جۋىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدٸ ەۋرازيياداعى ٸرٸ تسيفرلىق حابقا اينالدىرۋ مٸندەتٸ تۇرعانىن ايتتى. دەمەك, IT-سەكتوردى دامىتۋ مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتى بولىپ قالا بەرمەك.
– «جۋىردا نيۋ-يورككە جاساعان ساپارىمدا «Digital Nomads» IT-قاۋىمداستىعىنداعى جاس وتانداستارىمىزبەن كەزدەستٸم. ولار اقش, ەۋروپانىڭ ٸرٸ كومپانييالارىندا جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە جاھاندىق دەڭگەيدە بەسەكەگە قابٸلەتتٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستاندا دا حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ٶنٸمدەردٸ جاساۋعا قابٸلەتتٸ تالانتتى ادامدار از ەمەس. سوندىقتان ٷكٸمەتكە كەلەسٸ مٸندەتتەر قويىلادى: بٸر جاعىنان, جاستار قاي جەردە جۇمىس ٸستەسە دە, ولارعا قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەك, ال ەكٸنشٸ جاعىنان, ولاردى ەلٸمٸزدەگٸ تسيفرلاندىرۋ ٸسٸنە بارىنشا ارالاستىرۋ قاجەت»,– دەيدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ كٶرسەتۋدە جەكە سەكتورمەن بايلانىس ورناعانىن ايتىپ, بٸرنەشە كومپانييانىڭ تٸزٸمٸن دە كٶرسەتتٸ. سونداي-اق قازٸر ەل ازاماتتارىنا جەكە كۋەلٸك, جٷرگٸزۋشٸ كۋەلٸگٸن, وقۋ ورنىن بٸتٸرگەنٸ تۋرالى ديپلومىن, نەكە تۋرالى كۋەلٸگٸن جەنە باسقا دا وسىنداي 15 تٷرلٸ قۇجاتتى الىپ جٷرۋ تالاپ ەتٸلمەيتٸنٸن ەسكە سالىپ, بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ سٶزسٸز جالعاساتىنىن جەتكٸزدٸ.
تٷسٸنگەنٸمٸز, ەلدٸڭ ەكونوميكاسىن ٶرٸستەتۋگە سەرپٸن بەرەتٸن تسيفرلى تەحنولوگييالاردى يگەرۋدە مەملەكەت باسشىسى جاستارعا سەنٸم ارتىپ وتىر. سەبەبٸ وسى باعىتتا ەڭبەك ەتٸپ, تولايىم تابىستارعا جەتٸپ جٷرگەن جاستار از ەمەس. ەگدە جاستاعىلار تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ قاراپايىم تٷرٸن پايدالانۋعا كەلگەندە جٷيەنٸ جەتە تٷسٸنبەي, قيپاقتاپ قالاتىنى بار. ەسەسٸنە, جاستار قولدانىسقا ەنگەن جٷيەنٸڭ مٷمكٸندٸگٸن تولىعىمەن پايدالانىپ شەكتەلمەي, تسيفرلى ەكونوميكانىڭ دا تٷپنەگٸزٸن قاجەتٸنشە تٷسٸنٸپ, بٸلۋدە. سونىمەن اقپارات كٶزدەرٸندە جيٸ ايتىلىپ جٷرگەن «تسيفرلى ەكونوميكا» دەگەن ۇعىم قايدان شىقتى, بٸز الدىمەن وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن تارقاتىپ جازۋدى جٶن كٶردٸك. بٸز ەستە وسى تەرميندٸ كەيٸنگٸ ونجىلدىقتا پايدا بولدى دەپ توپشىلاۋىمىز مٷمكٸن.
شىنتۋايتىندا, «تسيفرلى ەكونوميكا» تەرمينٸن 1995 جىلى اقش ينفورماتيگٸ نيكولاس نەگروپونتە قولدانىسقا ەنگٸزٸپتٸ. سول تۇستان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تسيفرلاندىرۋ ساياساتى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردىڭ جاڭعىرۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزٸپ كەلەدٸ. سونداي-اق تسيفرلى ەكونوميكا ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ەكونوميكاسىن جاڭا فورماتقا بٸرتە-بٸرتە كٶشٸرٸپ جاتقانى بايقالادى. ەندٸگٸ ونجىلدىقتا مەملەكەتتٸك سەكتورداعى قىزمەتتەر تٷگەل تسيفرلاندىرىلسا, تسيفرلى مەملەكەتكە اينالاتىنىمىز ايدان انىق. قازٸردٸڭ ٶزٸندە بارلىق سالا تسيفرلىق جٷيەگە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن اۋىسىپ جاتسا, بۇل ٷدەرٸستە جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكپەن قاتار باسقارما, بٶلٸمدەردٸڭ ٶزٸ تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانۋدا. مەملەكەت تسيفرلاندىرۋ ساياساتىن جٷرگٸزۋگە ەرەكشە دەن قويعان سوڭ 2013 جىلى «اقپاراتتىق قازاقستان – 2020» باعدارلاماسى ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋعا نەگٸز بولعان. وسى باستامانىڭ ٸزٸمەن اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى ٸسكە اسا باستادى.
باعدارلامانىڭ ماقساتى, ەكونوميكانى ٶرٸستەتۋمەن قاتار, حالىقتىق ٶمٸر ساپاسىن ارتتىرۋعا نەگٸزدەلدٸ. 2018 جىلى باستالعان باعدارلاما بيىل جىل سوڭىنا دەيٸن جالعاسادى. مۇندا «ەكونوميكالىق سەكتورلاردى تسيفرلاندىرۋ», «تسيفرلى مەملەكەتكە كٶشۋ», «تسيفرلى جٸبەك جولىن ەنگٸزۋ», «ادامي كاپيتالدى دامىتۋ», «يننوۆاتسييالىق ەكوجٷيەنٸ قۇرۋ» سىندى بەس باعىتتا دامۋ جايى قارالعان. تسيفرلىق جٷيەلەردٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, وسى جاڭاشىلدىققا حالىق پەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸن تارتۋ, قاجەت بولعان جاعدايدا ماماندار دايارلاۋ جاعى دا قامتىلعان-دى. سونداي-اق حالىقتىڭ تسيفرلىق ساۋاتتىلعىن ارتتىرۋ جەنە يننوۆاتسييالىق جوبالاردى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋ مەسەلەلەسٸ دە بار.
باعدارلامانىڭ بەس باعىتى تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى قولدانىسقا ەنگٸزۋمەن شەكتەلمەي, ونى تيٸمدٸ پايدالاۋ جاعىن قاراستىرادى. باعدارلاما اياسىندا بيىل جىل سوڭىنا دەيٸن تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتىڭ دەڭگەيٸن 83 پايىزعا ارتتىرۋ كٶزدەلٸپتٸ. يە, قارت كٸسٸلەردٸڭ تسيفرلاندىرۋدان حابارى بولعانىمەن, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردى كٷندەلٸكتٸ ەركٸن قولدانا المايتىنىن جوعارىدا ايتتىق. الىسقا ۇزاماي-اق «ەلەكتروندى ٷكٸمەت», «اشىق ٷكٸمەتتەن» ٷيدەن شىقپاي اق الۋعا بولاتىن قۇجات ٷشٸن تابانىنان تاۋسىلىپ حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارىنا باراتىندار ازايعانىمەن, ەلٸ دە بولسا بار. ينتەرنەت الاياقتارعا ۇرىنىپ, سان سوعىپ قالعاندار تۋرالى اقپاراتتاردى دا ەمٸس-ەمٸس ەستيمٸز. وسىدان كەلٸپ, ەل-جۇرت اقپارتتىق قاۋٸپسٸزدٸك داعدىلارى مەن جەكە دەرەكتەردٸ قورعاۋ جاعىن ەسكەرە بەرمەيتٸنٸن اڭعارامىز.
سٶز جوق, ەلەكتروندىق كوممەرتسييا مەن كەسٸبي تسيفرلىق داعدىلاردى سان سالاداعى ماماندار قالاي دا يگەرەدٸ. ٶيتكەنٸ, جۇمىس تەرتٸبٸ سوعان مٸندەتتەيدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە تسيفرلىق تەحنولوگييالار جەتٸلٸپ, بٸرتە-بٸرتە IT سالاسىنداعى بٸلٸكتٸ ماماندارعا سۇرانىس ارتا باستاعانداي. سەبەبٸ ٸرٸ كومپانييالار تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى ٷنەمٸ جاڭارتۋمەن قاتار قاۋٸپسٸزدٸك جاعىن دا ويلاستىرا باستادى. مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر تسيفرلىق ساۋاتتىلىق, ەلەكرتوندى كوممەرتسييا, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ەلەكتروندى ٷكٸمەتتٸ پايدالانۋ بويىنشا كۋرس ٶتكٸزۋدەن قول ٷزگەن جوق.
تسيفرلى تەحنولوگييالار كەسٸپكەر مەن تۇتىنۋشىعا دا تيٸمدٸ. كەسٸپكەر دٷكەن اشۋ ٷشٸن ەۋەلٸ ساۋداعا قولايلى ورىندى ەمەس, سۇرانىسى جوعارى تاۋاردى ٸزدەيتٸن بولعان. ونلاين دٷكەن اشىپ, كەسٸبٸن قىزدىرىپ وتىرعاندار دا بارشىلىق. ينتەرنەت دٷكەننٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن تۇرعىندار دا كٶرٸپ وتىر. ولار دٷكەندەگٸ تاۋاردىڭ ساپاسى مەن باعاسىن ٷيدەن شىقپاي-اق بٸلٸپ, ۋاقىت ٷنەمدەيدٸ. تٸپتٸ بولماسا, ٸزدەگەن تاۋارى دٷكەندە بار-جوعىن ناقتىلاپ الۋعا دا بولادى. عالامتوردىڭ مٷمكٸندٸگٸ ارتقان زاماندا بۇرىنعىداي قات-قابات قاعاز باسىپ شىعارۋ قالىپ بارادى. وقىرماندار گازەت-جۋرنال, كٸتاپتاردىڭ ونلاين نۇسقاسىن ساتىپ الۋعا ماشىقتالدى.
تسيفرلى تەحنولوگييالاردىڭ كٶل كٶسٸر يگٸلٸگمەن قاتار, كەمشٸن تۇستارى دا جوق ەمەس. كٶپشٸلٸكتٸ ەڭ ەۋەلٸ جەكە دەرەكتەردٸ قورعاۋ مەسەلەسٸ الاڭداتسا, ەكٸنشٸ, ەڭبەك نارىعىندا جۇمىسسىزداردىڭ ٷلەسٸ ارتۋدا. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن سان سالادا تالاي ماماندىقتىڭ جويىلعانىن بٸلەمٸز. بۇل پروتسەسس كەيٸنگٸ ون جىلدا تٸپتٸ ٷدەپ بارادى. عالىمدار قازٸردٸڭ ٶزٸندە جويىلىپ كەتۋدٸڭ از اق الدىندا تۇرعان سالالاردى جٸپكە تٸزٸپ ايتىپ جٷر. راس, باسقاسىن ايتپاعاندا, ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارىندا ادام كٷشٸن قاجەت ەتەتٸن شارۋالاردى روبوتتار ٸسكە اسىرا باستادى. نە دە بولسا, «زامانىنا قاراي ادامى» دەيمٸز. ادامزات پايدا بولعان دەۋٸردەن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن دە قوعامعا اسا قاجەت بولعان بٸراز ماماندىق جويلىپ, ونىڭ ورنىن ٶزگە ماماندىقتار باستى. سول سەكٸلدٸ جاڭا تەحنولوگييالار مەن تسيفرلىق جٷيەلەردٸ باسقاراتىن ماماندار دا قاجەت قوي.
ناق قازٸر ەلەمنٸڭ بٸرنەشە ەلٸ تسيفرلاندىرۋدى ستراتەگييالىق باعىتتا دامىتۋدى جولعا قويىپ وتىر. سەيكەسٸنشە, ەلەمدەگٸ 20 جۋىق مەمەكەت ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸنە قاراي ۇلتتىق تسيفرلاندىرۋ باعدارلاماسىن قابىلداعان. بۇل قاتاردا مٷيٸزٸ قاراعايداي الپاۋىت ەلدەرگە قاراپ بوي تٷزەگەن قازاقساتان دا بار. تسيفرلى تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋدە ەۆروپانىڭ ٸشٸندە دانييا كٶش باستاپ تۇر. وندا ينتەرنەتتٸڭ ساپاسى, تسيفرلى ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ تسيفرلاندىرۋ, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ جولعا قويىلعان. تسيفرلىق جٷيەلەردٸ ەنگٸزٸپ, سونى تيٸمدٸ پايدالانىپ وتىرعان ەلدەردٸڭ باسىندا كانادا, يزرايل, پولشا, جاپونييا, فرانتسييا, ۇلىبريتانييا سىندى بٸرنەشە مەملەكەت بار. قاراپ وتىرساق, ەلەم ەلدەرٸ تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى وسىمەن توقتامايتىنىن تٷيسٸنٸپ, باتىل شەشٸم قابىلداۋدا. سونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ جايى دا بٸزگە ۋاقتىلى ەرٸ ورنىمەن كەلگەن ٶزگەرٸس تەرٸزدٸ.
جاڭىلماساق, وسىدان بەس جىل بۇرىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى «تسيفرلىق جٷيەلەردٸ دامىتۋعا دايىنبىز با?» دەگەن سيپاتتاعى مەسەلە كٶتەردٸ. سودان كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋعا باعىتتالعان جوبالار بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ٸسكە استى. شالعاي ەلدٸمەكەندەردٸ كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتۋ جاعى دا كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسكەن جوق. قالاي دەگەندە دە ەلٸمٸز تسيفرلىق جٷيەلەرٸ كەش دامىعان ەمەس, كٶش باسىندا تۇرعان مەملەكەتتەرمەن تەڭەسۋگە ۇمتىلۋدا. سونىڭ ٸشٸندە تسيفرلىق ەكونوميكا قۇرۋ باعىتىنداعى باستامالاردا شەتەلدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنٸپ, الدىڭعى قاتارلى ەلدەردٸڭ قادا باسقان جولىمەن جٷرمەۋ ماڭىزدى. نەگە دەسەك, نارىقتىق زاماندا قاتەلٸكتٸڭ ەسەبٸ قارجىعا كەلٸپ تٸرەلمەي مە?
https://dalanews.kz/aimak/82762-turkistandyq-zhastar-respublika-kuni
