلٸندە ديسسەرتاتسييا قورعاتىپ جٷرگەن ساناۋلى عالىمىنىڭ بٸرٸ دەسەك تە بولادى. ايتپاقشى ناشتاي مۇحيتدينۇلىنىڭ 1961 جىلى قازمۋ, بيولوگييا فاكۋلتەتٸ قابىرعاسىنان اشىلعان تۇڭعىش قازاق توبىنىڭ تٷلەگٸ ەكەنٸن ماقتانىشپەن ايتا كەتۋگە بولادى. قازٸرگٸ كەزدە پروفەسسور ن.م. مۇحيتدينوۆ تٷرلٸ تٸلدەردە جازىلعان 400-دەن استام عىلىمي ماقالالار, وقۋلىقتار جەنە وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورى.
ناشتاي مۇحيتدينۇلىنىڭ بارلىق سانالى ٶمٸرٸ (2 جىلدىق ەسەپشٸلٸكتەن باسقا) ٶزٸ بٸلٸم العان ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ٶتتٸ. ول اعا لابورانتتان ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ عىلىمي جۇمىستارى جٶنٸندەگٸ پرورەكتوردىڭ ورىنباسارى سيياقتى قىزمەتتەردٸڭ بارلىق ساتىلارىندا ابىرويلى ەڭبەك ەتتٸ. ەڭبەك باسپالداقتارىنا كٶز جٷگٸرتسەك, ول 1970-1976 جىلدارى اسسيستەنت, اعا وقىتۋشى, 1976-1988 جىلدارى دوتسەنت, 1983-1988 جج. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ عىلىمي جۇمىستارى جٶنٸندەگٸ پرورەكتوردىڭ ورىنباسارى, 1989-2005 جج. بوتانيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, 1995-2000 جج. بيولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى بولدى, ال 2005 جىلدان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن وسى كافەدرانىڭ (قازٸر بيوالۋانتٷرلٸلٸك جەنە بيورەسۋرستار) پروفەسسورى قىزمەتٸن اتقارۋدا.
1 حالىقارالىق جەنە 10-عا جۋىق وتاندىق عىلىمي-زەرتتەۋ جوبالارىنىڭ جەتەكشٸسٸ بولعان ناشتاي مۇحيتدينۇلى وتاندىق جەنە شەتەلدٸك 20-دان استام (ازييا, ەۋروپا ەلدەرٸ جەنە اقش) حالىقارالىق كونفەرەنتسييالارعا قاتىسىپ بايانداما جاسادى.
«تابىسقا جەتكەن ەركەكتٸڭ ارتىندا اقىلدى جارى تۇرادى» دەمەكشٸ, قۇداي قوسقان قوساعى ٶسٸمدٸكتەر بيولوگيياسى جەنە بيوتەحنولوگيياسى ينستيتۋتى, كلەتكالىق بيولوگييا زەرتحاناسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ, عىلىمدا ٶزٸندٸك ٸزٸ بار عالىم, بيولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى زينات راحىمجانقىزى ناشتاي مۇحيتدينۇلى مەن بٸرگە ٶمٸردٸڭ اششى-تۇششىسىن بٸرگە تاتىپ, كٶبٸنەسە دالالىق عىلىم ەكسپەديتسييالاردا, عىلىمي ٸسساپارلاردا جٷرەتٸن وتاعاسىنىڭ جولىن كٷتٸپ, جوقتىعىن بٸلدٸرمەي, بالالارى مەن نەمەرەلەرٸنٸڭ دە وتاعاسىنىڭ دا رۋحاني تٸرەگٸ, انالىق جىلۋى.
جەتەكشٸلٸگٸمەن 2 دوكتورلىق, 15 كانديداتتىق, 3 PhD دوكتورانتتىق, بٸرنەشە ونداعان ماگيسترلٸك ديسسەرتاتسييا قورعاتىپ, عىلىمعا تامىرىن تەرەڭ تارتىپ, جاپىراق جايعان عالىمنىڭ شەكٸرتتەرٸ التاي, ارقا مەن اتىراۋ اراسىندا ەر سالادا قىزمەت اتقارۋدا, تٸپتٸ شەتەل اسىپ وندا ٶز ەڭبەكتەرٸمەن مويىنداتقاندارى دا جەتەرلٸك.
ٷستٸمٸزدەگٸ جىلى جاسىل ەلەم ٸلٸمٸ مايتالمانىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى ەل ٸشٸ-سىرتىنداعى عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن عىلىمي-تەجٸربيەلٸك كونفەرەنتسييا رەتٸندە اتالىپ ٶتپەكشٸ.
تامىرىن عىلىمنىڭ تەرەڭٸنە تارقان تۇلعا ەرٸ ۇستاز ناشتاي مۇحيتدينۇلىنىڭ اساتىن اسۋلارى ەلٸ الدا. وسى اسۋلاردى شارشاماي اسۋىنا تٸلەكتەسپٸز. جانۇياسى, ەرٸپتەستەرٸ مەن كٶپتەگەن شەكٸرتتەرٸنٸڭ اراسىندا جاپىراعى جايقالعان جاسىل ورماننىڭ بەيتەرەگٸندەي بيٸككە قاراي ۇمتىلا بەرۋٸنە تٸلەكتەسپٸن.
ەلٸبەك ىدىرىسۇلى (شەكٸرتٸ)
ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ
