ونىڭ پٸكٸرٸنشە تٷنەۋكٷنٸ الماتىدا ٶتكەن انتيقىتاي ميتينگٸسٸنٸڭ تٷپتەپ كەلگەندە تٷك مەنٸ جوق.
سەبەبٸ ەرەۋٸلگە شىققان جۇرتتىڭ ايتىپ جٷرگەنٸندەي قىتاي قازاقستاندى ەكسپانتسييالاۋدى كٶزدەمەيدٸ. ەلدەگٸ قىتاي ينۆەستيتسيياسىنىڭ اۋقىمى تىم تٶمەن.
“بەيجٸڭ قازاقستاندى بودان قىلعىسى كەلەدٸ”, “قىتاي ينۆەستيتسيياسىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى قازاقستان وتارلاۋ” دەپ اتتانداعان اعايىنعا كەۋكەنوۆ:
“اپتىقپاڭىزدار! اشۋعا بەرٸلمەڭٸزدەر! دابىرالاعاننان تٷك ٶنبەيدٸ. دەلەلٸ جوق قۇر ەموتسييامەن ۇزاققا بارمايمىز. قىتايمەن بايلانىستى قاۋٸپ-قاتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ قاۋەسەتكە قۇرىلعان, تٷپ ٶزەگٸ جوق فوبييا” دەگەن سىڭايدا جاۋاپ قاتقان ەكەن.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا ٸس جۇزٸندە قىتاي قازاقستانعا قىزىزعۋشىلىعى تٶمەندەپ كەتكەن. جىل ٶتكەن سايىن ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى الىس-بەرٸس ازايىپ بارادى.
ايتالىق 2015 جىلدان بەرٸ ەكٸ ەلدٸڭ ساۋدا اينالىمى ەكٸ ەسەگە تٶمەندەگەن.
2010 جىلى تاۋار اينالىم 20 ملرد دوللاردان اسىپ جىعىلسا, 2019 جىلى 15 ملرد-قا جەتەقابىل جەردە توقتاعان. بىلتىر دەل وسى مٶلشەردەن از-مۇز عانا اسىپتى.
ال 2014-16 جىلدارى تاۋار اينالىمى تٸپتٸ 10 ملرد دوللاردى ەڭسەرە الماعان ەكەن.
“قىتايعا قاتىستى قاۋٸپتٸ سەيٸلتۋ ٷشٸن قولدان قۇراپ, ويدان شىعارعان دٷنيەم ەمەس. تٷپقاينارى بار. كەرەكتٸ مەلٸمەتتٸڭ بەرٸ دٷنيەجٷزٸلٸك بانك سايتىندا مەن مۇندالاپ تۇر. قىتاي قازاقستانعا تاۋار ساتىپ, تاسى ٶرگە دومالاپ جاتسا بٸر جٶن. كەرٸسٸنشە قازاقستان قىتاي كٶبٸرەك ساۋدالايدى, تاۋار اينالىمىنىڭ سالدوسى بٸزدٸڭ پايدامىزدا”, – دەيدٸ ول.
بۇعان دەلەل بىلتىر بٸزدٸڭ ەل قىتايعا 7,8 ملرد دوللاردىڭ (54,4 پايىز) تاۋارىن تاسىمالداعان, قىتايدان 6,6 ملرد دوللاردىڭ (45,6 پايىز) تاۋارىن يمپورتتاعان ەكەن.
وداقتاسىمىز رەسەيدٸڭ اراداعى جاعداي بٶلەك. ولار بٸزدٸڭ نارىقتى ٶز تاۋارىمەن تولتىرىپ تاستاعان, ال بٸزدٸڭ رەسەي نارىعىنداعى ٷلەسٸمٸز ماردىمسىز.
“ەتتەگەن-اي, بٸزدە وسىنداي رەسمي دەرەككە ەلەڭ ەتپەيدٸ. جولداعى تاكسيستٸڭ جورامالىنا, “قۇيرىق جالى كەسٸلٸپ” ۆاتساپتان كەلگەن اقپاراتقا الدانىپ قالادى.
فاكت! سان. ستاتيستيكا. وسى دٷنيەلەردٸڭ وي ەلەگەنٸنە ٶتكٸزگٸمٸز كەلمەيدٸ”, – دەيدٸ كەۋكەنوۆ.
ساراپشى وسى ورايدا قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قىتاي ينۆەستيتسيياسىنىڭ ٷلەسٸنە ەگجەي-تەگجەي توقتالعان ەكەن.
ايتۋىنشا 2013 جىلدان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ەل ەكونوميكاسىنداعى قىتاي ينۆەستيتسيياسىنىڭ ٷلەسٸ 9,3 پايىزدان 4,7 پايىزعا دەيٸن قۇلدىراعان.
سانمەن سٶيلەر بولساق, 2013 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 2,4 ملرد دوللاردى قۇراسا, كەيٸنگە جىلدارى بٸرتە-بٸرتە تٶمەندەي باستاعان.
2014 جىلى - 1,8 ملرد.
2015 جىلى – 0,8 ملرد.
2016 جىلى – 0,9 ملرد.
2017 جىلى – 1 ملرد.
2018 جىلى – 1,5 ملرد.
“2011 - 2014 جىلدارى قىتاي قازاقستان ەكونوميكاسىنا 8,1 ملرد دوللار ينۆەستيتسييا قۇيسا, 2015-2018 جىلداردىڭ ارالىعىندا ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ نەبەرٸ 4 ملرد دوللاردى قۇراعان, ياعني ەكٸ ەسە تٶمەندەگەن.
2010 جىلدان بەرگٸ 10 جىل ۋاقىتتا قىتاي قازاقستانعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋدى توقتاتتى دەۋگە ەبدەن نەگٸز بار. بەلكٸم, بەيجٸڭ شەت ەلدەرگە ينۆەستيتسييا قۇيۋدى كٷرت دوعارعان بولار? جوق, ەستە ولاي ەمەس. كەرٸسٸنشە, ينۆەستيتسييا مٶلشەرٸ جىل ٶتكەن سايىن ارتقان ٷستٸنە ارتىپ كەلەدٸ. 2013-2018 جىلدا قىتاي الىس-جاقىن شەتەلدەردەگٸ ينۆەستيتسيياسى 2 ترلن دوللاردان 4 ترلن دوللارعا دەيٸن ارتقان. ەسەسٸنە مۇنداعى قازاقستاننىڭ ٷلەسٸ 1 پايىزدان 0,36 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەپ وتىر”, – دەيدٸ ساراپشى.
0,36 پايىز. قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى قىتاي ينۆەستيتسيياسىنىڭ ٷلەسٸ بٷگٸنگٸ كٷنگٸ ٷلەسٸ وسىنداي. بەيجٸڭ قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق ەرٸپتەسٸ بولا تۇرا سوڭعى جىلدارى بٸزدٸڭ ەلگە قارجى قۇيۋدان قاشقالاقتاي باستاعان.
ەدٸل كەۋكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا قازاقستاننىڭ قىتاي الدىنداعى بەرەشەگٸ دە ازايىپ كەلەدٸ.
2013 جىلى بٸزدٸڭ ەلدٸڭ بەيجٸڭگە قارىزى 16 ملرد دوللارعا جەتكەن. ال 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 12 ملرد دوللارعا ازايعان.
“بەرەشەكتٸڭ باسىم بٶلٸگٸ جەكە سەكتوردىڭ ٷلەسٸندە. مەملەكەت كەپٸلدٸك بەرگەن قارىزدىڭ كٶلەمٸ از.
“قىتاي ورتا ازييانى بٷتٸندەي وتارلاپ الماق ەكەن. ايماقتى ٶزٸنٸڭ ساۋىن سيىرىنا اينالدىرۋدى كٶزدەيدٸ” دەگەن الىپ-قاشپا ەڭگٸمەنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ ميف. بەيجٸڭنٸڭ ايماقتاعى ەلدەرگە قاتىستى ٶز كٶزقاراسى مەن جۇمىس ٸستەۋ پرينتسيپٸ بار.
جىل سايىن قىتايدا سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ مۇرىندىق بولاتىن حالىق ٶكٸلدەرٸنٸڭ قۇرىلتايى ٶتەدٸ. بيىلعى جىلى بۇل قۇرىلتايدا قازاقستان تۇرماق, ورتا ازييانىڭ اتى اتالعان جوق. بەيجٸڭنٸڭ نازارى لاتىن امەريكاسىنا, وڭتٷستٸك افريكاعا, وڭتٷستٸك-شىعىس ازيياعا, باتىسقا, ٷندٸستان مەن جاپونيياعا اۋعان. اشىعىن ايتقاندا بٸزدٸڭ ايماق اتاۋسىز قالدى. بٸز بولساق قىتايدىڭ الدىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق پوتەنتسيالىمىزدى اسىرىپ كٶرسەتكٸمٸز كەلەدٸ.
انتيقىتايلىق قارسىلىقتار “حايپقا” ۇلاسىپ كەتتٸ. قازاقستان كەسٸپكەرلەرٸ قىتايعا تاۋار ساتىپ كٷن كٶرٸپ وتىرعان ەلەپ-ەسكەرگٸمٸز جوق. قىتايعا قاتىستى قوعام كٶزقاراسىنىڭ كٷرت ٶزگەرگەنٸنەن قىرۋار ينۆەستيتسييادان قاعىلدىق”, – دەيدٸ ساراپشى.
قىسقاشا ايتقاندا, سينوفوبييانىڭ سالدارىنان كٶرشٸمٸزبەن اراداعى الىس-بەرٸس پەن ينۆەستيتسييالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋعا تاقاۋ.
قىتايدى قابىلداعىسى كەلمەيتٸن قازاق قوعامى تاياقتىڭ ەكٸ ۇشى بارىن ۇمىت قالدىرعان. قازاقستان ەكونوميكاسى قىتاي ينۆەستيتسيياسى ٷشٸن تارتىمسىز, قولايسىز نارىققا اينالىپ شىعا كەلگەن.
سٶي دەگەن ەدٸل كەۋكەنوۆ ەلگٸ مٷمكٸندٸكتٸ ٸرگەدەگٸ ٶزبەكستاننىڭ پايدالانىپ كەتكەنٸن ايتادى.
“قىتايدىڭ قازاقستاننان تەرٸس اينالعانىن كٶرگەن ميرزيياەۆ بەيجٸڭ اراداعى بايلانىستى كٷرت كٷشەيتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا ٶزبەكستان اۋماعىندا قىتاي ينۆەستيتسيياسىنىڭ ٷلەسٸ بار 1125 كەسٸپورىن جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸر عانا بىلتىرعى جىلى 344 كەسٸپورىن اشىلدى.
ٶتكەن جىلدىڭ قازانىندا تاشكەنت Alibaba ونلاين ساۋدا بازارىنىڭ ٶزبەكستانداعى تارالۋ اۋقىمىن كەڭەيتٸپ, ساۋدا الاڭىنداعى تٸركەلۋ جۇمىسىن جەڭٸلدەتتٸ. سول - اق سەلدەن كەيٸن ٶزبەكتٸڭ كونديتەر كومپانيياسمەن 3 ملن دوللاردىڭ كەلٸسٸمشارتىنا قول قويىلدى.
بەيجٸڭ قازٸر ٶزبەك ٶنٸمدەرٸن قىتاي نارىعىنا كٸرگٸزۋدە جولدارىن جەڭٸلدەتٸپ جاتىر. وسى ماقساتتا ارنايى پلاتفورما قۇرىپ ٷلگەردٸ. مۇنداي پلاتفورما قازاقستان مەن ارادا دا قۇرىلماق ەدٸ. الايدا قۇر سٶز كٷيٸندە. تٸپتٸ قۇرىلعان كٷننٸڭ ٶزٸندە كەلەسٸ كٷنٸ ەلشٸلٸك الدىندا ميتينگ ٶتٸپ, جاسالعان جۇمىستىڭ سٷيكٸمٸ كەتەر ەدٸ”, – دەيدٸ كەۋكەنوۆ.
ايتۋىنشا 2025 جىلعا دەيٸن تاشكەنت ٶزبەك ەكونوميكاسىنداعى قىتاي ينۆەستيتسيياسىنىڭ كٶلەمٸن 5 ملرد دوللارعا دەيٸن ۇلعايتپاق. ەزٸر ٶزبەكتٸڭ تۋرفيرمالارى قىتاي تۋريستەرٸن ەلگە شاقىرىپ ەلەك. بىلتىر ٶزبەكستانعا 60 مىڭنان استا قىتاي تۋريستەرٸ كەلٸپ قايتقان.
پٸكٸرٸنشە ينۆەستيتسييانىڭ قۇمعا سٸڭٸپ, ٶتەۋٸن كٶرمەگەندٸ قىتاي دا قالامايدى. وسى سەبەپتٸ بەيجٸڭ قازاقستاندى سىرت اينالىپ ٶتەتٸن ترانزيتتٸك مارشرۋتتار سالۋعا كٸرٸسكەن.
بۇعان دەلەل – قىتايدى ەۋروپا جەنە تاياۋ شىعىسپەن بايلانىستىراتىن تەمٸر جولى جەلٸسٸ “قورعاس” ساۋدا ايماعىنا سوقپايدى.
بەيجٸڭ قىتاي-قىرعىزستان-ٶزبەكستان تەمٸر جول جەلٸسٸن سالىپ, تاياۋى شىعىس تٶتەلەي ٶتۋدٸ كٶزدەپ وتىر. مۇندا دا قازاقستان قالىس قالىس قالعان. جاڭا جوبا پايدالانۋعا بەرٸلسە, تاياۋ شىعىسقا جەتەر جول باقانداي 5 كٷنگە قىسقارادى ەكەن.
كەۋكەنوۆ سولاي دەيدٸ.
ەكٸنشٸ مەسەلە قازاق قوعامىنداي ەمەس, ٶزبەك اعايىندار قىتايدان قويىن-قولتىقتاسىپ جۇمىس ٸستەۋگە ەزٸر.
“ەلەۋمەتتٸك ساۋالنامانىڭ نەتيجەسٸ بويىنشا ٶزبەكتەردٸڭ 65 پايىزى قىتايمەن اراداعى ەنەرگەتيكالىق-ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قۋانا-قۋانا قولدايتىنىن ايتقان. ساۋالداسقان حالىقتىڭ 75 پايىزى قىتاي ينۆەستيتسيياسى ەلدە جاڭا جۇمىس ورىن اشارىنا سەنٸم بٸلدٸرگەن.
جالپى بۇل تۇرعىدا تاشكەنتتٸڭ تٷسٸنٸگٸ بٸزگە قاراعاندا بٶلەك. ساۋدالاسقاننان قورىقپايدى. ساۋدا-ساتتىققا قالىپتى دٷنيە رەتٸندە قارايدى. فوبييادان ادا. قورقىنىش پەن ٷرەيگە بوي الدىرمايدى. قىتاي مەن اقش سەكٸلدٸ دەرجاۆالار ينۆەستيتسييا تارتۋدا ٶزارا بەسەكەلەس ەكەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. اتى اتالعان الىپ ەلدەردٸڭ تٸلٸن تاۋىپ, ولارعا ٶز تاۋارىن تاسىمالدىعىسى كەلەدٸ.
ينۆەستيتسييانى مولىنان تارتقان ەل باقۋاتتى. قىتاي دەل سونداي مەملەكەت. بىلتىر قىتايعا قۇيىلعان تٸكەلەي ينۆەستيتسييا 163 ملرد دوللاردى قۇراعان (اقش-تىڭ كٶرسەتكٸشٸ 134 ملرد).
ينۆەستيتسييانى تٷسٸندە كٶرەتٸن ەلدەردٸڭ قاتارىندا سيرييا, يراك, كونگو, اۋعانستان سەكٸلدٸ ەلدەر جٷر.
بۇل تٷرٸمەن ٶزبەكستان بٸزدٸ باسىپ وزادى. ينۆەستيتسييانىڭ بەرٸ تاشكەنتكە اعىلسا, قازاقستان قۇرالاقان قالادى. مۇنىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ قوعامداعى قولدان قۇراستىرىلعان, ويدان شىعارىلعان سينوفوبييانىڭ كەسٸرٸنەن ورىن الىپ وتىر”, – دەيدٸ كەۋكەنوۆ.
...
ەلبەتتە قىتايعا قاتىستى كٶزقاراس ەرقيلى. بەيجٸڭدٸ بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن بٸلەتٸن ساراپشىلار پٸكٸرٸ دە ەركەزدە ٷيلەسە بەرمەيتٸنٸ بەلگٸلٸ. مەسەلەن ٸلگەرٸدە سٶز العان ساراپشى ەدٸل كەۋكەنوۆ قىتايدان قاۋٸپ كٷتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق دەگەن ۇستانىمدا. كەرٸسٸنشە بەيجٸڭنٸڭ تٸلٸن تاۋىپ, ساۋدا-ساتتىق سالاسىندا سەنٸمدٸ ەرٸپتەستٸك ورناتۋ قاجەت. سينوفوبييانى ۋشىقتىرا بەرمەي, مەسەلەنٸڭ ەكونوميكالىق اسپەكتٸسٸنە نازار اۋدارعان جٶن.
بۇدان بۇرىن Dalanews-كە سۇحبات بەرگەن ەقىۇ ساراپشىسى نيۆا ياۋ بۇعان قارسى سٶيلەپ, قىتايدىڭ جىلى-جۇمساق ساياساتى ورتا ازييانى سوناۋ 90-شى جىلدارى جٸپسٸز بايلاپ تاستاعانىن ايتقان.
ونىڭ اتاپ ٶتكەنٸندەي بەيجٸڭ اراداعى الىس-بەرٸستٸ ساياسي قۇرال رەتٸندە ۇتىمدى پايدالانىپ وتىر. ەكونوميكالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ استارىندا ساياسي ىقپالىن كٷشەيتۋ مۇراتى جاتىر.
بيلٸكتەگٸ ەليتانىڭ اۋزىن مايلاپ ٷيرەنگەن بەيجٸڭ ورتا ازيياداعى شەندٸ-شەكپەندٸنٸڭ ەلسٸز جەرٸن جاقسى بٸلەدٸ. ايماقتاعى ساياسي ەليتانىڭ سۇرانىسىن ٶتەپ, قىتايمەن بايلانىستى بيزنەس جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ارقىلى بايلاپ-ماتاپ العان.
ياۋدىڭ ايتۋىنشا ورتا ازييا باسشىلارىنىڭ شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸنگە كەلگەندە جۇمعان اۋزىن اشپاي, جاۋاپتان جالتارىپ كەتۋٸ دە سودان.
ورتا ازييا باسشىلارىنا تاپسىرما: قىتايدى سىناۋعا جول بەرمەڭٸزدەر!
سٶي دەگەن نيۆا ياۋ بەيجٸڭنٸڭ ايماق ەلدەرٸن دەگەنٸنە كٶندٸرٸپ, قالاعانىن الاتىنىن ايتقان.
ورتا ازيياداعى بەلسەندٸ اۋديتورييانىڭ انتيقىتايلىق اكتسييالارى بەيجٸڭگە جاقپاي قالعان كٶرٸنەدٸ. قىتاي بيلٸگٸ ايماقتاعى بەس ەلدٸڭ باسشىسىنان بۇل مەسەلەنٸ ۋاقىت وزدىرماي كەز-كەلگەن جولمەن شەشۋدٸ سۇراعان.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا بۇل بٶگدە ەلدٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە اشىق كيلٸگۋدٸڭ كٶرٸنٸسٸ.
“ايماقتاعى قىتاي ەلشٸلٸكتەرٸ تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋدٸڭ حاس شەبەرٸ. الدىمەن قىرعىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى بەيجٸڭدٸ قۇبىجىق قىپ كٶرسەتكەنٸ ٷشٸن ەلدٸڭ بٸرٸنشٸ باسشىسىنا شاعىمداندى. قىتاي ساياساتىن سىناعان ساراپشىلاردى قىلمىسكەرگە تەڭەدٸ.
تەجٸكتەگٸ جاعداي دا وسىعان ۇقساس. بۇل ەلدە انتيقىتايلىق پٸكٸر بٸلدٸرۋ قىلمىس جاساعانمەن پارا-پار, سوتتالاسىز. قىرعىزستاندا مۇنداي بەلسەندٸلەردٸڭ بٸرنەشەۋٸ قاماۋعا الىنعان”, – دەيدٸ ول.
ساراپشىنىڭ سٶز اۋانىنا قاراعاندا ۋاقىت ٶتە كەلە قىتايدى سىناۋ تابۋ تاقىرىپقا اينالادى. بەيجٸڭگە “تٸل تيگٸزگەنٸڭٸز” ٷشٸن اباقتىدان بٸر-اق شىعاسىز. قىتاي بيلٸگٸ ورتا ازييا باسشىلارىنان دەل وسىنى تالاپ ەتۋدە.
قىتاي قىسىمىنا ۇشىراعان ەلدەردٸڭ قاتارىندا قازاقستان دا بار. بەيجٸڭ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ شىڭجاڭنان قاشقان ەتنيكالىق قازاقتاردى قابىلداۋىنا قارسى. ولاردى قابىلداۋ ارقىلى بٸزدٸڭ ەل شىڭجاڭداعى رەپرەسسييا تۋرالى قاۋەسەتتٸ راستاپ, باتىس پەن اقش-تىڭ كٷدٸگٸن ۇلعايتا تٷسەدٸ-مىس.
“2010 جىلدان باستاپ قىتايدىڭ رەپرەسسييالىق ساياساتى كەرٸنە مٸندٸ. ٶلكەدەگٸ قۋعىن كٶرگەن از ۇلتتار اتاجۇرتىنان بەزٸپ, قازاقستان مەن قىرعىزستان شەكاراسىن زاڭسىز كەسە باستادى. بٸرقاتارى بوسقىن مەرتەبەسٸن سۇرادى. كٶپشٸلٸگٸ قازاق, قىرعىز شەكاراشىلارىنىڭ قولىنا تٷسٸپ, ٸلگەرٸدەگٸ شارت بويىنشا لەزدە قىتايعا قايتارىلىپ وتىردى. كٶشٸ-قون تالابىنا ساي ولاردان “كٸمسٸڭ?”, “قايدان كەلەسٸڭ? دەپ تە سۇراعان جوق”, – دەگەن ەدٸ نيۆا حانىم.
“قازاقستان? بەيجٸڭ نەنٸ قالاسا, سونى الادى”, – اتتى ماقالانى گازەتٸمٸزدٸڭ ٶتكەن سانىنان وقي الاسىزدار.
ماقالانىڭ تولىق نۇسقاسىن تٶمەندەگٸ سٸلتەمەگە ٶتٸپ وقي الاسىز:
https://dalanews.kz/sadak/61216-qazaqstan-beyzhing-neni-qalasa-sony-ala
